Nataliya Malaxovskaya

Nataliya Malaxovskaya
Doğum tarixi	1947(1947) (78–79 yaş)
Doğum yeri	Leninqrad, RSFSR, SSRİ
Vətəndaşlığı	SSRİ  Rusiya
Təhsili	Sankt-Peterburq Dövlət Universiteti
Fəaliyyəti	qadın hüquqları fəalı[d], yazıçı, slavyanşünas, naşir

Natalya Lvovna Malaxovskaya (rus. Ната́лия Льво́вна Малахо́вская; 1947, Leninqrad) — Rusiyalı yazıçı və feminist fəalı. Sürgündən sonra Avstriyada yaşayıb və işləyib. 1979-cu ildə Tatyana Mamonova və Tatyana Qoriçeva ilə birlikdə "Qadın və Rusiya" almanaxını və "Mariya" jurnalını təsis edib (o, 1980-1982-ci illər arasında bir çox dilə tərcümə olunan bu nəşrlərin təşəbbüskarlarından, naşirlərindən və ədəbi redaktorlarından biri olub).

Həyatı

Nataliya Malaxovskaya 1947-ci ildə Leninqradda alim ailəsində anadan olub. Anası Debora Borisovna Xotina (1921–2003) Leninqrad mühasirəsini yaşayıb, atası Lev Vladimiroviç Malaxovski isə Finlandiya cəbhəsində döyüşüb və Alyaskada tərcüməçi kimi xidmət edib. Nataliya Malaxovskaya erkən uşaqlıq illərindən şeir yazmağa başlayıb, bəstəkar olmaq arzusu ilə yaşayıb. Hələ uşaq yaşlarında həyatın hər bir mərhələsində sıxıntılar və qadağalarla qarşılaşan Nataliya Malaxovskaya, ilk baxışdan ümidsiz görünən bir vəziyyətə — ailədə və dövlətdə şəxsiyyətin sıxışdırılması şəraitinə qarşı öz müqavimət yolunu formalaşdırıb. Bu mübarizə üsulu ona 1963-cü ildə öz şagirdlərinə "Rusiyada siyasi mübarizə və ya fəlsəfi mübahisə ənənəsi olmayıb və yoxdur, ictimai şüuru isə yalnız qiymətli bir vergiyə — yazıçı istedadına sahib olan insanlar dəyişib və ya dəyişməyə çalışıb" deyə izah edən Nataliya Qriqoryevna Dolinina tərəfindən təlqin edilib ("Sehrbazlar" hekayəsindən). Lakin Dolininanın dərs deməsinə imkan yaradan "mülayimləşmə" (ottepel) dövrü 1965-ci ildə başa çatıb və onun dərs dediyi, Malaxovskayanın isə təhsil aldığı 319 nömrəli məktəb ləğv olunub. Məktəbi bitirdikdən sonra Leninqrad Dövlət Universitetinin (LDU) Filologiya fakültəsinə daxil olub və buranı 1973-cü ildə bitirib.

Yaradıcılıq fəaliyyətinin başlanğıcı

1964-cü ildə Malaxovskaya şəxsiyyətin özünü məhv etməsinə səbəb olan gizli mexanizmləri təhlil etdiyi "Zəncirsiz zindan" povestini yazıb. Malaxovskaya bu cəza mexanizminin işə düşməsini 30-40-cı illərin sovet mahnılarında təcəssüm tapan ruh ilə 60-cı illərin ortalarından etibarən cəmiyyətdə geniş yayılan daxili hissiyyat arasındakı qopuqluqda görüb. Bu uyğunsuzluq o illərdə ziyalıların böyük bir hissəsi tərəfindən çox kəskin və ağrılı şəkildə qəbul edildiyi üçün "Zəncirsiz zindan" povesti 1978-ci ildə dərc olunduğu "37" adlı samizdat jurnalının oxucuları arasında böyük əks-səda doğurub. Oxucuların xahişi ilə Malaxovskaya sovet mahnılarının kultoloji əhəmiyyətinə dair bir neçə məqalə qələmə alıb.

