Nəcib Asim Yazıqsız

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

"Nəcib Asim Yazıqsız" (d. 29 dekabr 1861 Kilis – ö. 12 dekabr 1935, İstanbul), Türk əsgər, pedaqoq, tarixçi, dilçi, millət vəkili.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı ölkəsinin bir ucundan, ən batısından İstanbula gəlmiş Şəmsəddin Sami bəy, lüğət və dil sahəsində türkçülüyə çalışarkən, digər ucundan, ən şərqindən gələn və ondan gənc olan Kilisli Nəcib Asim bəyin də dildə türkçülük sahəsində xidmətləri görünməyə başlayır.

Balhasanoğlu Nəcib Asim bəy milli duyğunu ən dərin hiss edən irqi siniflərdən birində, Kilisdə 1861-ci ildə doğulmuşdur. Ailəsinin mənsub olduğu sosial sinif, sipahi bəyliyi, ondakı milli duyğunu əcdadının ənənələri ilə qüvvətləndirmişdi. İlk edadi təhsilinə Şamda başladı. Beşinci Ordu Edadisinə girdi; və Şamın o zamanlar belə xüsusi olan "ərəblik" mühiti, gənc Nəcibə təsirdən uzaq qalmadı.[1]

Nəcib Asim bəy bir türk sipahzadəsinə layiq təhsil və tərbiyəni әsgәri məktəblərdən alıb, piyada mülazimi oldu; ancaq әsgәri biliklərlə kifayətlənməyərək, hələ Kilisdə ikən şəxsi müəllimlərdən dərs almağa başlamış və İstanbula gəlib, Kuleli Әsgәri Edadisiylə hərbiyyə məktəbinə davam edərkən, xüsusi dərslərini də buraxmamışdır. Nəcib Asim bəy hələ edadi təhsili ilə məşğul olduğu zamanlar belə, kitabət və ədəbiyyat dərslərində türkçülüyə meyl göstərirdi: özünün anlatdığına görə, kitabət xocalarının türk ədəbiyyatına nümunə olaraq göstərdikləri və tövsiyə etdikləri Telemaq tərcüməsi və "Rümuzül hikəm" kimi ərəb və əcəmcəsi türkcəsindən daha artıq qafiyəli əsərlərdən xoşlanmazdı; saf türkcə yazmağa çalışırdı.

Nəcib bəy, Kuleli Edadisi öyrəncisi ikən, yəni 1878-ci il tarixlərində Əhməd Midhət Əfəndi ilə tanış olaraq ondan faydalanmaya başlamışdır. Hərbiyyə məktəbinin son siniflərindən etibarən Midhət Əfəndinin qəzeti olan "Tərcümani-həqiqət"ə fənni məqalələr yazırdı.

Nəcib Asim bəy türk kəlməsini ilk dəfə özünün "terk" kimi yazmayıb "vav"la "türk" yazdığını söyləyir: "Tarixlərimizdə etraki-biidrak" yazıldığını gördüyümdən və Osmanlılardan bir çoxunun türkü təhqir etdiklərinə şahid olduğumdan "türk"ü vavla yazdım. -Niyə belə yazırsan? -deyənlərə: -"‘Etraki-biidrak’ yazılmasın!" deyə cavab verdim. Və Babiali caddəsində adım "Vavlı türk" oldu...[2]

Nəcib Asim bəy, 1897-ci illərdə hər cümə günü Əhməd Midhət Əfəndinin Bəykozdakı mülkünə gedərdi.[3] Sonradan türkçülük hərəkatında ayrılmaz yoldaşı olan Vələd Çələbi ilə Mithəd Əfəndinin yalısında tanış oldu. Nəcib Asim bəy, Mithəd Əfəndini də, Vələd Çələbi Əfəndini də özünün "türkçü etdiyinə" inanır.[4] Qəti olan budur: Nəcib Asim bəy ilə Vələd Çələbi, bu iki "Vav"lı türklər, Əbdülhəmid dövrünün ən tanınmış türkçüləri idilər.

