Nəsib bəy Yusifbəyli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Infobox-realisateur.png
Nəsib bəy Yusifbəyli
Nəsib bəy Yusif oğlu Yusifbəyli
Fotoqrafiya
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının sədribayraq
14 mart 1919 — 30 mart 1920
Sələfi Fətəli xan Xoyski
Xələfi vəzifə ləğv olunub
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 4-cü Daxili İşlər Naziribayraq
16 aprel 1919 — 22 dekabr 1919
Sələfi Xəlil bəy Xasməmmədov
Xələfi Məmmədhəsən Hacınski
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Maarif və Dini Etiqad naziribayraq
26 dekabr 1918 — 14 mart 1919
Sələfi vəzifə təsis edilib
Xələfi Rəşid xan Qaplanov
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xalq Maarifi naziribayraq
6 oktyabr 1918 — 7 dekabr 1918
Sələfi vəzifə təsis edilib
Xələfi vəzifə ləğv olunub
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xalq Maarifi və Dini Etiqad naziribayraq
17 iyun 1918 — 6 oktyabr 1918
Sələfi vəzifə təsis edilib
Xələfi vəzifə ləğv olunub
bayraqAzərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Maliyyə və Xalq Maarifi naziribayraq
28 may 1918 — 17 iyun 1918
Sələfi vəzifə təsis edilib
Xələfi vəzifə ləğv olunub

Təhsili Novorossiya İmperator Universiteti[1]
Doğum tarixi
5 iyul 1881(1881-07-05)
Doğum yeri Gəncə, Yelizavetpol quberniyası,
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Rusiya İmperiyası
Vəfat tarixi 31 may 1920 (38 yaşında)
Vəfat yeri Kürdəmir
Vəfat səbəbi qətlə yetirilmişdir
AtasıYusif bəy Yusifbəyli
AnasıBöyükxanım Böyükağa qızı
Həyat yoldaşıŞəfiqə xanım
UşaqlarıNiyazi bəy Yusifbəyli
Zöhrə xanım Yusifbəyli
VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Nəsib bəy Yusif (Usuf/Usub) bəy oğlu Yusifbəyli (d. 5 iyul 1881, Gəncə, Yelizavetpol quberniyası, Rusiya İmperiyası – ö. 31 may 1920) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin liderlərindən biri Nəsib bəy Yusifbəyli azərbaycançılığın inkişafında xidməti olan milli ziyalı, ictimai-siyasi və dövlət xadimi, publisist.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Nəsib bəy Yusifbəyli 1881-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur[2]. Orta təhsilini Gəncə gimnaziyasında almışdır. 1902-ci ildə Odessa şəhərindəki İmperator Novorosiyski Universiteti hüquq fakültəsinə daxil olmuş, amma universiteti bitirə bilməmişdir. Tələbələrin inqilabi hərəkatından qorxuya düşən çar hökuməti universtiteti müvəqqəti bağladıqdan sonra Nəsib bəy Bağçasaray (Krım) şəhərinə getmiş və burada İsmayıl Qaspiralının Tərcüman qəzetiilə əməkdaşlıq etməyə başlamışdır. Burada o, özü baş rolda oynamaqla Azərbaycan dramaturqlarının əsərlərini səhnələşdirir.

1908-ci ildə Nəsib bəy İstanbula köçərək publisistik fəaliyyət göstərməklə bərabər Türk dərnəyi cəmiyyətinin təşkili ilə də məşğul olmuşdur. Az sonra İsmayıl Qaspiralının qızı Şəfiqə Soltan xanımla ailə həyatı quraraq bir müddət İstanbulda qalmışdır. 1909-cu ildə Gəncəyə qayıdaraq, şəhər bələdiyyəsində çalışmışdır. 1911-ci ildə Molla Nəsrəddin jurnalına və qəzetlərə məqalələr göndərmiş, Müsəlman xeyriyyə cəmiyyəti Müsəlmanların maariflənməsi cəmiyyəti, Aktyorlar cəmiyyətinin fəaliyyətlərində yaxından iştirak etmişdir. Bu zaman o, Məmməd Əmin Rəsulzadə ilə tanış olmuş və ictimai siyasi fəaliyyətə başlamışdır.