Lakin samizdatda çalışmaq onun üçün o vaxta qədər gizli qalan daha bir sıxışdırma qatını üzə çıxarıb. Əgər rəsmi sovet jurnallarında onu ədəbi mürəkkəblikdə "ittiham" edirdilərsə, 1975-ci ildən bəri fəaliyyət göstərdiyi "37" jurnalının redaksiyasında "qadınsayağı emosional", məişət üslubunda və "bəsit" detallardan istifadə etməklə yazdığı üçün "peşəkarlıq" çatışmazlığı ittihamını eşitməli olub. Beləliklə, Malaxovskaya ilk dəfə qadın yazısının "bəsit" xarakteri və sırf kişi təfəkkürünün imtiyazı barədə fikirlərlə qarşılaşıb. Məlum olub ki, sovet qeyri-azadlığı şəraitində böyüyən bərabərhüquqlu insanlar "bioloji" prinsipə əsaslanan öz şəxsi təzyiq formalarını istehsal edirlər.

Feminist mövqeyinin formalaşması

Samizdat mühitində yaşanan bu münaqişə Natalya Malaxovskayanı SSRİ-də qadınların bərabərhüquqluluğu barədə mövcud olan rəsmi doktrinanı sorğulamağa sövq edən bir təkan olub. 1979-cu ilin iyulunda Tatyana Mamonovanın "Bəşəri doğum" (Роды человеческие) məqaləsini oxuduqdan sonra isə illərlə tam dərk edilməyən və şüuraltına sıxışdırılan bir həqiqət onun üçün tam aydınlaşıb: samizdat mühitində qadına qarşı yönələn nifrətlə paralel gedən qadınların sıxışdırılması prosesi, əslində SSRİ-də praktiki həyatın bütün sahələrinə yayılıb. Bu səbəbdən Mamonovanın "Qadın və Rusiya" almanaxını yaratmaq təklifini N.Malaxovskaya böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşılayıb ("Solanus" jurnalındakı müsahibəyə bax) və bu almanax üçün "Anaxaqanlı ailə" (Материнская семья) məqaləsini yazıb. Bu məqalədə SSRİ-də qadının çiyinlərinə qoyulmuş dözülməz öhdəlikləri sadalayan N.Malaxovskaya yazısını belə yekunlaşdırıb: "Qadın hər şeyə çevrilməlidir — elə həyatın özü sayəsində o, hər şeyə çevrilir də. Onun ən ağır vəzifələri elə ömür yolunda hüquqlara çevrilir — və bu vəzifələr nə qədər əzablı olarsa, hüquqlar da bir o qədər tam və mütləq xarakter alır".

1979-cu ilin payızında hakimiyyət tərəfindən törədilən təqiblər səbəbindən, konspirasiya (gizlilik) məqsədilə almanaxın adının dəyişdirilməsi və ayrı-ayrı mətnlər toplusu deyil, müntəzəm bir jurnal kimi buraxılması qərara alındıqda, N.Malaxovskaya bu jurnalı qadın adlarından biri ilə ("Mariya") adlandırmağı təklif edib. O, jurnalın ilk nömrəsinə yazdığı ön sözdə bu seçimi belə əsaslandırıb: "Rusiyada qadın adları çoxdur və Rusiyadakı qadınların sayı DTK (KGB) işçilərinin sayından qat-qat çoxdur".

Məcburi mühacirət

İşdən çıxarılmalar, təqiblər və hakimiyyət orqanlarının təhdidlərindən sonra, 1980-ci ilin iyulunda, Moskva Olimpiadası ərəfəsində Malaxovskaya, Tatyana Mamonova və Tatyana Qoriçeva ilə birlikdə bir neçə gün ərzində ölkədən sürgün edilib.