1893-cü il tarixində Əhməd Cövdət bəy, İstanbulda "İqdam" qəzetini çıxarmaya başlamışdı. "İqdam" başlığına: "türk qəzetidir" deyə yazan ilk türkcə qəzetdir. Zatən "İqdam"ın türkçülüyü, ilk nüsxələrindən gözə çarpır: 22 il öncə yazdığım "Üç tərzi-siyasət"də "İqdam"ın türkçülük orqanı olduğunu qeyd və təsbit etmişdim; Əhməd Cövdət bəy, qəzetinin yazı heyətinə Nəcib Asim bəy, Vələd Çələbi və Əmrullah Əfəndiləri almışdı. Milliyyətini açıqdan-açığa elan etməkdən çəkinməyən bu türk qəzetində Nəcib Asim bəy, yoldaşı Vələd Çələbinin dediyi kimi: "ortaq mövzular ilə elmi mövzulu kitablar və lüğət fəlsəfəsi və sair gerçəkliyi məlum olan mövzularda yazılar yazmış" və yazarlığına "bəhsə qadir olduğu məsələləri o fənnin mütəxəssislərinə gerçəkdən bəyəndirmək surəti ilə başlamış, get-gedə çalışmasının məhsulları artaraq islam fazilləri və Avropa şərqşünasları arasında bu günkü sahib olduğu dərəcəyə" çatmışdır. Həqiqətən, Nəcib Asim bəy, 1890–cı illərdə Avropa tərəfindən tanınmışdı; bir rus şərqşünası Nəcib bəydən bəhs edərkən deyir ki: "Nəcib Asimin adı Avropa ədəbiyyatında məchul deyildir. Türkiyədə yeni tapılan yazıları, yaxud Osmanlıcanın Anadolu ləhcələrindən birini tərif edən yolda yazılmış məqalələri "Keleti Szemle" dərgisində nəşr olunmaqdadır. Nəcib Asim bəy uzun müddət, həmvətənləri ilə Avropa elm aləmi arasında əlaqəni təmin edən yeganə Osmanlı alimi idi.[5] Peştenin "Keleti Szemle"sindən başqa Parisin "Journal Asiatique"ində də Nəcib Asim bəyin bəzi məqalələri yayımlanmışdır. Hətta bu dərgini çıxaran fransızların "Asiya cəmiyyəti" (La sosiete Asiatique) bir türk alimini 1895-ci ildə üzvləri arasına seçmiş və qəbul etmişdir.

Balhasanoğlu Nəcib Asim bəy, bir tərəfdən elmi incələmələrlə məşğul olub incələmələrinin nəticələrini Osmanlı ölkəsində və Avropada nəşr etməyə çalışarkən, digər tərəfdən hərbi məktəblərdə təlim və təhsil yolu ilə әsgәri vəzifəsini yerinə yetirməkdən də uzaq qalmamış və nəhayət, Osmanlı ordusunda miralay rütbəsini əldə etmiş, Məşrutiyyətin elanından sonra İstanbul Universtitetinin "Türk dili tarixi" kafedrasına müdərris təyin olunmuşdur. Son seçimdə (1927) Türkiyə Böyük Millət Məclisinə üzv seçilmişdir. Nəcib Asim bəyin fənnə, әsgәrliyə, tarixə və dilə aid iyirmidən artıq nəşr olunmamış əsəri vardır. Türkçülük baxımından ən dəyərli əsərləri "Ural və Altay lisanları", "Ən əski türk yazısı", "Orhun abidələri" və "Türk tarixi"dir. "Türk tarixi" haqqında özü deyir ki: "Leon Cahunun tarixini " genişlədərək tərcümə etdim. Bunun səbəbi də tarixi bir millət olduğumuzu göstərməkdi."

