Morfologiya

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Morfologiya Yunanca morphe – forma və logos – təlim. Hər hansı bir dildə söz formalarının dəyişməsi sistemi, habelə qrammatikanın sözlərin formalarını öyrənən şöbəsi.

İsim[redaktə | əsas redaktə]

İsim ümumi qrammatik mənasına görə əşyaların, canlı və cansız varlıqların adlarını bildirir. Kim?, nə? (bəzən də "hara'?) suallarından birinə cavab olur. Məsələn: müəllim, şagird, uşaq və s. isimləri kim? sualına; at, quş, ağac, daş və s. isimləri ? sualına; Bakı, Təbriz, Gəncə və s. isimləri isə hara? sualına cavab olur. Qrammatikada əşya dedikdə bütün isimlər nəzərdə tutulur. Məsələn: insan, ata, vicdan, qürur, pişik, dovşan, divar, Gəncə və s. İsmin əsas səciyyəvi xüsusiyyətləri tək və cəm olması, mənsubiyyətə görə dəyişməsi və hallanmasıdır.

Konkret və mücərrəd isimlər[redaktə | əsas redaktə]

Qrammatikada əşya dedikdə bütün varlıqlar (canlı, cansız, konkret və mücərrəd mənalı, toplu isimlər) nəzərdə tutulur. Məsələn: insan, ata, həyat, kağız, qızılgül, pəncərə, cücə, divar və s. kimi sözlər qrammatikada əşya (isim) sayılır. Varlıqlar iki cürdür: gözlə görünə bilən və görünə bilməyən. Bu baxımdan isimlər iki növə bölünür: konkret isimlər, mücərrəd isimlər. Konkret isimlər – gözlə görünə bilən, əllə təması mümkün olan, bir sözlə, maddi varlıqların, əşyaların adlarıdır. Məsələn: çiçək, qoyun, insan, meşə, hava, külək və s. Mücərrəd isimlər isə gözlə görünə bilməyən, əllə təması mümkün olmayan, xəyalda, təsəvvürdə canlandırılan əşyaların adlarıdır. Məsələn: arzu, xəyal, yuxu, məqsəd və s. Konkret isimlərin yaranma tarixi daha qədimdir. İnsanlar ilk olaraq gördükləri əşyaya ad vermişlər. Mücərrəd isimlər isə dilin sonrakı inkişaf mərhələlərində məntiqin, təfəkkürün inkişafı sayəsində adlandırılmışdır.

Adlıq hal[redaktə | əsas redaktə]

İsimlərin başlanğıc formasıdır. Adlıq hal kim?, nə? hara? suallarına cavab olur. Məsələn: şagird (kim?), kitab (nə?), Bakı (hara?) və s. İsimlər adlıq halda cəm, mənsubiyyət və xəbərlik şəkilçiləri ilə işlənə bilir. Məsələn: atam (kim?), kitabım (nə?), evlər (nə?), kəndimiz (hara?), qələmdir (nədir?) və s. Adlıq halda olan isim cümlədə ən çox mübtəda olur. Məsələn: Anar gedir. Kitabım evdədir və s. Adlıq halda olan isim xəbərlik şəkilçisi qəbul etdikdə cümlədə xəbər olur. Məsələn: Gələn tələbələrdir. Mən müəlliməm və s. Bu halda olan isim sifətləşdikdə cümlədə təyin də olur. Məsələn: Ordubadda kərpic evlər çoxdur. Uşağa dəri çanta aldım və s.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Virtual məktəb