Naxçıvanın geomorfoloji quruluşu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Naxçıvanın geomorfoloji quruluşu

Naxçıvan MR ərazisində geomorfoloji tədqiqatlar[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan MR ərazisində geomorfoloji tədqiqatlar XX əsrin 50-ci illərinin ortalarından aparılmağa başlandı. Bura  Abasov M.A., 1955, 1965, 1966, 1970, 1977 və s.; Əzizbəyov Ş.A., 1952, 1961; Antonov B.A., 1953, 1959, 1963, 1993 və s.; Dumitraşko N.V., 1950, 1962, 1964 və s.; Astaxov N.E., 1970; Safronov N.İ., 1964; Guliyev R.Y., 1974; Şirinov N.Ş., 1973, 1975, 1979; Müseyibov M.A., 1973; Xain İ.E., 1950, 1952, 1981, 1984 və s.; Liliyenberq D.A., Budaqov B.A., Əliyev Ə.S., 1996; Xəlilov H.A., 1980, 1999; Quluzadə V.A., 1982; Hacıyev V.D., 1980, 1999; Əlizadə E.K., 2004 və s. aiddirlər. Hal-hazırda bu tədqiqatlar Naxçıvan MR-nın quruluşunun xüsusiyyətlərini və morfostrukturlarının mənşəyi göstərməyə imkan verirlər.

Uzun inkişaf tarixi yaşayan Arazyanı silsilələrin və ortaaraz çökəkliyinin relyefi, mürəkkəb quruluşa malikdilər. Nəhəng dağ massivlərinin, həmçinin dərin dağarası çökəkliklərin mövcudluğu, relyefə tipik dağlıq xarakteri verən sərt parçalanmaya səbəb olur.

Ərazinin strukturu[redaktə | əsas redaktə]

Ərazinin müxtəlif struktur, litoloji, fiziki-coğrafi şəraiti zonallıq və qurşaqlılıqla səciyyələnən relyef tiplərinin və formalarının müxtəlifliyinə səbəb olub. Ayrı-ayrı iri morfostruktur vahidlərinin hipsometrik fərqləri, Naxçıvan MR-da dörd şaquli geomorfoloji qurşaq: yüksəkdağlıq, ortadağlıq, alçaqdağlıq, və dağətəyi maili düzənliklər ayırmağa imkan verir.

Yüksəkdağlıq daxilində nival-buzlaq relyefəmələgətirici proseslər və intensiv fiziki aşınma hakimlik edir və onların fəaliyyəti nəticəsində dağ yamaclarında müxtəlif ölçüdə qırılma materialları geniş yayılırlar. Yüksəkdağlıq daxilində dağ süxurlarının dağılmasının ən intensiv aqenti kimi, temperatur aşınması çıxış edir.

Yüksəkdağlığın böyük hissəsini Zəngəzur silsiləsinin suayrıcı qayalıq hissəsi təşkil edir və hərdən onların üzərində daş axınları müşahidə olunur. Dərələyəz silsiləsinin suayrıcı hissəsinin Ardağlı, Keçəltəpə və Buzqov dağları arasında yerləşən Keçəltəpə dağı ərazisi qırışıq-qaymalı yüksək dağlar zonasına aiddir. Bura, qərb – cənub-şərq istiqamətində uzanan Qarlıdağ silsiləsinin suayrıcı hissələri təsadüf edir.

Relyef[redaktə | əsas redaktə]

Ortadağlıqda intensiv parçalanmış relyef səciyyəvidir. Fiziki və kimyəvi aşınma proseslərinin boyük rolu və intensiv eroziya fəaliyyəti, burada V-şəkilli və sərt meyilli çay dərələrinin, dar və geniş eroziya, eroziya-akkumulyasiya və akkumulyasiya terraslarının növbələşməsinə, ufantı və uçqun yaranmasına səbəb olub. Həmçinin relyefdə sirk, kar və kar gölləri, moren və flyuvioqlyasial çöküntülərlə təmsil olunan qədim buzlaq formaları yaxşı saxlanılıblar.

Alçaqdağlıq formalaşması arid iqlimlə əlaqəli olan skulptur relyef ilə səciyyələnir. Burada monoklinal relyef, terraslaşmış geniş çay dərələri, qədim çay dərələri və gətirmə konusları, dağarası çökəkliklər, ekstruziv kümbəzlər, delyuvial şleyflər və s. geniş inkişaf ediblər.

