Naxçıvanın heyvanat aləmi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Naxçıvan MR ərazisinin kiçik olmasına baxmayaraq özünəməxsus iqlim, relyef və digər fiziki coğrafi xüsusiyyətlərə malik olması burada faunafloranın formalaşması üçün xüsusi ekoloji şərait yaratmışdır. Onun təbii şəraiti burada müxtəlif növ heyvanların, o cümlədən endemik növlərin əmələ gəlməsinə imkan verir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında yaşayan 350 növ onurğalı heyvanlardan yalnız 45 növü, Naxçıvan MR Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən öyrənilərək, adları “Qırmızı kitab”a düşmüşdür. 18 növ nadir heyvan, quş və suda-quruda yaşayanların təsnifatı aşağıdakı kimidir; [1]

Bəbir (qaplan)-(Felis Pardus)[redaktə | əsas redaktə]

Bəbir (qaplan)-(Felis Pardus) Pişikkimilər fəsiləsindən olan vəhşi yırtıcı heyvan, əsasən Culfa rayonu ərazilərində Araz boyu qayalıqlarda yaşayaraq dovşan, kəklikdağ keçisi ilə qidalanır. Dişiləri iki bala doğur. Uzunluğu 160 sm. (quyruğu 95 sm.), ağırlığı 75 kq-dır.

Canavar-(Canis lupus)[redaktə | əsas redaktə]

Canavar-(Canis lupus) İtlər fəsiləsindən vəhşi yırtıcı heyvan əsasən Şahbuz, CulfaOrdubad rayonlarındakı kolluqlarda yaşayır. Ovladığı heyvanlar xəstə qoyunla keçilər, təsadüfən isə dovşanlardır. Dişi canavarların ildə iki-üç balası doğulur. Uzunluğu 105-150 sm, ağırlığı 50-60 kq-dır. Sürü ilə gəzirlər, dişiləri 5 bala doğur.

Qonur ayı-(Ursus arctos)[redaktə | əsas redaktə]

Qonur ayı-(Ursus arctos) Yırtıcı məməli əyripəncə tüklü heyvan Şahbuz rayonundakı Biçənək meşə - kolluqlarında yaşayır. Qüvvətli heyvan, meşədəki gilə-meyvələr və müxtəlif otlarla qidalanır. Dişi ayı üç ildən bir bala doğur. Uzunluğu 2-3 metr, ağırlığı 300-500 kq. olur. 50 il yaşayan qonur ayılar qış yuxusuna getmirlər.

Meşə (çöl) donuzu[redaktə | əsas redaktə]

Meşə (çöl) donuzu-(Sus scrofa) Qaban fəsiləsindən cüt dırnaq məməli heyvan əsasən Şahbuz rayonundakı Biçənək kəndindəki meşə-kolluqlarda yaşayır. Ağac meyvələri və müxtəlif otlarla (kökümsov bitkilərlə) qidalanır. Dişiləri 8-10 zolaqlı bala doğur. Sürü ilə yaşayaraq gecələr gəzirlər. Uzunluğu 2 metr, ağırlığı 300 kq-dək olur.

Vaşaq-(Felis lynx)[redaktə | əsas redaktə]

Vaşaq-(Felis lynx) Pişikkimilər fəsiləsindən olan məməli heyvandır. Ev heyvanlarından toyuq-cücə, ördək-qaz və s. ilə qidalanır. Əsasən Şərur, Şahbuz, Ordubad, Culfa rayonlarındakı düzənlik və kolluq ərazilərdə yayılmışlar. Dişi vaşaq iki bala doğaraq, ova yalnız gecələr çıxar. Uzunluğu 80-100 sm, (quyruğu 20 sm) ağırlığı 10-19 kq-dır. Kürən və ya xallı vaşağın qulaqlarında uzun tükləri olur.

