Məzmuna keç

Nasistlərin Çexoslovakiyanı işğal etməsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Adolf Hitler Praqa qəsrində

Nasistlərin Çexoslovakiyanı işğalı, Üçüncü Reyxin Çexoslovaliyanı işğalı — Münhen sazişi nəticəsində Almanyanın Sudetlər olaraq bilinən tarixi vilayəti işğal etməsi ilə başlamışdır.[1] 16 mart 1939-cu ildə alman qoşunları Çexoslovakiyanın geri qalan ərazilərini də işgal edərək İkinci Dünya müharibəsinin sonuna qədər ölkənin müstəqil varlığına son qoymuşdur.[2]

Almaniyanın 1938-ci ilin martında Avstriyanı ilhaq etməsindən sonra Çexoslovakiyanın fəthi Hitlerin növbəti hədəfi olmuşdur. Südet vilayətinin Nasist Almaniyasına verilməsi ilə Çexoslovakiya olduqca zəif vəziyyətə düşmüş və geri qalan torpaqlarını hər hansı bir xarici təcavüzə qarşı müdafiə edə bilməyəcək qədər gücsüz qalmışdı.[3] 16 mart 1939-cu ildə alman ordusu Çexoslovakiyanın geri qalan hissəsinə daxil olmuş və Hitler Praqa qəsrindən Bohemiya və Moraviyanı Bohemiya və Moraviya protektoratı elan etmişdir. İşğal rejimi Almaniyanın 1945-ci ildə kapitulyasiya etməsi ilə başa çatmışdır.[4]

Sudet vilayətinin muxtariyyət tələbləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Soldan sağa: Çemberlen, Daladye, Hitler, Mussolini və Çiano Sudetləri Almaniyaya verən Münhen sazişini imzalamazdan əvvəl.

Sudet Alman Partiyasının (SAP) nasist yönümlü lideri Konrad Henleyn, öz partiyasını Hitlerin strateji planlarının ixtiyarına vermişdi. Henleyn, 28 martda Berlində Hitlerlə görüşmüş və ona Edvard Beneşin prezidentlik etdiyi Çexoslovakiya hökumətinin heç bir halda qəbul edə bilməyəcəyi tələblər irəli sürmək təlimatı verilmişdi.[5] 24 apreldə Sudet Alman Partiyası nasist ideologiyasının sərbəst şəkildə yayılmasını və Sudet vilayəti üçün geniş muxtariyyət nəzərdə tutan Karlsbad proqramını (bəyannaməsini) elan etmişdi.[6] Əgər Henleynin bu radikal tələbləri qəbul edilsəydi, Sudetlər birbaşa Nasist Almaniyasının diktəsi və təsiri altında olan bir siyasət yürüdəcəkdi.[7]

Münhen sazişi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

O dövrə qədər həyata keçirilən sakitləşdirmə siyasətinin də göstərdiyi kimi, həm Böyük Britaniya, həm də Fransa hökumətləri nəyin bahasına olursa-olsun müharibədən uzaq durmaq meylində idilər. Fransa hökuməti Nasist Almaniyası ilə təkbətək qalmaq istəmədiyindən Böyük Britaniya hökumətinin və onun baş naziri Nevill Çemberlenin xəttini təqib edirdi. Çaeberlen Sudet almanlarının tələblərinin məntiqli, Hitlerin istəklərinin isə məhdud olduğunu düşünürdü. Buna görə Böyük Britaniya və Fransa Çexoslovakiyaya nasistlərin tələblərinə boyun əyməyi tövsiyə etmişdi. Beneş buna müqavimət göstərmiş və 20 mayda mümkün alman hücumuna qarşı qismən səfərbərlik elan olunmuşdu. On gün sonra Hitler ən geci 1 oktyabrda başlayacaq bir işğal əməliyyatı üçün gizli sərəncam imzalamışdı.[8]