Monoklinal quruluşlu alçaq dağlar Səluzçay-Cəyriçay, Bağırsağdərə-Arpaçay çayları arasında və Naxçıvançayın sol sahilində yerləşirlər.

Ortaaraz depressiyası üçün qədim və müasir maili düzənliklər və platolar, geniş terraslaşdırılmış dərələr, qalıq monoklinal relyef, bedlend, gətirmə konusu, sel gətirmələri və s. səciyyəvidirlər.

Naxçıvan MR-nın mərkəzi hissəsində alyuviy örtüklü platolara, Duzdağın böyük hissəsi aiddir.

Flyuvioqlyasial-alyuvial-prolyuvial plato Tilək kəndinin şimal hissəsindən cənuba Xurst kəndinə dək müşahidə olunur. Platonun əsası gilli çöküntülərdən ibarətdir, onun üstü isə əhəngdaşından təşkil plunur.

Araz çayının hər iki sahilində müasir maili düzənlik şəklində, daha cavan akkumulyativ relyef əks olunub. Onların səthi zəif parçalanıb – Sədərək, Şərur, Böyükdüz, Naxçıvan və s. əsas relyef formaları çayların gətirmə konusları, çay dərələri, quru dərələr, qobu və yarğanlardı.[1], [2], [3], [4], [5], [6], [7], [8], [9], [10], [11], [12], [13], [14], [15], [16], [17], [18], [19], [20], [21], [22] [23], [24], [25], [26], [27], [28], [29], [30], [31], [32], [33], [34], [35], [36], [37], [38], [39], [40], [41]