Dovşan-(Leporidae luropalus)[redaktə | əsas redaktə]

Dovşan-(Leporidae luropalus) Vəhşi dovşanlar əsasən Muxtar Respublikanın büyün rayonlarında olsada, Arazboyu yasaqlıqda daha çox yayılmışdır. Qış aylarında yumuşaq tüklərinin rəngi boz-sarı və sarı-ağ rəngədək dəyişilir. Əkin yerlərindəki kökümsov və bostan-tərəvəz bitkiləri ilə qidalanır. Ana dovşanlar ildə iki-üç dəfə 6-10 bala doğurlar. Əsasən axşam və səhərlər yem üçün torpaq altındakı yuvasından çıxırlar.

Dağ keçisi-(Capra aegagrus)[redaktə | əsas redaktə]

Dağ keçisi-(Capra aegagrus) Buynuzlular fəsiləsindən cüt dırnaqlı heyvanlar Şahbuz, OrdubadCulfa rayonlarındakı sıldırım qayalıqlarda yaşayırlar. Qış aylarında qayalıqlardan yamaclara yenib bəzən gecələr payızlıq əkilmiş taxıl zəmilərinədək gəlib otlayırlar. Dişi keçi (buna “ov” da deyirlər) ildə əkiz bala doğur. Erkəklərinin uzunluğu 1,5 metr (buynuzu 1,2 m.), ağırlığı 80 kq-dək olur.

Qıssaquyruq çöl pişiyi-(Felis silvestris)[redaktə | əsas redaktə]

Qıssaquyruq çöl pişiyi-(Felis silvestris) Pişikkimilər fəsiləsindən olan vəhşi yırtıcı heyvan əsasən Muxtar Respublikanın Arazboyu yasaqlıq və qamışlıqda yayılmışdır. Qıssaquyruq vəhşi pişik ərazidəki kiçik gəmircilərlə qidalanır. Yuvaları yer altında olaraq, ova axşam və gecələr çıxır. Dişiləri ildə 2-4 bala doğur. Xəzi qiymətlidir, yanlarında və qıssa quyruğunda qara xətləri vardır.

Kərkəs (Leş qartalı)-(Cal haritdae)[redaktə | əsas redaktə]

Kərkəs (Leş qartalı)-(Cal haritdae) Əsasən yırtıcı quşlar Muxtar Respublikanın Ordubad, CulfaŞahbuz rayonlarındakı uçurumlarda, o cümlədən də uca ağac və tikililərdə yuva qurub yaşayırlar. Kərkəslər axşamüstü ova çıxıb leşlərlə (ölü heyvanlarla) qidalanır. Onlar təbii sanitarlardır. Yuvalarında üç ədəd yumurtadan bala çıxanda birini tullayıb, ikisini saxlayarlar. Bədəninin uzunluğu 160 sm-dək olur.

Berkut (qartal)-(Aquila chrysaetus)[redaktə | əsas redaktə]

Berkut (qartal)-(Aquila chrysaetus) Qırğılar fəsiləsindən olan vəhşi yırtıcı quşlar Muxtar Respublikanın bütün rayonlarında yayılaraq əsasən dağdüzənliklərdə quşgəmiricilərlə qidalanırlar. Yuvalarını hündür qayalıqlarda qurub iki yumurtadan bala çıxarır. Qış aylarında çətinliklər çəkərək yem dalınca dağ kəndlərinə də, uçurlar. Boyunun hündürlüyü 95 sm, qanadları açılmış halda 2 metr olur.

Xəzər uları-(Tetraogallus)[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər uları-(Tetraogallus) Qırqovullar fəsiləsindən olan fır kəklikdir. Balıqla qidalanan yırtıcı su quşları əsasən Araz çayı sahillərindəki çəmənliklərdəki torpaqda yuva qurub, 4-6 yumurtadan ətcə bala çıxarır. Xəzər ularının düşmənləri tülkü və çaqqallardır. Qış aylarında yüksək dağlara uçub köçürlər. Bədəninin uzunluğu 50-70 sm-ə çatır. Xoruzları 3 kq. olaraq qıssa mahmızları vardır.