Bu ərəfədə Britaniya hökuməti Beneşdən rəsmi bir vasitəçi tələb etməsini istəmişdi. Qərbi Avropa ilə olan strateji əlaqələrinə xələl gətirmək istəməyən Beneş istəksiz də olsa bunu qəbul etmişdi. Britaniyalılar Lord Rensimenə missiya həvalə edərək, ona Beneşi Sudet almanlarının qəbul edə biləcəyi bir plan hazırlamağa razı salmaq təlimatı vermişdilər. 2 sentyabrda Beneş, demək olar ki, Münhen sazişinin verdiyi bütün imtiyazları ehtiva edən "Dördüncü Planı" irəli sürmüşdü. Lakin hər hansı bir kompromisin qarşısını almaq niyyətində olan Sudet Alman Partiyası (SAP) 7 sentyabrda Ostravada polis müdaxiləsinə rəvac verən təxribat xarakterli nümayişlər təşkil etmişdi. Sudet almanları 13 sentyabrda danışıqları tərk etmişdilər və vilayətdə zorakılıq hadisələri artmağa başlamışdı. Çexoslovakiya təhlükəsizlik qüvvələri asayişi bərpa etməyə çalışdıqda Henleyn Almaniyaya qaçmış və 15 sentyabrda Sudet vilayətinin Almaniyaya verilməsinin zəruriliyinə dair bəyanat yaymışdı.[9]

Eyni gün Hitler Çemberlen ilə görüşərək müharibə təhdidi altında Sudet vilayətinin Almaniyaya rəvan şəkildə təhvil verilməsini tələb etmişdi. Hitler iddia edirdi ki, çexlər Sudet almanlarını qətlə yetirirlər. Çemberlen bu tələbi Britaniya və Fransa hökumətlərinə çatdırmış və hər iki tərəf bunu qəbul etmişdi. Çexoslovakiya hökuməti Hitlerin tələblərinin qəbul ediləcəyi təqdirdə ölkə iqtisadiyyatının çökəcəyi və nəticədə dövlətin tamamilə alman nəzarəti altına düşəcəyi əsası ilə razılaşmaqdan imtina etmişdi. Böyük Britaniya və Fransa Çexoslovakiyaya ültimatom vermişdi. 21 sentyabrda Çexoslovakiya geri çəkilmək (təslim olmaq) məcburiyyətində qaldı. Lakin dərhal növbəti gün Hitler Polşa və Macarıstan almanlarının (və azlıqlarının) tələblərinin də qəbul edilməli olduğunu bildirərək yeni şərtlər irəli sürmüşdü.[10]

Hökumətin güzəştə getməsi Çexoslovakiya millətçiliyini hərəkətə gətirmişdi. Geniş nümayişlər təşkil edən çex və slovak vətənpərvərləri dövlətin ərazi bütövlüyünü hifz edə biləcək güclü bir hərbi hökumətin hakimiyyətə gəlməsini tələb etmişdilər. General Yan Sırovı liderliyində yeni hökumət yaradılmış və 23 sentyabrda ümumi səfərbərlik elan edilmişdi. Mükəmməl sərhəd müdafiə xəttinə (istehkamlarına) sahib müasir Çexoslovakiya ordusu döyüşə tam hazır vəziyyətdə idi. Sovet İttifaqı Çexoslovakiyaya hərbi yardım göstərməyə hazır olduğunu bəyan etmişdi. Lakin Qərb dövlətlərinin birbaşa dəstəyi olmadan müharibəyə girmək niyyətində olmayan Beneş geri addım atmaq məcburiyyətində qalmışdı.[11]

28 sentyabrda Çemberlen Hitlerə beynəlxalq konfransın keçirilməsi təklifini irəli sürmüşdü. Növbəti gün Hitler Fransa, İtaliya və Böyük Britaniyanın hökumət başçıları ilə Münhendə bir araya gəlmişdi. Çexoslovakiya hökuməti bu konfransa nə dəvət edilmiş, nə də onun rəsmi rəyi soruşulmuşdu. 29 sentyabrda Almaniya, İtaliya, Fransa və Böyük Britaniya Münhen sazişini imzalamışdılar. Çexoslovakiya hökuməti 30 sentyabrda sazişin ağır şərtlərinə əməl edəcəyini bəyan etmişdi. Münhen sazişi Çexoslovakiyanın Sudet vilayətini Almaniyaya təhvil verməsini nəzərdə tuturdu. Təhvilvermə prosesi 10 oktyabradək başa çatdırılmalı idi. Dəqiq sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi üçün Almaniya, Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya və Çexoslovakiyanın adından beynəlxalq komissiyanın nəzarəti altında referendum təşkil olunmalı idi. Böyük Britaniya və Fransa yeni formalaşacaq sərhədlərin toxunulmazlığına təminat verəcəkdilər, lakin Almaniya və İtaliya polyak və macar azlıqlarının problemləri həll olunmadan bu təminatı verməkdən imtina etmişdilər.[12]

Çexoslovakiyanın sonunun gəldiyini görən Beneş 5 oktyabrda prezident vəzifəsindən istifadə etmişdi. İkinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə birlikdə Londonda mühacirət hökuməti (sürgün hökuməti) təşkil etmişdi.