1917-ci ilin mart ayında Nəsib bəy Yusifbəyli öz yaxınları ilə GəncəMilli Federalistlərin Türk Partiyasını yaratmışdır. Yeni yaradılan partiyanın əsas tələbi Rusiyanın milli ərazi muxtariyyətləri əsasında təşkili idi. 1917-ci ilin iyulunda bu partiya M.Ə. Rəsulzadənin başçılığı ilə Müsəlman Demokratik Müsavat Partiyası ilə birləşərək Müsavat adlandırılmağa başlamış və onun proqramlarında millətçi federalistlərin əsas tələbi – Rusiyanın milli ərazi muxtariyyətləri əsasında qurulması saxlanılmışdır.

M.Ə.Rəsulzadə Müsavat Partiyasının mərkəzi komitəsinin sədri seçildikdən sonra Gəncədə partiyanın rəhbəri N. Yusifbəyli olmuşdur. 1917-ci ildə Rusiyada bolşeviklər hakimiyyətə gəldikdən sonra partiya öz nizamnaməsində dəyişiklik edərək Azərbaycanın tam müstəqilliyini tələb etməyə başlamışdır.

Nəsib bəy Yusifbəyli Zaqafqaziya Seyminin üzvü, Zaqafqaziya federativ hökumətində – maarif naziri, Azərbaycan Demokratik Respublikasının hökumətində 1918-ci il may ayının 28-dən 1919-cu ilin martına kimi maarif naziri olmuşdur. 1919-cu il martın 14-də N. Yusifbəyli Azərbaycan Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının sədri, bir qədər sonra - aprel ayından isə həm də daxili işlər naziri kimi fəaliyyətə başlamışdır. Aprel ayının 14-də o, yeni yaratdığı kabinetin üzvlərini Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinə təqdim etmişdir.

1920-ci ildə Sovet Rusiyası tərəfindən Azərbaycan tutulduqdan və kommunist rejimi qurulduqdan sonra Nəsib bəy ona qarşı olan təqiblərdən yada qurtarmaq məqsədi ilə mühacirətə getmək üçün Bakını tərk etmiş, lakin 31 may 1920-ci ildə yolda, Kürdəmir qəzasının Qarxun kəndində müəmmalı şəkildə qətlə yetirmişdir.

Haqqında[redaktə | əsas redaktə]

Tədqiqatçı Mövsüm Əliyev:

…O, universitetdə azərbaycanlı tələbələr tərəfindən yaradılan Azərbaycan Həmyerlilər Təşkilatının başçılarından biri idi. Bu təşkilatın rəhbərlərinin 1904-cü ildə çəkilmiş fotoşəklində biz Nəriman Nərimanov, Xosrov bəy Sultanov, Şahmalıyev qardaşları və başqa şəxslərlə yanaşı, N.Yusifbəylini də görürük. Tələbələrin inqilabi mübarizəsindən qorxuya düşən çar hökuməti

1907-ci ildə Odessa Universitetini müvəqqəti bağladıqdan sonra N.Yusifbəyli Krımın Bağçasaray şəhərinə köçmüş və orada görkəmli siyasi və ictimai xadim İsmayıl bəy Qaspıralının redaktor olduğu Tərcüman qəzetində məqalələrlə çıxış etməyə başlayıb. O, İsmayıl bəyin qızı Şəfiqə Sultan xanım Qaspıralı ilə ailə həyatı qurub və bir müddət bu şəhərdə yaşayıb. N.Yusifbəyli həmin illərdə Azərbaycan dramaturqlarının əsərlərini Bağçasarayda tamaşaya qoyub, özü də əsas rollarda çıxış edib. Tərcüman qəzetinin 13 yanvar 1907-ci il tarixli nömrəsində Bağçasaray şəhər teatr həvəskarları tərəfindən Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin Dağılan tifaq faciəsinin tamaşaya qoyulduğu Nəcəf bəy rolunu Nəsib bəyin oynadığı xəbər verilir. Həmin qəzetdə verilən məlumatlardan aydın olur ki, N.Yusifbəyli o illərdə görkəmli Azərbaycan ədəbiyyatşünası F.Köçərlinin Azərbaycan ədəbiyyatıHüseyn Əfəndi Qayıbovun Azərbaycanda məşhur olan şüaranın əşarına məcmuədir adlı əsərlərinin Bağçasaray şəhərində çap olunması üçün çox çalışıb. Lakin naməlum səbəblər üzündən bu məsələ baş tutmayıb.

