Monarxiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Monarxiya
Heraldic Royal Crown (Common).svg
Cetro.svg
Portal silver.svg
redaktə
Dövlət idarəetməsinin formaları
Portal silver.svg
redaktə

Monarxiya (lat. monarchia q.yun. μοναρχία — təkhakimiyyətlilik) – elə bir idarəetmə formasıdır ki, burada ali hakimiiyət vətəndaşların iradəsindən asılı olmayaraq tam və ya qismən bir mütləq dövlət başçısının (imperator, kral, sultan, şah və s.) əlində cəmləşmişdir. Adətən, monarxın hakimiyyəti ömürlükdür və nəsildən-nəsilə ötürülür. Lakin Malaziya və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində monarx 5 il müddətinə seçilir.

2000-ci ildə dünya siyasi xəritəsində 30 monarxiya var idi: 14-ü Asiyada, 12-i Avropada, 3-ü Afrikada, 1-i Okeaniyada. Onlanın arasında bir imperiya, krallıqlar, knyazlıqlar, hersoqluqlar, sultanlıqlar, əmirliklər, papa şəhər-dövləti olan Vatikan var.

Aristotelə görə hökmranlıq sxemi
İqtidar
sayı
Legitim İllegitim
Tək başına Monarxiya Tiraniya
Qrupun iqtidarı Aristokratiya Oliqarxiya
Çoxluğun iqtidarı Politiya Demokratiya

Monarxiyanın xusisiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • hakimiyyət vərasət yolu ilə ötürülür;
  • müddətsiz olaraq həyata keçirilir;
  • əhalinin iradəsindən asılı deyil.

Monarxiya çox uzun müddət yer üzündə hakim olan idarəçilik forması olmuşdur. Mütləq monarxiyalar da hələ ki var - Səudiyyə Ərəbistanı, Bruney və s. Burada xalqın azad iradəsi nəticəsində formalaşmış qurumlar mövcud deyil və dövlət suverenliyinin yeganə daşıyıcısı monarxdır. Mövcud olan monarxiyaların əksəriyyəti konstitusiya tipli monarxiyadır. Burada monarxla yanaşı onun hakimiyyətini məhdudlaşdıran digər ali dövlət orqanları da suverenitetin daşıyıcısı olaraq çıxış edirlər - Böyük Britaniya, Yaponiya, İspaniya, Belçika, İsveç, Norveç və s. Bu cür ölkələrdə monarxiya həqiqətdə parlament demokratiyasıdır.

Monarxiyanın növləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Mütləq monarxiya - idarəetmə konstitusiyasız, bəzi hallarda isə parlamentsiz həyata keçirilir.
  • Teokratik monarxiya − Din xadimləri tərəfindən idarə olunur.

Mütləq monarxiya başlıca olaraq Asiya regionunda saxlanılır - Səudiyyə Ərəbistanı, Oman, Qatar.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]