Birinci Vyana arbitrajı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1938-ci il noyabrın əvvəllərində baş tutan Birinci Vyana arbitrajı nəticəsində Çexoslovakiyanın Macarıstan və Polşa ilə apardığı danışıqların nəticəsiz qalmasından sonra, ölkə Almaniya və İtaliyanın birbaşa təzyiqi ilə cənubi Slovakiyanı (Slovakiya ərazisinin üçdə birini) Macarıstana vermək məcburiyyətində qalmış, daha sonra isə Polşa Zaolzye vilayətini işğal etmişdir.[13]

Nəticədə Bohemiya, Moraviya və Çex Sileziyası ümumi ərazilərinin %38-ni, 3.2 milyon alman və 750.000 çex əhalisi ilə birlikdə Almaniyaya təhvil vermişdir. Macarıstan isə cənubi Slovakiya və cənubi Ruteniya ərazilərindən 11.882 km² torpaq almışdır (1941-ci ildə aparılan siyahıyaalınmaya görə, bu regionda yaşayan əhalinin %86.5-i macar idi).[14] Bu ərəfədə Polşa da Zaolzye vilayətini və Slovakiyada yerləşən iki kiçik sərhədyanı ərazini işğal etmişdir.[15]

İkinci Respublika (oktyabr 1938 – mart 1939)

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Geniş miqyasda zəifləmiş Çexoslovakiya çex olmayan etnik qruplara böyük güzəştlər verməyə məcbur edilmişdi. Slovak Xalq Partiyasının icraiyyə komitəsi 5 oktyabr 1938-ci ildə Jilinada yığılmış və Sosial-Demokratlar istisna olmaqla, bütün partiyaların iştirakı ilə Yozef Tiso liderliyində muxtar Slovakiya hökumətini yaratmışdır. Oxşar şəkildə, digər iki əsas etnik qrup olan rus və ukraynalı rəhbərlər də razılığa gələrək 8 oktyabrda ümumi bir muxtar idarəçilik yaratmışdılar və sonradan bu regiona Karpat Ukraynası adını vermişdilər.[16]

Çexoslovakiyanı tam bir süqutdan xilas etməyə yönəlmiş sonuncu cəhd 27 yanvar 1939-cu ildə Böyük Britaniya və Fransadan gəlmişdi. Hər iki hökumət Çexoslovakiyaya 8.000.000 funt-sterlinq borc və 4.000.000 funt-sterlinq qrant (əvəzsiz yardım) olmaqla böyük məbləğdə maliyyə dəstəyi vermək barədə razılığa gəlmişdilər. Bu yardımın bir hissəsi Münhen sazişi və Birinci Vyana arbitrajı ilə digər ölkələrə verilən torpaqlardan köç edən çex qaçqınlarının yenidən yerləşdirilməsi üçün ayrılmışdı.[17]

Haxa, Hitler və Görinq Berlində görüşürlər. 14/15 mart 1939.