Niyazi və Zöhrə Yusifbəyli.png

Ümumiyyətlə, Nəsib bəy XX əsr Azərbaycan-Krım ədəbi-mədəni əlaqələrinin əsasını qoyanlardan biridir”. “Yoxsulluq üzündən N.Yusifbəyli ali məktəbi dördüncü kursdan atıb. Çar hökuməti orqanlarının təqiblərindən yaxa qurtarmaq üçün 1908-ci ildə bir müddət İstanbulda yaşayan Nəsib bəy Türk dərnəyi adlı cəmiyyətin banilərindən biri olub. Lakin sultan istibdadının rus çarizmi qədər qəddar olduğunu görən N.Yusifbəyli 1909-cu ildə Türkiyədən Gəncəyə qayıdıb. 1911-ci ildə Azərbaycan ziyalıları M.F.Axundovun anadan olmasının 100 illiyini geniş qeyd etmək üçün təşəbbüs göstərdilər. N.Yusifbəyli də onların arasında idi. Onun 1911-ci il mayın 20-də Tərcüman qəzetində çap etdirdiyi məqalə bu yubileyə həsr olunub. Molla Nəsrəddin satirik jurnalını o illərdə müdafiə edən ziyalılardan biri də N.Yusifbəyli idi. Onun 1909-cu il sentyabrın 4-də Tərcüman (36-cı sayı) qəzetində dərc edilmiş Mətbuat adlı məqaləsində Rusiyada çıxan müsəlman satirik jurnallarından bəhs olunur və Molla Nəsrəddin ə xüsusi qiymət verilirdi. Həmin qəzetin 40-cı nömrəsində çıxmış məqaləsində isə tatar jurnalı Yulduz un redaktoru ilə polemika aparan müəllif Molla Nəsrəddin ə hücumların haqsız olduğunu bildirirdi. O illərdə Gəncədə mövcud olan Müsəlman xeyriyyə cəmiyyəti nin,Müsəlmanlar içində maarifi yayan cəmiyyətn və Aktyorlar cəmiyyəti nin fəaliyyətində N.Yusifbəyli yaxından iştirak edib. O, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi əsərini də həmin dövrdə yazıb başa çatdırıb. Əlyazmanın sonrakı taleyi bilinmir. Bu əlyazmanın araşdırılıb üzə çıxarılması ədəbiyyatşünasların borcudur”.

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yoldaşları ilə. Sağdan sola: Abbasqulu Kazımzadə, Kərbəlayi Vəli Mikayılov, Nəsib bəy Yusifbəyli, Mirzə Məmməd Axundov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Məmməd Əli Rəsulzadə, Tağı Nağıyev