Kəklik-(Alectoris kakelik)[redaktə | əsas redaktə]

Kəklik-(Alectoris kakelik) Qırqovulkimilər fəsiləsindən olan toyuq-quşdur. Ayaqları “xınalı” quşlara Muxtar Respublikanın Ordubad, CulfaŞahbuz rayonlarındakı dağ ətəyi çəmən və kolluqlarda rast gəlmək olar. Kəklik yuvalarındakı 9-12 yumurtadan iyun-iyul aylarında zolaqlı-sarı cücələr çıxardaraq özü ilə bərabər yem axtarar. Qartal, quzğuntülkülər kəkliklərin düşmənidir. Onlar iri quş olsalar da uçmağa qadir deyillər. Qış aylarında yemdən çətinlik çəkən kəkliklər, yamaclara enməklə təhlükə ilə rastlaşdıqda başlarını qar və kolluqlarda gizlədərlər. Bədənin uzunluğu 30-35 sm, ağırlığı 350- 700 q-dır.

Tirəndaz (Oxlu kirpi)- (Hystricidae)[redaktə | əsas redaktə]

Tirəndaz (Oxlu kirpi)- (Hystricidae) Gəmiricilər dəstəsindən olan məməli heyvan fəsiləsinin vətəni Afrika olaraq sonradan Cənubi və Ön Asiyada (Qafqazda) da yayılmışdır. Azərbaycanda yeganə növü olan Hindistan oxlu kirpisi (Hystrix leucura), TalışKiçik Qafqazda (Naxçıvan MR-ın CulfaOrdubad rayonlarındakı dağlıq ərazilərdə) yaşayır. Oxlu kirpinin bədəninin uzunluğu 38-71 sm, çəkisi isə 27 kq-dək olur. Heyvanın dərisinin üst hissəsi bərk sümükləşmiş uzun iynələrlə, quyruğunun uc hissəsi isə kiçik iynəciklərlə örtülüdür. Kirpilər adətən gecələr ov və yem dalınca yuvasından çıxar, kolluqlardakı quş yumurtaları və bostan bitkiləri ilə qidalanır. Kirpinin yuvası uzunsov, 18 metrdən artıq olaraq labrintvaridir. Otyeyən oxlu dişi kirpilər ildə iki dəfə 4 diri bala doğur. Oxlu kirpi Muxtar Respublika ərazilərində nadir heyvan olsa da, brakonyerlər tərəfindən ovlanaraq ildən-ilə sayı azalır. Xalq təbabətində oxlu kirpinin yağından revmatik, radikulit və vərəm xəstəliklərinə qarşı istifadə olunur.

Qara əqrəb-(Buthus nigrum)[redaktə | əsas redaktə]

Qara əqrəb-(Buthus nigrum) Hörümçəkkimilər sinfinin onurğasız heyvan dəstəsindəndir. Qara əqrəbin uzunluğu 18 sm-dək olur. Adi əqrəblər (Skorpionida) qonur-sarı, qırmızı-qəhvəyi və qırmızı-qonur rəngində olur. Heyvanların bədənləri əsasən baş-döş və iki hissəli buğumlu qırıncıqları vardır. Quyruğunun axırıncı buğumunda zəhərli vəz vardır ki, onlar özlərini “düşmənindən” mühafizə edirlər. Əqrəbin baş-döş hissəsində gözləri ilə ayaqları (ətrafları) olur. Həşərat-heyvanlar əsasən gecələr ova çıxaraq, yırtıcı həyat tərzi keçirir. Əqrəblər hörümçək, mığmığa, milçək və xırda həşəratlarla qidalanır. Heyvanların dişiləri diri bala doğar, cəld tullanma və qaçma qabilliyətinə malikdir. Azərbaycanda əqrəblərin 3 növü (Buthus crassicanda), Naxçıvan Muxtar Respublikasında yayılmışdır. Bundan başqa (Buthus eupeus) və (Buthus cancasicus) növləri də vardır. Muxtar Respublikanın Culfa, Babək, KəngərliŞərur rayonları ərazilərindəki köhnə qəbirstanlıqlarda qara zəhərli (Buthus nigrum) növünə rast gəlinir ki, həmin nadir həşərat-heyvanların nəsli kəsilmək üzrədir. Qara əqrəbin sancması nəticəsində heyvan və insanlar zəhərlənərək ölə bilər. Haliyyədə ilan zəhəri kimi qara əqrəb zəhəri də tədarük edilərək tibb sənayesinə istifadəyə verilir. Neçə illərdir ki, Abşeron rayonundakı Şahdili burnundakı xüsusi laboratoriyada (serpantarilərdə) ilan və qara əqrəblər saxlanılaraq, zəhər emal olunur.