1938-ci ilin noyabrında Beneşin istefasından sonra Emil Haxa federativ İkinci Respublikanın prezidenti seçilmiç və ölkə rəsmi olaraq Çex-Slovakiya adlandırılmışdı. Dövlətə üç subyekt daxil edilirdi: Bohemiya və Moraviya, Slovakiya və Karpat Ukraynası. Almaniya sərhədindəki təbii müdafiə xətlərini və olduqca baha başa gəlmiş istehkamlarını itirən ölkə müdafiəsi qeyri-mümkün bir vəziyyətə düşmüşdü. 1939-cu ilin yanvarında Almaniya ilə Polşa arasındakı diplomatik danışıqlar dalana dirənmişdi. Polşaya hücum etmək niyyətində olan Hitlerin ilk növbədə Çexoslovakiyanı tamamilə zərərsizləşdirməsi lazım idi. O, Bohemiya və Moraviyanın 15 mart səhəri işğal edilməsi üçün hərbi plan hazırlatmışdı. Bu ərəfədə isə Slovak Xalq Partiyası və Macarıstan ilə işğaldan öncə Slovakiyanın federasiyadan ayrılması məsələsini gizlicə müzakirə etmişdi. 13 martda Tisonu Berlinə dəvət etmiş və 14 martda Slovakiya birtərəfli qaydada öz müstəqilliyini elan etmişdi. Karpat Ukraynası da müstəqilliyini bəyan etmiş, lakin macar ordusu 15 martda Karpat Ukraynasını, 23 martda isə şərqi Slovakiyanı işğal etmişdi. Hitler 15 martın ilk saatlarında prezident Haxanı Berlinə çağıraraq alman qoşunlarının müdaxiləsinin qaçılmaz olduğunu bildirmişdi. Luftvaffenin Praqanı bombalayacağı hədəsi ilə üzləşən Haxa Çexoslovakiya ordusunun müqavimət göstərmədən təslim olmasını qəbul etmişdi. Haxa rəsmi görüş zamanı infarkt keçirmiş və yalnız həkimlərin tibbi müdaxiləsi ilə huşu açıq saxlanılaraq Hitlerin təslimçilik şərtlərini imzalamışdı. 15 mart sabahı alman birlikləri heç bir müqavimətlə qarşılaşmadan Bohemiya və Moraviyaya daxil olmuşdur. Macar ordusu Karpat Ukraynasının işğalı zamanı kiçik bir yerli müqavimətlə qarşılaşsa da, bunu sürətlə yatırtmışdı. 16 martda Hitler Praqa qəsrinə gedərək Bohemiya və Moraviyanın rəsmən Almaniyanın protektoratlığına bağlandığını elan etmişdir.[18]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Wells, Anne. Historical Dictionary of World War II. Scarecrow Press. 2013. ISBN 978-0810854574.
  2. ↑ Bryant, Chad. Prague in Black: Nazi Rule and Czech Nationalism. Harvard University Press. 2007. 24–28. ISBN 978-0674024519.
  3. ↑ Heimann, Mary. Czechoslovakia: The State That Failed. Yale University Press. 2011. 112–116. ISBN 978-0300172423.
  4. ↑ Cornwall, Mark. The Devil's Wall: The Nationalist Youth Mission of Heinz Rutha. Harvard University Press. 2012. 201–205. ISBN 978-0674046160.
  5. ↑ Smelser, Ronald M. The Sudeten Problem, 1933-1938: Volkstumspolitik and the Formulation of Nazi Foreign Policy. Wesleyan University Press. 1975. 210–215. ISBN 978-0819540829.
  6. ↑ Cornwall, Mark. The Devil's Wall: The Nationalist Youth Mission of Heinz Rutha. Harvard University Press. 2012. 254–258. ISBN 978-0674046160.
  7. ↑ Heimann, Mary. Czechoslovakia: The State That Failed. Yale University Press. 2011. 98–103. ISBN 978-0300172423.
  8. ↑ Goldstein, Erik. The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II. Routledge. 2002. 45–52. ISBN 978-0714680200.
  9. ↑ Heimann, Mary. Czechoslovakia: The State That Failed. Yale University Press. 2011. 104–110. ISBN 978-0300172423.
  10. ↑ Smelser, Ronald M. The Sudeten Problem, 1933-1938: Volkstumspolitik and the Formulation of Nazi Foreign Policy. Wesleyan University Press. 1975. 234–240. ISBN 978-0819540829.
  11. ↑ Bryant, Chad. Prague in Black: Nazi Rule and Czech Nationalism. Harvard University Press. 2007. 32–37. ISBN 978-0674024519.
  12. ↑ Cornwall, Mark. The Devil's Wall: The Nationalist Youth Mission of Heinz Rutha. Harvard University Press. 2012. 278–283. ISBN 978-0674046160.
  13. ↑ Thomas, Martin. The French Empire at War, 1940-45. Manchester University Press. 2002. 34–38. ISBN 978-0719065194.
  14. ↑ Heimann, Mary. Czechoslovakia: The State That Failed. Yale University Press. 2011. 118–122. ISBN 978-0300172423.
  15. ↑ Cornwall, Mark. The Devil's Wall: The Nationalist Youth Mission of Heinz Rutha. Harvard University Press. 2012. 289–292. ISBN 978-0674046160.
  16. ↑ Heimann, Mary. Czechoslovakia: The State That Failed. Yale University Press. 2011. 125–129. ISBN 978-0300172423.
  17. ↑ Goldstein, Erik. The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II. Routledge. 2002. 88–92. ISBN 978-0714680200.
  18. ↑ Bryant, Chad. Prague in Black: Nazi Rule and Czech Nationalism. Harvard University Press. 2007. 43–49. ISBN 978-0674024519.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Nasistlərin_Çexoslovakiyanı_işğal_etməsi&oldid=8947198"