Nəcib Asim bəyin türkçülüyə xidmətləri, xüsusilə dil və tarix sahəsindədir; və Nəcib Asim bəydir ki, ilk öncə türklərin dil və tarix sahəsində Avropa metodları ilə çalışmaqda olduqlarını Avropaya tanıtmışdır. Bütün türklər arasında, əski türk dilinə, əski türk əlifbasına, müstəqil türk tarixinə türklərin diqqətini açıq bir şəkildə ilk çəkən türkün Nəcib Asim bəy olduğunu iddia edə bilərik. Nəcib Asim bəy, türklüyə aid bir neçə önəmli əsərin "İqdam" sahibi tərəfindən basıldığına işarə edərək, keçmiş mədəniyyətimizin canlanmasına ciddi bir xidmət etmişdir; bu doğrultuda Əlişir Nəvainin "Mühakimətül-lüğəteyn"ini, kitaba böyük türk şairinin tərcümeyi-halını da əlavə edərək Vələd Çələbi Əfəndi ilə bərabər nəşr etdirmişdir. "İqdam" qəzeti ilə "Məlumat" dərgisində sırf türkcə məqalələr yazmağa çalışdığı kimi, "conk" (cünk)lərdən toplanma şarkılar və manilər də nəşr etdirdi. Nəcib Asim bəy Osmanlı dilinin türkcələşməsinə çalışdığı qədər deyilsə belə, Doğu musiqisinin milliləşməsinə də xeyli əmək sərf etmişdir. Osmanlı aydınları arasında mötəbər olan Doğu musiqisinin milli türk musiqisi olmayıb, əsil türk musiqisinin, çoban və xalq havalarından motivlər alınaraq, Batı musiqi texnikası ilə macarların etdiyi kimi, düzənlənməsi gərəkdiyi fikrini ortaya atan da Nəcib Asim bəydir. Zamanın musiqi ustadlarından sayılan Rauf Yəkta bəy, Nəcib Asim bəyin bu fikri əleyhinə şiddətlə çıxmışdı. Bu musiqi mübahisələri Əbdülhəmid dövrünün son illərinə təsadüf edir. Keçən iyirmi, iyirmi beş il bu məsələdə kimin haqlı olduğunu göstərməyə kifayət etdi. Nəcib Asim bəyin bütün xidmətlərinin məncə ən dəyərlisi, Leon Cahunun "Asiya tarixinə giriş"ini, Doğu qaynaqlarından aldığı məlumatla genişləndirərək tərcümə etmiş olmasıdır, bu kitab, Göyalpın "Türkçülüyün əsasları" adlı əsərində dediyi kimi, "hər tərəfdə türkçülüyə dair meyllər oyandırdı"; türk milliyyətçiliyi hərəkatının inkişafında, önəmli fikri amillərdən oldu. Osmanlılar və bəlkə bütün türklər içində ilk "Bütün Türk Tarixi" yazarı olmaq şərəfi Nəcib Asim bəyindir.

Bəzi əsərləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Ziya ve Hareket
  • Güvercin Postası
  • Yeni Tertipte Osmanlı Sarfı
  • Ev Kızı
  • Lügatı İlmiye ve Fenniye
  • Usul-İnşa
  • Kitap
  • Ural ve Altay Lisanları
  • Mükemmel Sarf ve Nahiv-i Osmani
  • Eski Türk Yazısı: Yazarın Orhun Abideleri adlı eserinde Orhun harfleri ile ilgili bölüme kaynaklık eden küçük kitaptır.
  • Türk Tarihi Umumisi
  • Milli Aruz
  • İlm-i Lisan
  • Osmanlı Tarihi
  • Eski Savlar : Divanü Lügati’t-Türk’te geçen 290 atasözü ve bu özellikteki diğer sözlerle bunların açıklamalarını, bazılarının bugünkü karşılıklarını bir araya getiren eserdir.
  • Orhon Abideleri: Necip Asım Yazıksız’ın, Orhun Abideleri hakkında, kitabeleri ilk defa okuyan Vilhelm Thomsen’in eserini esas alarak ve Şemseddin Sami’nin daha önce meydana getirdiği basılmamış Orhun Abideleri adlı eserinden yararlanarak yazdığı eserdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nəcib Asim bəy, tərcümeyi-halından bəhs edən, mənə yazdığı xüsusi məktubunda da bu təsirlərə dair bir-iki hadisə göstərir: "Ərəblər, türkləri məmləkətdə yabançı kimi görürdülər. Hətta qır qəhvələrində ərəbcə bilənlər beş paraya, bilməyənlər on paraya qəhvə içərdilər. Ərəb xocalarımdan zülm gördüm." Ərəblərə olan hiddətini, sonradan "Məktəb" dərgisində yazdığı bir məqalədə qismən göstərə bilmişdir.
  2. Haqqında bəhs etdiyimiz şəxsi məktubdan, Vələd Çələbi Əfəndi isə nəşr olunmamış bir əsərində "Türk" kəlməsini ilk öncə "vav"la onun yazdığını, Nəcib bəyin onu təqib etdiyini irəli sürür.
  3. "O tarixdə Əfəndi mərhumun mülkünə mənim kimi onsuz darıxanlar çox gəlirdilər, məclisə şənlik gətirirdilər." Nəcib Asim, "Vələd Çələbi həzrətləri", "Türk yurdu", c.VII, s.2471.
  4. Özəl məktublarından.
  5. V.Qordlevski, "İstanbuldakı "Türk dərnəyi" haqqında qeydlər", Moskva. 1912, s. 2

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]