Xallı qızıl balıq (forel)- (Salmo fario)[redaktə | əsas redaktə]

Xallı qızıl balıq (forel)- (Salmo fario) Qızılbalıqlar növündən olan “sümüksüz” adlanan xallı qızıl balıqlar Ordubad rayonundakı Gilan və Süzgün çaylarıda, Culfa rayonundakı Əlincə çayın mənbəyində yayılmışdır. Soyuğa davamlı çay balıqları, qış aylarında daha çox gözə çarpırlar. Onlar qırmızı xalları ilə şəffaf sularda digər balıqlardan fərqlənirlər. Uzunluğu 25-30 sm, ağırlığı 600 q.-a çatan xallı balıqlar çaylarda 6 ilədək yaşayır. Payız aylarında 600-2000 kürü tökməklə çınqıl (qum) içərisində gizlədir və kiçik süfrələrlə qidalanır.

Tibb zəlisi- (Hirubo medicinalis)[redaktə | əsas redaktə]

Tibb zəlisi- (Hirubo medicinalis) Zəlilər sinfindən olan halqavari soxulcana bənzər su qurdudur. Uzunluğu 3-8 sm olan qara rəngli hamar soyuqqnlı həşəratlar, yağış soxulcanı kimi dərialtı həlqəsi ilə çoxalır. Zəlilər əsasən Cənubi Avropa və Kiçik Asiyadakı şirinsulu gölməçə və bulaqlarda yayılmışdır. Azərbaycanda Lənkəran zonası ilə Naxçınan MR-ın Babək rayonundakı şirinsulu çay və gölməçələrində də yaşayırlar. Əvvəllər Əbrəqunis (Culfa) rayonundakı Haçaparaq kəndindəki “Zəli bulağında” və Naxçıvan (Babək) rayonundakı Adilağa suni gölündə tibb zəliləri yayılaraq yaşamışdır. Haliyyədə Araz çayı dəryaçası sahillərindəki yasaqlıqda nadir tibb zəlisi qurdları vardır. Zəlilər əsasən yaşadıqları sulardan su içmək istəyən məməli onurğalıların ağzına (dilinə) yapışaraq heyvanın qanı ilə qidalanırlar. Zəli qurdunun ağzındakı ifrazat şirəsinin tərkibində hirudin maddəsi olur ki, həmin ifrazat qan laxtalanmasının qarşısını alır. Nəticədə zəli dişləyən yara yerindən uzun müddət qanaxma olur. Xalq təbabətində xəstə şişmanlardan qan aldırmaq məqsədilə zəlidən istifadə edilir. Müasir tibb elmində isə zəlidən tromb, hipertoniya və.s xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur. Əvvəllər Abşeron rayonundakı süni göllərdən birində zəli qurdlarını çoxaldaraq saxlayırdılar. Bir neçə növ balıqlar zəlilərlə qidalanır.

Su ilanı- (Colubridae)[redaktə | əsas redaktə]

