Mustoufi əl-məmalik

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Mustoufi əl-məmalik – “Vilayətlərin xəzinədarı”. O, maliyyə idarəsinin rəhbəri idi. Ehtimal etmək olar ki, mülki idarə aparatının başçısı olan vəzirin nəzarəti altında işləyirdi. “Allahın mühafizə etdiyi vilayətlərin” (məmalik-i məhrusə) ərazisində “divan-i məmalik” idarələrinin bütün maliyyə əməliyyatları, onların əyalət nümayəndələrinə (ümmal) göndərdikləri yazılı təlimatlara müvafiq olaraq həyata keçirilirdi.[1] İdarə vergi aparatının işinə, dövlət büdcəsinin tərtib edilməsinə rəhbərliyi həyata keçirir, vergi siyahılarını təsdiq edirdi.Bəylərbəyilərin tiyul və digər mükafatları, vəzirlərin, mustoufilərin[2] kələntərlərin maaşları (rüsumat), mülki və hərbi şəxslərin məvacibləri onun təsdiqləməsi və möhürü olmadan verilmirdi.[3] İsgəndər bəy Münşinin məlumatına görə, I Təhmasibin dövründə “divan-i əlanın böyük mustoufilərindən” məlum olan on nəfərin yeddisi mustoufi əl-məmalik, ikisi də “mustoufiy-i bəqayə” “vergi borcları üzrə xəzinədar” idi.[4]

Aşağıdakılar mustoufi əl-məmalik olmuşlar:

  1. Mir Məsud Curbadqani
  2. Xacə Hüseyn
  3. Xacə Qiyasəddin Əli
  4. Xacə Qasım Nətənzi
  5. Xacə Məlik İsfahan
  6. Mir Qiyasəddin Mahmud İsfahani
  7. Mirzə Şükrulla İsfahani.

Onların içərisindən daha məşhur olanı yerli əyanların nümayəndəsi, “riyaziyyat qanunlarında və hesab kitablarının aparılmasında mahir” (qanun-i hesabdani və elm-i siyaq) olan, şahın hüsn-rəğbətini qazanmış Xacə Qasım Nətənzi idi. Mir Qiyasəddin Mahmud bu vəzifədə az işlədi və tezliklə işdən azad edildi. Müəyyən dövrdə xəzinədar vəzifəsi “əlahəzrət dəftərxanasının mirzələri (avaracanəvisan-i dəftərxane-yi hümayun)” arasında bölüşdürüldü. “Onlardan hər biri öz idarəsinin mustoufisi idi”. Sonra Mir Qiyasəddin Mahmud yenidən vəzifəyə təyin edildi və bu dəfə uzun müddət ərzində öz vəzifəsini yerinə yetirdi. O, I Şah Təhmasibin vəfatına üç il qalmış azad edildi və onun yerinə Mirzə Şükrulla irəli sürüldü. Mustoufi əl-məmalikin rolunu bundan görmək olar ki, hicri 981 (1573-1574)-ci ildə Mirzə Şükrulla bu vəzifəyə təyin olunarkən ona 500 Təbriz tüməni məbləğində məvacib müəyyən edilmişdi. Vəzirlər – Seyid Həsən Fərəhani və Xacə Cəmaləddin Əli Təbrizi üçün müəyyən edilən məvaciblər də həmin miqdarda idi.[5]

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, II Şah İsmayılın dövründə Mirzə Şükrulla vəzir vəzifəsinə keçirilmiş, onun yerini isə Mirşah Qazi İsfahani tutmuşdu. O, yeni şah – Məhəmməd Xudabəndənin dövründə də mustoufi əl-məmalik vəzifəsində qalmış və “işdə tam sərbəstlik göstərmişdi”. Lakin o, tezliklə ona düşməncəsinə yanaşan vəzir Mirzə Salmanın təhriki ilə vəzifədən kənar edilmiş və mustoufilik vəzifəsi Xacə Məhəmməd Bəkir Hərəviyə verilmişdi.[6] Mustoufiyan-i bəqayə sırasında İsgəndər bəy Münşi Mir [7] Hidayətulla Məmurinin, onun qardaşı Mir Məhəmməd Məmurinin, habelə əvvəlcə mustoufi əl-məmalik vəzifəsinə irəli çəkilmiş Mirşah Qazi İsfahaninin adlarını çəkir.[8][9]

İstnadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Təzkirət əl-Mülük, vər.4a, b.
  2. Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.306
  3. Təzkirət əl-Mülük, vər.27a, b.
  4. Təzkirət əl-Mülük, səh . 122-125
  5. Tarix-i Aləm-arayi Abbasi, səh.162
  6. Əhsən ət-Təvarix, səh.458; Cəvahir əl-əxbar, vər.334a
  7. Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh.307
  8. Tarix-i Aləm-arayi Abbasi, səh.163
  9. Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. səh. 308

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Oqtay Əfəndiyev.Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı,”Şərq-Qərb”,2007,344 səh.+8 səh.(illüst.) ISBN 978-9952-34-101-0

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]