O vaxtdan Avstriyada yaşayır. 1982-ci ilin yayına qədər "Mariya" jurnalının nəşri üzərində fəaliyyətini davam etdirib. Həmin il o, matriarxat tədqiqatçıları Hayde Qöttner-Abendrot (Heide Goettner Abendroth) və Yozefina Şreyerin (Josefina Schreier) kitabları ilə onu tanış edən avstriyalı feministlərlə əlaqə qurmağa nail olub. Bu araşdırmalar onu belə bir qənaətə gətirib ki, təzyiq mexanizmini işə salan və eyni zamanda insanı bu ümidsiz vəziyyətdən çıxara biləcək rıçaqları tapmaq üçün zülmün tarixi köklərinin axtarışına keçmək lazımdır.

Baba Yaganın tədqiqi

O, nağılları və Baba Yaganın obrazının daşıdığı mənaya dair araşdırmalar aparmağa başlayıb. Vladimir Propp üçün Baba-Yaqanın onun nöqteyi-nəzərindən bir-biri ilə uyuşmayan "üç forması"nın necə eyni bir varlıqda birləşə bilməsi tam aydın deyilmiş. O, bu formaları "bəxşiş verən" (daрительница), "döyüşçü" (воительница) və "oğru/qaçıran" (похитительница) kimi adlandırıb. Baba Yaganın bu üç forması, alman alimlərinin kitablarında təsvir edilən və X.Q.Abendrotun "ilk üçlük" adlandırdığı, mahiyyətcə vahid olan "Ulu Ana-ilahə" (Matriarxat ilahəsi) obrazı ilə müqayisədə aydınlıq qazanır. Proppun qeyd etdiyi bu üç formanı N. Malaxovskaya həmin İlahənin üç təzahürü (ipostası) ilə eyniləşdirib və Baba Yaganın bütöv bir ilahi varlıq olduğunu, həqiqətən də üç simada vahidliyini sübuta yetirib: sınaqlar keçirən döyüşçü — kosmik təzahür; ən çıxılmaz vəziyyətlərdən çıxış yolu bəxş edən sevgi İlahəsi — yerüstü təzahür; ölüm, müdriklik və bütün sənətlərin İlahəsi isə yeraltı (sualtı) təzahürdür.

N.Malaxovskaya bu kəşfini müasir insanın diqqətindən qaçan, lakin keçmişdə bu obrazın dominant funksiyalarından xəbər verən simvolik detalların təhlili ilə əsaslandırıb. Nağıl obrazının gender arxeologiyası sarsılmaz və ya "təbii" görünən arxetipik obrazların öz formalaşma tarixində necə fərqli gender çalarları ala biləcəyini görməyə kömək edir. Malaxovskayanın tədqiqatları, tarixdə dominant funksiyalar qorunduğu halda (məsələn, Zevsin Afinanı öz başından dünyaya gətirməsi kimi) gender obrazının qadından kişiyə doğru dəyişməsinin necə və niyə baş verməsi problemini ortaya qoyub.

Bu mövzuya həsr olunmuş ilk araşdırmasını — "Baba Yagaya bəraət" (Апология Бабы-Яги) essesini N.Malaxovskaya 1986-cı ildə tamamlayıb. 1994-cü ildə bu esse Moskvada çıxan "Preobrajeniye" (Metamorfoz) adlı feminist jurnalında dərc olunub və 1995-ci ildə həmin jurnalın "feminist ideyaların ən yaxşı ifadəsinə görə" baş mükafatına layiq görülüb. Həmin il o, Zalzburq Universitetində "Baba Yaganın irsi: sehrli nağıllarda əks olunmuş dini təsəvvürlər və onların XIX-XX əsrlər rus ədəbiyyatındakı izləri" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. 1993-cü ildə Sankt-Peterburqda onun "Baba Yagaya qayıdış" (Возвращение к Бабе-Яге) romanının ilk redaksiyası çap olunub. O, Zalsburq Universitetində öz dissertasiya mövzusunda kurslar aparıb (1992–1995, 2006–2007), Sankt-Peterburqda, Moskvada, eləcə də Avropanın bir çox şəhərlərində məruzə və mühazirələrlə çıxış edib. "Baba Yagaya qayıdış" romanından qiraət günləri Sankt-Peterburq, Moskva, Zalsburq, Vyana və Erfurtdan keçib. Eyni zamanda bir rəssam kimi Zalsburq, Sankt-Peterburq, Vyana və digər şəhərlərin muzey və qalereyalarında sərgiləri təşkil olunub.