Naxçıvan MR geomorfoloji tədqiqatların tarixi[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin əvvəllərinədək Naxçıvan MR əräzisində heç bir qeomorfoloji amil ayrıca olaraq öyrənilməmişdir. Muxtar Respublikanın ərazisindən keçən bəzi tədqiqatçı və səyyahlar isə orada tədqiqat işi aparmağı heç də əvvəlcədən öz qarşılarına məqsəd qoymamışlar. Əldə olan materiallar göstərir ki, Naxçıvanın  qeomorfoloqiyasının öyrənilməsi və onun təsvir edilməsi XIX əsrin ilk onilliklərindən sonra başlanılmışdır. 1830-cu ildə Q.Voskoboynikov Naxçıvan duz mədənini tədqiq edərək özünün “Naxçıvan daş duzunun təsviri” adlı əsərini yazmışdır. K.V. Abix Naxçıvan ərazisində bir sıra tədqiqat işləri apararaq onun faydalı qazıntıları, mineral suları, o cümlədən 1857-ci ildə Naxçıvanın duz mədəni, 1860-cı ildə isə Darıdağın mərgümüşlü bulaqları haqqında məlumat vermişdir. Akademik V.İ. Lipski (1890), A.A. Lomakin (1895) və B.Q. Levandovski (1896-1898) Naxçıvan ərazisində olmuş və böyük kolleksiyalar toplamışlar. 1898-99-cu illərdə Qalizur misəritmə zavodunun icarəçisi Q.P. Ceymadze Ordubad və Culfa rayonlarında bir çox faydalı qazıntıların aşkara çıxarılması və istifadə edilməsi sahəsində xeyli iş görmüşdür. Kiçik Qafqaz, o cümlədən Naxçıvan haqqında ilk geomorfoloji məlumata K.V. Abixin1902-ci ildə dərc olunmuş “Ermənistan yaylasının geologiyası” adlı əsərində rast gəlirik. A. Qukasov və F. Osvaldın sonrakı tədqiqatları K. Abixin göstərişlərini qismən tamamlamışdır. A.L. Reynqard və S.S. Kuznetsovun əsərlərində də Naxçıvanın geomorfologiyası haqqında qiymətli məlumatlar vardır. A.L. Reynqard (1917) yüksək Zəngəzur silsiləsini təsvir edərək, onun qədim buzlaqlarının formalarını göstərmiş, suayrıcıların xarakteristikasını, çay dərələrinin morfologiyasını vermişdir. Respublika miqyasında aparılan tədqiqat işlərinin nəticəsində 1926-ci ildə bir sıra elmi əsərlər, o cümlədən professor V.V. Boqaçyevin “Azərbaycanın geoloji oçerki” və s. kimi əsərlər meydana çıxır. 1930-cu ildə A. Marqolius Naxçıvan duz yatağını öyrənir və təsvir edir. Həmin il V.Y. Livental və V.Q. Qudovski Gömürün kükürd yataqlarında geoloji axfarış işləri aparıb hesabatlarını dərc etdirirlər. Akademik Ş.Ə. Əzizbəyov 12 il (1945-1956-cı illər) ərzində Naxçıvan MSSR-in bütün ərazisini öyrənmiş və onun 1:50000 miqyasında geoloji xəritəsini tərtib etmişdir. B.A. Antonovun “Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamaclarının geomorfologiyasına dair“, M.A. Abbasovun “Naxçıvan MSSR-in şimal-qərb hissələrinin geomorfologiyası” adlı əsərləri respublikanın geomorfologiyasını xarakterizə edir. S.H. Rüstəmov 1948-1949-cu illərdə Naxçıvan MR ərazisində hidroqrafik və hidroloji tədqiqat işləri apararaq 1955-ci ildə “Naxçıvan MSSR-in su ehtiyatları” adlı əsərjni yazmışdır. Azərbaycan mineral sularının elmi surətdə öyrənilməsi işində akademik M.Ə. Qaşqayın son dərəcə böyük xidmətləri olmuşdur. 1958-ci ildə Azərbaycan Respublikası EA Coğrafiya İnstitutu tərəfindən buraxılmış iri həcmli “Sovet Azərbaycan” kitabının birinci hissəsi respublikanın təbiətinə həsr edilmişdir. 1959-ci ildə professor Q.K. Gülün redaktcrluğu altında Azərbaycan Dövlət Universitetinin nəşriyyatı tərəfindən “Azərbaycan SSR-in fiziki coğrafiyası” adlı kitab buraxılmışdır.[42]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Абасов М.А. – Геоморфология северо-западной части Нахчыванской АССР // Тр. Ин-та географии АН Азерб. ССР, т. V
  2. Абасов М.А. – Абасов Б.А. – О древнем и современном оледенении Зангезурского хребта Малого Кавказа // Известия АН Азерб. ССР. Серия геол.-географ. наук. Баку, 1965, № 4
  3. Абасов М.А. – Некоторые вопросы новейшей тектоники Нахчыванской АССР // Известия АН Азерб. ССР. Серия геол.-географ. наук. Баку, 1966, № 6
  4. Абасов М.А. – Геоморфология Нахчыванской АССР. Баку: Элм, 1970, 149 с.
  5. Абасов М.А. – О денудационном срезе и количественной оценке неотектонических движений на территории Нахчыванской АССР // Докл. АН Азерб. ССР, 1977, № 1
  6. Азизбеков Ш.А. – Геоморфология Нахчыванской АССР // Геология Азербайджана, т. I: АН Азерб. ССР, 1952
  7. Азизбеков Ш.А. – Геология Нахчыванской АССР. М.: Госгеолтехиздат, 1961
  8. Антонов Б.А. – К геоморфологии юго-западных склонов Зангезурского хребта // Труды Ин-та географии АН Азерб. ССР, т. II, 1953
  9. Антонов Б.А. – Малый Кавказ // В кн.: Геоморфология Азербайджана. Изд-во АН Азерб. ССР, 1959
  10. Антонов Б.А. – Геоморфология юго-восточного Закавказья (в пределах Малого Кавказа) // Фонд материалов Ин-та географии АН Азерб. ССР, 1963