1917-ci ildə Rusiyada fevral-burjua inqilabı baş verdi. O qeyd edir ki, həmin il in mart ayında N.Yusifbəylinin rəhbərliyi altında yaradılmış Türk ədəmi-mərkəziyyət partiyası Gəncədə fəaliyyətə başladı: “Bu partiya Rusiyanı federativ şəkildə qurmaq və onun tərkibində Azərbaycana muxtariyyət vermək uğrunda mübarizə aparırdı. Yeni partiya xalqı öz proqramı ilə tanış etmək üçün şəhərin Şah Abbas məscidinin həyətində böyük mitinq təşkil etmişdi. Bu mitinq Yaşasın demokratik respublika!, Yaşasın Azərbaycan muxtariyyəti!, Yaşasın türk ədəmi-mərkəziyyət partiyası!şüarları altında keçirilmişdi. (Baku qəzeti, 12 aprel 1917, 80-ci sayı). Həmin ilin aprelində Bakıda çağırılan Qafqaz müsəlmanlarının qurultayındakı çıxışında N.Yusifbəyli Rusiyanın tərkibində Azərbaycana muxtariyyət verilməsini qəti şəkildə tələb edib. May ayında isə o, Moskvada keçirilən Rusiya müsəlmanlarının qurultayının iştirakçısı olmuş, Müsəlman demokratik müsavat partiyası ilə N.Yusifbəylinin başçılıq etdiyi Türk ədəmi-mərkəziyyət partiyası birləşib. Partiyanın Gəncə şöbəsinə N.Yusifbəyli rəhbərlik edirdi. Həmin il oktyabrın 26-dan 31-dək Bakıda davam edən birinci partiya qurultayında N.Yusifbəyli yaxından iştirak edib. Bu qurultaydan sonra Azərbaycana muxtariyyət şüarı altında hərəkat başlanıb. N.Yusifbəyli Zaqafqaziya Seyminin üzvü, 1918-ci il aprelin 26-da yaranmış müstəqil Zaqafqaziya Respublikası hökumətinin maarif naziri idi. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Demokratik Respublikası elan olundu. N.Yusifbəyli bitərəf F.İ.Xoyskinin (1875-1920) baş nazir olduğu birinci kabinədə xalq maarifi naziri vəzifəsini icra edib. O, Xoyskinin başçılıq etdiyi ikinci və üçüncü kabinələrdə də həmin vəzifədə işləyib. 1919-cu il aprelin 14-də Azərbaycan Respublikası Nazirlər Şurasının sədri təyin olunan N.Yusifbəyli bu vəzifəni 1920-ci il aprelin 1-nə kimi icra edib. Həmin illərdə sinfi ziddiyyətlərin qalmasına baxmayaraq, N.Yusifbəylinin baş nazir olduğu vaxt həyata keçirilmiş bir sıra tədbirlər müsbət xarakter daşıyırdı. Öz dövrünün görkəmli siyasi-ictimai xadimi olmuş, mürəkkəb və ziddiyyətli bir həyat yolu keçmiş N.Yusifbəyli 1920-ci il mayın əvvəllərində Azərbaycanın Kürdəmir qəzasında Yevlaxın Qorxunlu kəndindən olan quldur Əşrəfin yaxın adamları tərəfindən qətlə yetirilib”.[3]

Aybəniz xanım Kəngərli N.Yusifbəylinin İsmayıl bəy Qaspıralı ilə əlaqəsindən bəhs edərək yazır: Nəsib bəyi də İsmayıl bəy Qaspıralı ailəsi ilə Nəriman Nərimanov tanış edib. Universitetdəki siyasi fəallıq hökuməti qorxuya salmış, bir müddət hökumət Odessa Universitetini müvəqqəti bağlamalı olub. Sonra Nəsib bəy təhsilini Xarkov Universitetinin hüquq fakültəsində davam etdirmək istəsə də, universiteti yarımçıq atmalı olub. Fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Vahid Ömərov yazır ki, N.Yusifbəyli 1907-ci ilin sonlarına doğru Bağçasaraya gəlmiş,Tərcüman qəzeti ilə əməkdaşlıq etməyə başlayıb. Bu tarixdən etibarən N.Yusifbəylinin adını tez-tez Tərcüman qəzeti səhifələrində görürük. Burada N.Yusifbəyli İsmayıl bəy Qaspıralının böyük qızı Şəfiqə xanımla evlənib, bu nikahdan iki uşaqları olub. Qızı Zöhrə xanım İsmayıl bəy Qaspıralının dünyadan vaxtsız keçmiş sevimli xanımının adını daşıyırdı və bu günə qədər İstanbulda Zöhrə Göygöl adı ilə yaşamaqdadır. Çox güman ki, o, atasının xatirəsinə bu soyadı qullanıb. N.Yusifbəylinin evlilik həyatı da İsmayıl bəy Qaspıralının Dildə, fikirdə, işdə birlik! çalışmaları kimi talesiz bir sonluğa düçar olmuşdu, 1909-cu ildə o, Şəfiqə xanımdan ayrılmış, sonralar başqa bir qadınla evlənmişsə də, ömrünün sonuna qədər uşaqlarına qayğı göstərmiş, hətta bu ayrılma belə onun İsmayıl bəylə münasibətlərinin pozulmasına səbəb ola bilməmişdi. İsmayıl bəy Qaspıralı 1914-cü ildə dünyasını dəyişdikdə onun məzarı başında çəkilmiş tarixi bir foto dediklərimizin canlı, əyani təsdiqidir. Yenicə torpağa tapşırılmış İsmayıl bəy Qaspıralının məzarı başında iki nəfər dizi üstə dayanıb: onlardan biri İsmayıl bəy Qaspıralının oğlu, bir müddət Tərcüman qəzetini redaktə etmiş Rifət bəy, ikincisi isə Nəsib bəy Yusifbəylidir. Təkcə bu şəkil, hətta qızı ilə ayrıldıqdan sonra da, N.Yusifbəylinin İsmayıl bəyə münasibətinin, ehtiramının dərəcəsini anlamağa imkan verir. İ.Qaspıralının yaxın silahdaşı Həsən SəbriAyvazov İsmayıl bəyin son saatlarında onun yatağı yanında bulunan doğmalar sırasında N.Yusifbəylinin də olduğunu, İ.Qaspıralının vəsiyyətlərini həm də ona xitabən söylədiyini bildirir”.[4]