Su ilanı- (Colubridae) İlanlar (Ophidia) dəstəsindən olan sürünənlər fəsiləsi dünyada 1500 növü məlumdur ki, Azərbaycanda 18 (Naxçıvan MR-da 3) növü vardır. Bədəninin uzunluğu 30-85 sm-dək (tropik ölkələrdə isə 3,5 metrədək) olur. Tünd sarı və ya ağ- gümüşü rəngli sürünənlərin baş hisəsində boz-qara ləkələri olur. Su ilanının damağında çoxlu xırda dişləri vardır ki, hətta bəzi növləri zəhərli olur. Muxtar Respublikanın bütün rayonlarındakı şirinsulu su hövzələrində su ilanları yayılsa da leyləklər tərəfindən kütləvi surətdə yeyilir. Su ilanı quruda və kolların üstündə sərbəst surətdə cəld hərəkət edir. Onlar əsasən müxtəlif onurğasız həşəratlarla, molyusksoxulcanlarla, hətta kolluqlarda yuva qurmuş su quşlarının yumurtaları ilə də qidalanır. Su ilanları göl (çay) sahilindəki isti qumlarda yumurta tökərək, tezliklə uzunsov yumurtalardan diri ilan balaları çıxıb suya sürünürlər. “İlanın ağına da, qarasına da, görənə də, görüb öldürməyənə də lənət” qədim atalar sözünə görə su ilanları əhali tərəfindən məhv edilərək növün azalmasına səbəb olmuşdur. Məktəbli gənclər arasında təbiətə və heyvanların qorunub saxlanmasına qayğı işləri bilavasitə müəllimlərin üzərinə düşür.

Çay xərçəngi- (Crustacea)[redaktə | əsas redaktə]

Çay xərçəngi- (Crustacea) Xərçəngkimilər-buğumayaqlılar tipindən olan su heyvanı sinfindəndir. Dünyada 20 minədək növü, Azərbaycanda 43 fəsilədən 134 cins və 344 növü vardır. Muxtar Respublikanın şirinsulu hövzələrindən Araz dəryaçasında, NaxçıvançayıArpaçayındakı dəryaçada yayılmışdır. Çay xərçənginin bədəninin uzunluğu 15 sm-dən 30 sm-dək olaraq baş, döş və sümükləşmiş qarıncıqdan ibarətdir. Rəngi yaşılımtıl-sarımtıl, döşünün yanları isə çəhrayıdır. Hər tərəfdən 5 ədəd (10 ayaqlı) çıxıntıları vardır. Başında 2 ədəd uzun bığcığı və 2 çənəsi (maksilası) vardır. Heyvanın bığları onun hiss orqanlarıdır. Çay xərçəngləri su kənarlarındakı qumluqlarda diri balalar doğurlar. Balaları sudakı kiçik orqanizmilərlə, böyük xərçənglər isə bitki və ölmüş balıq əti ilə qidalandığından su hövzələrində “sanitar” işlərini görür. Çay xərçəngi brakonyerlər tərəfindən asanlıqla ovlanılır. Beləki ipə bağlanmış 5-10 ədəd polad qarmağa iylənmiş balıq əti keçirməklə xərçənglər aldanaraq tilova düşürlər. Közdə qızardılmış xərçəngin içalatı yeyilir. Xalq təbabətində çay xərçənginin bişirilmiş içalatı vərəm xəstəliklərinə qarşı istifadə olunur. Xalq inanclarında xərçəngin qabaq ayaqlarının qısqacları “gözdəyməyə” qarşı bilinərək çağaların papağına tikirlər.[1]

Heyvanat aləminin mühafizəsi[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan Muxtar respublikasında heyvanat aləminə, o cümlədən nadir və kökü kəsilməkdə olan heyvan növlərinin qorunmasını, onların artıb-törəmək şəraitini yaxşılaşdırmaq məqsədilə aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsini zəruri hesab edirik[2]:

1. 40 min hektar ərazini əhatə edən Ordubad yasaqlığında muflonbezoar keçilərindən başqa, kəskin surətdə azalmaqda olan və ya kökü kəsilməkdə olan bir çox heyvanquş növlərinin, o cümlədən bəbir, çöl pişiyi, manul, zolaqlı kaftar, Aralıq dənizi tısbağası, oxlu kirpi, Radde gürzəsi, ox ilan, bir neçə növ yarasa; quşlardan Xəzər uları, saqqallı qartal, berkud, şahin və sairənin də yaşadığını nəzərə alaraq, bu sahəni dövlət qoruğu elan edib, onun qorunmasında ciddi qayda yaradılmalıdır. Bu işdə yerli hakimiyyət orqanlarının məsuliyyəti artırılmalıdır.