  11. Антонов Б.А. – Общая характеристика рельефа // В сб.: Рельеф Азербайджана. Баку, 1993, с. 8-17
  12. Думитрашко Н.В. – О древнем оледенении Малого Кавказа // Труды Ин-та геологии АН Азерб. ССР, 1949
  13. Думитрашко Н.В. – О пенепленах Малого Кавказа // Известия АН СССР. Серия геол., 1950, № 2
  14. Думитрашко Н.В. – Современные речные долины и террасы // В кн.: Геология Армянской ССР, т. I, Геоморфология // Изд-во АН Арм. ССР, 1962
  15. Думитрашко Н.В. – Основные вопросы новейшей тектоники горных стран юга СССР // Проблемы неотектоники. Тезисы докл. совещ., М., 1964
  16. Думитрашко Н.В., Милановский Е.Е., Антонов Б.А. и др. - Морфоструктурные закономерности Кавказа // Известия АН СССР. Серия географ., 1968, № 6
  17. Думитрашко Н.В. – Основные проблемы морфоструктурного анализа горных стран. М.: Наука, 1971
  18. Астахов Н.Е. - Морфоструктурный анализ рельефа Грузии. Автореферат диссерт. на соиск. ученой степени доктора географ. наук. Тбилиси, 1970, 44 с.
  19. Сафронов Н.И. - Геоморфология Северного Кавказа. Автореферат диссертации на соискание учёной степени доктора географических наук. М., 1964, 39 с.
  20. Кулиев Р.Я. – классификация морфоструктур Нахчыванской АССР // Ученые записки АГУ, Серия геол.-географ. наук, № 5-6, 1974
  21. Кулиев Р.Я. – Опыт классификации вулканических морфоструктур восточной части Малого Кавказа // Уч. зап. АГУ им. С.М. Кирова, Серия геол.- географ. наук, 1977, № 2
  22. Кулиев Р.Я. – Каспийское море. В кн.: Физическая география Закавказья. Ереван, 1986, с. 133-139
  23. Мусеибов М.А. – Высотная зональность рельефа междуречья Агстафачай и Шамхорчай (северо-восточные склоны Малого Кавказа) // Уч. зап. АГУ им. С.М. Кирова. Серия геол.-географ. наук, 1957, № 2
  24. Мусеибов М.А. – Физико–географическое районирование Азербайджана // В кн.: Тезисы докладов Международного совещания, посвященного естественно-историческому и экономико-географическому районированию для целей сельского хозяйства горного Кавказа и республик Закавказья. Баку, 1961
  25. Мусеибов М.А. – Мофоструктуры Азербайджанской ССР // Уч. зап. АГУ им. С.М. Кирова. Серия геол.- географ. наук, 1973, № 4
  26. Лилиенберг Д.А., Будагов Б.А., Алиев А.С. - Морфотектоника Азербайджана и Восточного Закавказья с позиции неомобилизма. М.: Недра, 1996, с. 45-59
  27. Мусеибов М.А. – Ландшафты Азербайджанской ССР. Баку, изд-во АГУ, 1981, 113 с.
  28. Ширинов Н.Ш. – Геоморфологическое строение Кура-Аразской депрессии: морфоскульптуры. Баку: «Элм», 1973
  29. Ширинов Н.Ш. – Новейшая тектоника и развитие рельефа Кура-Аразской депрессии. Баку: «Элм», 1975
  30. Ширинов Н.Ш., Дотдуев С.И. – Некоторые вопросы геоморфологии Шахдагского массива и смежных районов Главного Кавказского хребта // Уч. зап. АГУ им. С.М. Кирова. Серия геол.-географ. наук, 1976, № 5
  31. Ширинов Н.Ш. – Морфоструктурный анализ рельефа Азербайджана // Известия АН Азерб. ССР. Серия наук о Земле, 1979, № 6
  32. Хаин В.Е. – Основные черты геотектонического развития Кавказа // БМОИП, отд. геол., т. ХХV, № 3-4, 1950
  33. Хаин В.Е. – Некоторые закономерности развития рельефа горных стран // БМОИП, отд. геол., т. ХХVII, № 2, 1952
  34. Хаин В.Е. – Становление рельефа Кавказа как итог его тектонического развития // Труды Конф. по геоморфологии Закавказья. Баку: Изд-во АН Азерб. ССР, 1953
  35. Хаин В.Е. – Положение Кавказа в альпийском геосинклинальном поясе Евразии и его отношение к смежным складчатым сооружениям // Вестник МГУ, Серия геол., № 4, 1964
  36. Хаин В.Е. – Геоморфологическое дешифрирование КС восточной части средиземноморского пояса. М.: Недра, 1981
  37. Хаин В.Е. – Региональная геотектоника // Альпийский Средиземноморский пояс. М.:, Недра, 1984
  38. Халилов Г.А. – Морфоструктурный анализ северо-западной части Малого Кавказа (в пределах Азербайджанской ССР). Автореф. канд. дис. Баку, 1980
  39. Халилов Г.А. – Морфоструктуры восточной части Малого Кавказа. Баку, ИПО «Азербайджанская энциклопедия», 1999
  40. Гулузаде В.А. – Морфоструктуры северо-восточной части Малого Кавказа, особенности их строения и развития (междуречье Зейамчая–Кюракчая). Автореф. канд. дис. Баку, 1982
  41. Ализаде Э.К. - Закономерности морфоструктурной дифференциации горных сооружений восточного сегмента центральной части  Альпийско-Гималайской шовной зоны (на основе материалов дешифрирования КС). Автореф. докт. дисс. Баку, 2004, 53 с.
  42. Babayev S. – Naxçivan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Baki: Elm, 1999, 298 s.