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

İsmayıl Qasprinskinin qızı Şəfiqə Qasprinskayaya evli idi. İki övladı var:

  • Niyazi Yusufbəyli
  • Zöhrə Yusifbəyli

Atasının Nəsib bəyə yazdığı məktub[redaktə | əsas redaktə]

Nəsib bəy ADR-in xüsusi xidmət orqanı olan "Əksinqilab ilə mübarizə təşkilatının" rəisi Nağı bəy Şeyxzamanlı ilə görüşlərinin birində, ona deyir ki, "mən atamın icazəsi ilə bağlarımızdan birini müasir bağ yaratmaq qayəsi ilə ayırmışdım. Üç ildir milli işlərimizdən bağla məşğul olacaq vaxt tapa bilmədim. Atama bir məktub yazaraq bu il də bağ işi ilə məşğul ola bilməyəcəyimi, yenə əvvəlki kimi qamış alıb basdırmalarını söylədim. Babamdan bu cavabı aldım. Məktubu sənə oxuyuram. Atam məktubda ürəyində nə var, hamısını yazıb." Bunu deyir və atası Yusif bəy Yusifbəylinin ona yazdığı cavab məktubunu oxuyur:

" "Əziz oğlum, artıq səbrim tükənib, dözə bilmirəm. Hamısını yazacağam. Sıxıntı içində borc alaraq sənin ali təhsil almağını təmin edə bildim. Ali təhsilini bitirib (əslində, təhsil yarımçıq qalmışdı – red.) Gəncəyə qayıdanda artıq hər şeyin rahat olacağını yəqin etdim. Sən Gəncəyə gəlib Bələdiyyədə ərzaq işləri üzrə müdir oldun. Sənə yenə mən baxdım. Məndən yalnız pul istədin. Sonra Tiflisə gedərək Seymin maarif naziri oldun. Aldığın pulla yenə özünü saxlaya bilmədin. Bir neçə dəfə pul istədin, göndərdim. Sonra Azərbaycanın istiqlalını elan etdiniz. Gəldin Cümhuriyyətimizin maarif naziri oldun. Dövlətimizin mərkəzi olan Bakıda işlədin. Yenə də aldığın maaş səni təmin etmədi. Yenə məndən pul istədin. Həmişə göndərirdim. Adına olan torpaq sahəsinin bir hissəsini satmışdım. O pullardan göndərdim sənə. Bu günsə baş nazirsən. Dövlət başçısısınız, yəni ölkəmizin padşahı olmuşsunuz. Yenə bağının qamışını mən alım?" [5]

"

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. [1]
  2. Musa Qasımlı, Cavid Hüseynov. Azərbaycanın baş nazirləri. Bakı: 2005.
  3. İradə Sariyeva Nəsib Bəy Yusifbəylinin ictimai-siyasi fəaliyyətində Azərbaycançiliq ideyasi:Bakı xəbər.-2016.-8/9 mart.-№44.-S.15.
  4. İradə Sarıyeva Nəsib Bəy Yusifbəylinin ictimai-siyasi fəaliyyətində Azərbaycançılıq ideyası: Bakı xəbər.-2016.-8/9 mart.-№44.-S.15.
  5. "'100-ə nə qaldı?': Cümhuriyyət nazirləri: Nəsib bəy Yusifbəyli [5-ci yazı"]. Azadlıq Radiosu. 2018-01-23. https://www.azadliq.org/a/nasib-bey-yusifbeyli/28992251.html. İstifadə tarixi: 2018-09-24.

Vikianbarda Nəsib bəy Yusifbəyli ilə əlaqəli mediafayllar var.