2004-cü ildə Peterburqun Axmatova muzeyində "Baba Yagaya qayıdış" romanının ikinci nəşrinin təqdimatı keçirilib və burada Peterburq teatrlarının aktyorları tərəfindən romandan bəzi fəsillər səhnələşdirilib. Dissertasiya materialları əsasında yazılmış "Baba Yaganın irsi" (Наследие Бабы-Яги) kitabı 2006-cı ildə "Aleteyya" nəşriyyatında işıq üzü görüb. Həmin nəşriyyatda onun "Orfey" (Орфей) adlı şeirlər kitabı da çapdan çıxıb və 2007-ci ilin yanvarında Dostoyevski muzeyində "Orfey" poemasının səhnələşdirilməsi ilə birgə kitabın təqdimatı baş tutub.

2006–2007-ci tədris ilində Zalzburq Universitetində "Rus nağıllarında və rus ədəbiyyatında gender məsələləri" mövzusunda seminarlar keçib və Şimali Almaniyanın şəhərlərində ilk feminist jurnalların (1979–1982) yaradılmasından bəhs edən çıxışlar edib. 2008-ci ilin baharında Peterburqun Küçə Universitetində və Dostoyevski muzeyində "Açgöz əllər: nağılların araşdırılması prizmasından neoliberalizmin dəyərlər sistemi" adlı mühazirələr oxuyub, 2008-ci ildən başlayaraq hər il Peterburqdakı fəlsəfə kafesində nağıl emalatxanaları (master-klasslar) təşkil edib. Bu işlərin materialları əsasında o, "Kənarda bəraət: tətbiqi mifologiya" (Апология на краю: прикладная мифология) kitabını ərsəyə gətirib.

Yaradıcılığı və əsərləri

Nataliya Malaxovskaya ədəbi təxəllüs kimi Anna Natalya Malaxovskaya adından istifadə edib.

Kitabları

• 1995 (2006, 2018) — "Baba-Yaqanın irsi" (Наследие Бабы-Яги) adlı monoqrafiyası Sankt-Peterburqun "Aleteyya" nəşriyyatında çap olunub;
• 1993 — "Baba-Yaqaya qayıdış" (Возвращение к Бабе-Яге) romanının ilk redaksiyası "Farn" nəşriyyatında, ikinci redaksiyası isə 2004-cü ildə "Aleteyya" nəşriyyatında işıq üzü görüb;
• 2007 — 1954–2006-cı illəri əhatə edən "Orfey" (Орфей) adlı şeirlər toplusu Sankt-Peterburqda nəşr edilib;
• 2009 — Yelizaveta Xotina ilə müştərək qələmə aldığı "Zamanların dumanında çağırış" (Перекличка в тумане времён) hekayələr toplusu buraxılıb;
• 2012 — "Kənarda bəraət: tətbiqi mifologiya" (Апология на краю: прикладная мифология) adlı əsəri "Svoyo izdatelstvo" tərəfindən Sankt-Peterburqda çapdan çıxıb;
• 2016 — "Zülmət haradan gəldi" (Откуда взялась тьма) kitabı "Nestor-Istoriya" nəşriyyatında işıq üzü qazanıb;
• 2017 — Elena Cussoyeva və İv Avril tərəfindən təqdim edilən, rus və fransız dillərində ikidilli nəşr olan "Gecə sənin sevginlə işıqlanır" (C’est ton amour qui eclaire la nuit) şeir toplusu Fransada çap olunub;
• 2018 — "Baba-Yaqanın qonaqlığında. 1-ci hissə. Bəla zamanı hara qaçmalı?" (В гостях у Бабы-Яги. Часть 1. Куда бежать в беде?) əsəri Sankt-Peterburqda işıq üzü görüb, layihənin davamı isə 2020-ci ildə "Uolukka" nəşriyyatında kitab halında çap edilib.

