Naxçıvanın çay dərələri və terrasları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Naxçıvanın çay dərələri və terraslar- Naxçıvan  MR-nın muasir çay şəbəkəsi, Kiçik Qafqazın Dərələyəz silsiləsinin cənub, Zəngəzur silsiləsinin qərbcənub-qərb yamaclarından axan çoxsayda çaylardan ibarətdir. Bura (şimal-qərbdən şərqə doğru) Bağırsağdərə, Arpa, Naxçıvan, Əlincə, Qaradərə, Gilan, Düylün, Vənənd, Əylis, Ordubad, Ganza, Hətəm və s. çaylar aiddir. Bütün bunlar tipik dağ çaylarıdır.


Naxçıvan çaylarının və qollarının morfoloji təhlili.[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan çaylarının və qollarının ümumi morfoloji təhlili, onların hamısının terraslaşmış olduğunu qeyd etməyə imkan verir. Bütün dərələr boyu 6 terras səviyyəsi yaxşı inkişaf edib. Onların hündürlüyü, bəzi hədisələr istisna olmaqla, mənbəyə doğru istiqamətdə artırlar və mənsəbə doğru azalırlar.

Çay dərələrinin böyük hissəsi dağlıq ərazilərdə olduğundan, demək olar ki, bütöv terrasları mövcud deyil. Orada əsasən alçaq terraslar inkişaf edib, yüksək terraslar isə erroziyon və erroziyon-akkumulyativ mənşəlidirlər və fraqment şəklində əks olunublar. Akkumulyativ terraslar və onların kompleksləri çayların dağlardan çıxdığı yerdən aşağıda yaxşı inkişaf ediblər. Burdan başlayaraq əsas çay arteriyasına qədər (Araz çayı) terraslar bütövdür və səthləri enlidir. Əsas çayların alçaq terrasları, özlərinin mənsəb hissələrində Arazın müasir alluvial çöküntülərinin altına keçərək xeyli daralırlar. Bu, çay dərəsinin cavan sinklinal əyilmə olması barədə deyir.

Dərələrin geniş hissələri tək yamacların litologiyası ilə deyil, həm də müasir tektonik hərəkətlər səbəbilə izah olunur.

Naxçıvan çaylarının hövzələrində, qədim oroqrafik şəbəkənin  hissəsi olan müxtəlifyaşlı (oliqosendən başlayaraq) düzəlmə səthlərinin geniş yayılması və ərazinin relyefində mövcuddan qədim dərələr, tədqiq olunan ərazinin müasir çay şəbəkəsinin qədim olduğunu qeyd etməyə imkan verir. Naxçıvançay və onun qollarının (Salvard, KüküçayŞahbuzçay) dördüncü terras çöküntülərinin, Batabat göl ərazisinin moren çöküntüləri ilə çoxlu oxşarlıqları var. Bu, onları tutuşdurmağa və terrasın flyuvioglyasial olduğunu hesab etməyə imkan verir.

Naxçıvançayın yüksəkliklərinin Biçənək kəndi ərazisində birinci, ikinci və üçüncü terrasları və onun sol qolları Biçənəkçay, Salvardçay, Şahbuzçayın terrasları Kiçik Qafqazın sonuncu dağ-dərə buzlaşmasının flyuvioqlyasial çöküntülərinə çırpılıblar.

Ardağlı dağından Biləv kəndini keçərək qərbə Arpaçayadək uzanan qədim dərələr, Naxçıvan MR-nın qərb hissəsi üçün səciyyəvidirlər. Qaraquşdağı ilə Əznəburt kəndi arasında olan qədim dərə yaxşı saxlanılıbdır. Bu, dərin və hal-hazırda quru olan dərə şimaldan cənuba uzanır. Orada alçaq terraslar yaxşı saxlanılıblar. Dərənin yamacları intensiv parçalanıblar. Əznəbürt kəndindən cənubda, böyük sahəni (10-15 km2) tutan gətirmə konusu müşahidə olunur. Burada qırıntı çöküntülərinin qalınlığı 35 m-ə çatır.

Naxçıvançayın qolları olan SələsuzKərmətük çaylarıarası ərazi – qədim çay dərələrinın yaxşı saxlanıldığı ərazidir. Bu, qədim asılı dərə meridional şəkildə Gərməçatax (şimalda) və Cəhri (cənubda) kəndlərinin arasında yerləşir. Ümumilikdə, bu qədim dərə Naxçıvançayın (Səluzçay, Gərməçataxçayın mənsəbi) qolları arasında enlik istiqamətində, yaxşı ifadə olunub.

Oyuxlu dağının şərq zirvəsindən Yuxarı Əza kəndindən şimal ərazilərədək Düylünçayın qədim dərəsi uzanır. Dərənin bəzi yerləri terraslaşıb və cənub-qərb istiqamətində uzanaraq Kələntərdizə kəndi rayonunda çıxır və Gilançayla birləşir. Əylisçayın aşağı axınında yerləşən, Əylisçayın qədim dərəsini də, morfoloji baxımdan yaxşı ifadə olunan qədim dərələrə  aid edirlər.   Bu dərənin başlanğıcı, Yuxarı Əylis kəndi ərazisində, sərt şəkildə müasir Əylisçayın dərəsinə qırılır. Qeyd olunan ərazidən başlayaraq qədim dərə cənub-qərb istiqamət alır və geniş quru dərənin Vənəndçayın dərəsi ilə qovuşduğu, Basta kəndinə çıxır.

Qənzəçayın qədim dərəsi, bu çayın aşağı axınının relyefində iki istiqamətdə yaxşı saxlanılıb. Birinci, daha qədim sahənin başlanğıcı Ordubad şəhərinin şimal-şərq qurtaracağı daxilində yerləşir. İkinci sahə Ordubadın cənub-şərq hissəsində başlayır və demək olar ki, meridional şəkildə  cənuba, Araz çayınadək çatır.    Ordubadçayın qədim dərəsinin ayrı-ayrı hissələri, ərazinin relyefinin eyniadlı şəhərindən cənubda saxlanılıbdır. Həm də burada iki istiqamət müşahidə olunur: birinci –  cənub-şərq – daha qədim yatağa malikdir və qeyd olunan yerdən cənuba Arazadək gedir, ikinci – cənub-qərbdir.  Hal-hazırda, çay Ordubaddan  şimal-şərqdə qərbə sərt dönür və Əylisçayın dərəsinə düşür.

Naxçıvanın şərq hissəsindən fərqli olaraq qərb hissəsində çay şəbəkəsinin istiqamət dəyişikliyi eyni (cənub-qərb) istiqamətdə baş verirdi. Lakin, geomorfoloji məlumatlar və alçaqdağlıq daxilində qədim dərə sahələrinin mövcudluğu, pliosen-dördüncü dövr daxilində Naxçıvan MR-da  tektonik hərəkətlərin qəlizliyini sübut edir. [1], [2], [3], [4]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Абасов М.А. – Геоморфология Нахчыванской АССР. Баку: Элм, 1970, 149 с.
  2. Азизбеков Ш.А. – Геоморфология Нахчыванской АССР // Геология Азербайджана, т. I: АН Азерб. ССР, 1952
  3. Антонов Б.А. – К геоморфологии юго-западных склонов Зангезурского хребта // Труды  Ин-та географии АН Азерб. ССР, т. II, 1953
  4. Антонов Б.А. – Общая характеристика рельефа // В сб.: Рельеф Азербайджана. Баку, 1993, с. 8-17