Muğan xaqan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Muğan xaqan
Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter G1.svgOld Turkic letter Q.svg Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter Q.svgOld Turkic letter O.svgOld Turkic letter M.svg
木桿可汗/木杆可汗
Göytürk xaqanlığının III xaqanı
554 — 572
Sələfi: Qara İssıq xaqan
Xələfi: Taspar xaqan
 
Dini: Tenqriçilik
Vəfat tarixi: 572(572-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Sülalə: Aşina
Atası: Bumın xaqan
Uşaqları: Töremen Apa xan, İmperatriça Aşina

Muğan xaqan (554-572)— Aşina sülaləsindən Göytürk xaqanı.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Bumın xaqanın ikinci oğlu idi. Çjou kitabında və Şi-Ci kitabında onun haqqında "qəribə görünüşlü, qırmızı saçlı, lapis daşı kimi gözlərə sahib, qəddar, cəsur və bilikli" şəxs kimi qeyd olunur.

Hakimiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Muğan xaqan 554-cü ildə taxta çıxan kimi ölkədə yeni qanun qəbul etdi. Qanuna görə oğul atanın varisi ola bilməzdi, yalnız kiçik qardaş böyük qardaşın varisi hesab oluna bilərdi. Buna görə də Muğan xaqanın ölümündən sonra xaqanlıq taxtına qardaşı Taspar xan keçdi və onun işlərini davam etdirib türk xaqanlığının ərazisini və nüfuz dairəsini daha da genişləndirdi [1]. Göründüyü kimi, imperiyada bəhs olunan dövrdə mükəmməl bir idarəçilik sistemi qurulmuşdu. Dövlətin idarə olunması zamanı ortaya çıxan taleyüklü məsələlər qurultay vasitəsilə həll edilirdi. Reha Yılmaz yazır ki, bu qurultay o dövr üçün indiki parlament rolunu oynayırdı. Bu gün Qərbdə demokratik idarəçilik adlandırılan sistem eramızdan bir neçə yüz il əvvəl hunlar tərəfindən tətbiq olunurdu.

Ki imperiyası ilə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Jujanlar Şimali Ki imperiyası tərəfindən himayə olunurdu. 554-cü ildə imperator Vensüan Anaxuanın oğlu Anloçeni jujanlara xaqan təyin edərək Şoçjou ətrafı torpaqları onlara bağışladı. Muğan xaqan 563-cü ilin qışında Şimali Çjou imperiyası ilə ittifaqa girərək Ki dövlətinin ikinci paytaxtı Tayyuana hücuma başladı.564-cü ilin qışınacan yağmalayan Muğan xaqan daha sonra bozqıra geri çəkildi. 564-cü ilin qışında yenidən Ki torpaqlarına qayıdan Muğan xaqan Şimali Çjou qəyyumu Yuven Hunun Ki ilə sülh bağladığından xəbərsiz idi. Göytürklərdən qorxan Yuven sülhü pozaraq ona qoşulmuşdu.

İşğallar[redaktə | əsas redaktə]

Muğan xaqan dövründə sərhədlər
Muğan xaqan dövründə sərhədlər

Onun dövründə əmisi İstəmi xaqanın başçılığı ilə göytürklər 555-ci ildə qərbə hərbi səfər etdi, Aral gölünə çatdı, Mərkəzi Qazaxıstanı, Yeddisunu, Xarəzmi ələ keçirdi. O, Aralın şimalında alanların, indiki macarların əcdadları uqorların ciddi müqavimətinə rast gəldi. 558-ci ildə türklər həmin qəbilələri məğlub edərək İdilə (Volqaya) çatdılar. İrana gedən türk elçilərinin eftalitlər (Ağ Hunlar) tərəfindən öldürülməsindən sonra, yenidən onların hücumları Mərkəzi Asiyaya yönəldi. Muğan xaqanın dövründə Göytürklər ən geniş sərhədlərinə çatmışdır.

Nigah diplomatiyası[redaktə | əsas redaktə]

Muğan xaqanın qızı Şimal Çjou imperatoru Yuven Vu ilə evlənmişdi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Vəli Həbiboğlu "Türk dünyasının qüdrətli hökümdarları, xaqanları, sərkərdələri Bakı, 1995"

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Çjou kitabı
  • Şi-Ci