Jurnallarda dərc olunmuş məqalələri

Samizdat (Gizli nəşrlər)

• 1977 — 1964–1974-cü illərdə yazdığı "Zəncirsiz zindan" (Темница без оков) povesti Leninqradda gizli çıxan "37" jurnalında dərc olunub;
• 1978 — "Üç mahnı" (Три песни) adlı məqaləsi "37" jurnalının 16-cı nömrəsində və "Summa" jurnalında işıq üzü görüb;
• 1979 — "Anaxaqanlı ailə" (Материнская семья) məqaləsi "Qadın və Rusiya" adlı ilk samizdat almanaxında çap edilib;
• 1981 — "Diri-diri basdırılanlar" (Заживо погребённые) adlı məruzəsi "Mariya" jurnalının 1-ci nömrəsində, 1982-ci ildə isə "Ümid-insan" (Человек-надежда) adlı essesi həmin jurnalın 3-cü nömrəsində oxuculara təqdim olunub.

Digər nəşrləri

• 1981 — "Zülmət onu bürümədi" (Тьма не объяла его) adlı fəlsəfi essesi Münxendə çıxan "SSRİ-də dini həyatın icmalı" məcmusunda çap edilib;
• 1982 — "Terra incognita" fəlsəfi essesi ABŞ-da nəşr olunan "Trivia" jurnalının ilk nömrəsində işıq üzü görüb;
• 1994 — "Baba-Yaqaya bəraət" (Апология Бабы-Яги) adlı fəlsəfi essesi Moskvada "Preobrajeniye" jurnalında yer alıb;
• 2004 — "Sovet mahnılarının kultoloji əhəmiyyəti haqqında" (О культовом значении советских песен) adlı araşdırması "Zvezda" jurnalının may buraxılışında çap olunub;
• 2007 — Müasir rus qadın ədəbiyyatının mifoloji aspektlərinə dair ingiliscə tədqiqatı Praqada (Literarni akademie) nəşr edilib;
• 2009 — Janna d'Ark və rus nağıllarında "Döyüşçü qız" obrazına həsr olunmuş fransızca məqaləsi Orleandakı kollokviumun materiallarında işıq üzü qazanıb;
• 2010 — "Gender siyasəti və nağıllar" (Гендерная политика и сказки) adlı geniş araşdırması Xarkov Gender Araşdırmaları Mərkəzinin "Gender araşdırmaları" jurnalında dərc edilib;
• 2014 — "Zülmət haradan gəldi" (Откуда взялась Тьма) povesti "Qostinaya" jurnalının 57-ci buraxılışında işıq üzü görüb.

N. Malaxovskayanın əsərləri haqqında yazılmış rəy və məqalələr

• 1996 — Nina Qabrielyanın "Həvva — həyat deməkdir" məqaləsində "Baba-Yaqaya qayıdış" romanının ilk redaksiyasının ədəbi təhlili aparılıb;
• 2004 — Vladimir İtkin "Nağılın patologiyası" adlı resenziyasında romanın ikinci redaksiyasını geniş şəkildə dəyərləndirib;
• 2010 — L. D. Buqayevanın "Ədəbiyyat və rite de passage" monoqrafiyasında Malaxovskayanın romanının ədəbi təhlili ilə yanaşı, onun çəkdiyi "Suda izlər" və "Vətən həsrəti" adlı rəsmlərinin sənətşünaslıq təhlili yer alıb;
• 1996 — Kristina Parnell alman dilində yazdığı məqalədə yazıçı A. N. Malaxovskayanın yaradıcılığını və "Baba-Yaqanın tapmacası" mövzusunu araşdırıb;
• 2000 — Elizabet Voters Londonda nəşr olunan nüfuzlu "Solanus" beynəlxalq jurnalında sovet andeqraund mədəniyyətini və Malaxovskayanın "Anaxaqanlı ailə" nəzəriyyəsini təhlil edən material dərc etdirib.

Xarici keçidlər

• Woman and Earth official website