2. Faunaflora ilə zəngin olan və Muxtar respublikanın gözəl guşələrindən hesab edilən Şahbuz rayonu ərazisinin Batabat sahəsi (Biçənək meşəsi, göllər, Keçəl dağ, Salvartı və s. dağlar), Şərur rayonu ərazisində Dana qalası, Xan bulağı; Babək rayonu ərazisində Qaraquş sahəsi, oradakı kolluqlar, Salaxan dərəsi və s. təbii park, yasaqlıq və ya qoruq elan edilməlidir.

3. Sayca azalmaq və ya məhv olmaq təhlükəsi yaranmış heyvan növləri üçün, birinci növbədə bezoar keçisimuflon üçün ZəngəzurDərələyəz dağlarının münasib sahələrində rezervatorlar təşkil edib, onların artıb törənməsi üçün şərait yaratmaq. İnsan himayəsini qəbul edən, qeyri-təbii şəraitdə artıb törəyə bilən quşların, o cümlədən bildirçinin, qarqovulun aıtırılıb, təbitə buraxılması üçün xüsusi təsərrüfatlar yaratmaq.

4. Çaylarda, göllərdə, su anbarlarında təbii şəraitə müvafiq olaraq müxtəlif balıq növlərinin yetişdirilməsi işini təşkil etmək. Mümkün olan yerlərdə sənaye əhəmiyyətli təsərrüfatlar yaradılmasına nail olmaq. Qeyri-qanuni, qadağan edilmiş üsullarla balıq ovlanmasına qarşı qanunun bütün ciddiliyi ilə mübarizə aparmaq.

5. Təbiətin qorunması sahəsində təbiəti mühafizə orqanlarının, birinci növbədə Dövlət Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə Nəzarət Komitəsinə daha geniş səlahiyyətlər verilməlidir. Bu komitənin verdiyi təqdimat, təbiətin mühafizəsi naminə qaldırdığı məsələlər yubadılmadan, əlavə yoxlamalır aparılmadan icra olunmalıdır. Çünki elə məsələlər vardır ki, onun həllinin bir gün yubadılması təbiətə çox böyuk ziyanlar və sağalmaz yaralar vurur.

6. Aid təşkilatlar, o cümlədən mətbuat, radio, televiziya, bütün təhsil müəssisələri təbiəti mühafizə ilə əlaqədar olaraq təbliğat işini genişləndirməli, onun canlı, təsirli, təbiətə məhəbbət ruhunda aparılmasına nail olmalıdır. Məktəblərdə “Təbiətin dostları” dərnəklərinin, qəzetlərdə, radioda, televiziyada “Anamız təbiəti qoruyaq” və s. respublikaların təşkili, əhali arasında mühazirələr, məruzələr və söhbətlər aparılması insanların təbiətə müsbət münasibət bəsləməsinə, heyvanat aləminə məhəbbətin yaranmasına səbəb olar. Sərt keçən qışlarda quşların qorunması, onların yemlənməsi üçün tədbirlər görmək, bu işə məktəbliləri geniş surətdə cəlb etmək, dağ keçisimuflonların şorlanmasına şərait yaratmaq üçün onların ən çox məskunlaşdıqları sahələrdə daş duz parçaları düzməklə “duzlaqlar" təşkil etmək xeyirxah təşəbbüs olar. Dədə-babalarımız həmişə mərhəmət göstərərək qalın qaryağandan sonra kəndlərə ümid gətirən kəklikləri qış dövrü evlərdə saxlayıb, yazda çölə buraxmışlar. Onlar öz qoyun sürüləri üçün “duzlaqlar” düzənlikləri kimi, dağ keçilərinin su içdikləri sahələrdə də belə “duzlaqlar” təşkil etmişlər.

7. Naxçıvan MR Dövlət Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə nəzarət Komitəsində ştatda olan işçilərin azlığını nəzərə alıb, təbiəti sevən gənclərdən ayrı-ayrı rayonlar, kəndlər, qorunması vacib olan ərazilər üçün ictimai əsaslar üzrə nəzarətçilər təyin etmək.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinad[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Feyruz Bağırov. Naxçıvanın təbii sərvətləri. Naxçıvan-2008.
  2. Səfərəli Babayev. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Elm-1999