Naxçıvanın mineral xammal ehtiyatları

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan MR metalqeyri-metal faydalı qazıntılar, həmçinin mineral sularla zəngin bir regiondur. Burada molibden, sink-qurğuşun, mis, gümüş, qızıl, civə və başqa metalların: daş duz, kükürd kimi qeyri-metalların: gəc, əhəng, dolomit, travertin, odadavamlı gil, andaluzit, mərmər, tuf daşı və s. kimi tikinti materiallarının yataqları aşkar edilmiş və bunların çoxundan xalq təsərrüfatında geniş istifadə olunur. Muxtar respublikada 200-dən artıq mineral bulaq vardır ki, bunlardan Badamlı, Sirab, VayxırDarıdağ mineral suları respublikamızdan kənarda da məşhurdur. Naxçıvan MR ərazisində olan bir sıra faydalı qazıntılar çox qədimdən insanlara məlum olmuş və istehsal edilməyə başlanmışdır. Bunlardan daş duz yataqlarını göstərmək olar. Babək rayonunun Kültəpə kəndində aparılan qazıntı işləri zamanı buradan tapılan bir sıra alətlərə (daş baltalar, çəkiclər, bıçaqlar və s.) Naxçıvan duz mədənində də təsadüf edilməsi sübut edir ki, burada hələ daş dövründə duz istehsal olunurmuş[1].

Duz ehtiyatları[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Naxçıvan MR qeyri-metal faydalı qazıntılarla da zəngindir. Bunların içərisində mühüm yertutan daş duz yataqlarıdır. Dəniz səthindən 1200 metr yüksəklikdə, Naxçıvan şəhərindən şimal-qərbdə 10 kilometrlik məsafədə yerləşən Naxçıvan duz mədənində duzlu təbəqənini qalınlığı 60 metrə çatır. Son illərədək Naxçıvan duz mədənində ildə 70 min tona yaxın duz çıxarılır və hələ 1927-ci ildə istifadəyə verilmiş asma yolla Baş-Başı dəmiryol stansiyasına, oradan isə Cənubi Qafqazın müxtəlif rayon və şəhərlərinə daşınırdı. Duz istehsalını artırmaq, yaxın illərdə illik duz istehsalını 200 min tona çatdırmaq, onun maya dəyərini aşağı salmaq üçün bir sıra təxirəsalınmaz tədbirlər müəyyənləşdirilmişdi. Birinci növbədə mövcud şaxtaların yenidən qurulması, yeni şaxtalaraçılması nəzərdə tutulmuşdu. İndiyədək Duzdağda olan 97 milyon ton duz ehtiyatının orta təbəqəsinin cüzi hissəsindən istifadə olunub, alt və üst qata toxunulmayıb. Bu vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün duzun açıq üsulla çıxarılması məsələsi həll edilməlidir. Duz Baş-Başı stansiyasına qədər əvvəllər asma yolla, sonralar isə avtomobillərlə daşınırdı. Halbuki Baş-Başı stansiyasından duz mədəninə qədər 11 kilometr məsafədə dəmir yolu xəttindən istifadə edilərsə, duzun daşınması, boşaldılıb-yüklənməsi xərci iki dəfədən çox azalar, maya dəyəri xeyli aşağı salınar və mədənin istehsal gücü artar.

Naxçıvan duz mədənindən şimalda, onun yaxınlığında Süst duzlağı yerləşir. Buradakı duzun keyfiyyətinin daha yüksək olmasına baxmayaraq hələlik ondan istifadə edilmir. Nehrəm yaxınlığındakı duz yatağı 1948-1950-ci illərdə geoloq B.P.Juzenin başçılığı ilə Azərbaycan geoloji idarəsi tərəfindən tədqiq edilmişdir. Buranın təxmini duz ehtiyatı 1,5-2,0 mld. ton hesab edilir. Yatağın ayrı-ayrı təbəqələri şimal-qərbə doğru 6-10 dərəcəli bucaq altında düşür. Duz qatı 65-370 metr dərinlikdə yerləşərək ümumi qalınlığı 46 metrdən 85 metrə qədər çatır. Nehrəm duz yatağının bazası əsasında nəhəng kaustik soda zavodunun tikilməsi üçün hazırlıq işləri görülmüşdü. Burada yüksək təzyiq altında su vuımaqla duz məhlul halına gətirilərək istifadə edilməli idi. Tikilməsi nəzərdə tutulan kombinat susuzlaşdınlmış soda istehsal etməli idi. Bu kombinatın tikilişi bir sıra iqtisadi mülahizələrə görə son dərəcə əlverişlidir. Belə ki, dəmiryolu xəttinin yaxınlığı sodanın göndərilməsini asanlaşdıracaq. Araz onun suya olan ehtiyacını təmin edəcəkdir.

Bundan başqa, Nehrəm dolomit yatağının duz yatağından cənub-qərbdə cəmi 10 kilometrlik məsafədə yerləşməsi xüsusilə, böyük əhəmiyyətə malikdir. Dolomit yatağı Arazın sol sahilində bir-birindən ayrı olan iki sahədə yerləşir. Şimal hissədəki birinci yataq dəmir yolunun ətrafında yerləşdiyindən, ondan istifadə imkanı məhduddur. Yatağın ehtiyatı təxminən 50-60 milyon tona bərabərdir. İkinci yatağın ehtiyatı təxminən 400-450 milyon ton hesab edilir. Tikilən soda kombinatı üçün lazım olan əhəngin Vəlidağ əhəng yatağından gətirmək mümkündür. 1962-ci ildə öyrənilmiş bu yataq Dəhnə dağının cənub yamacında yerləşir. Möhkəmlik həddi orta hesabla 760 kq/kv.sm-ə bərabərdir. Kimyəvi tərkibi istifadə üçün əlverişlidir. Ehtiyatı təxminən 34 milyon tondur ki, bu da soda zavoduna lazım olan əhəngin yalnız bir hissəsini təşkil edir. Bununla bərabər Nehrəm duz yatağı əsasında nəhəng kaustik soda kombinatının tikilib istifadəyə verilməsi bir növ qapalı şəraitdə olan Naxçıvan MR-i ekologiyasına ciddi zərər yetirə bilər. Buna görə də bu kombinatın tikintisini reallaşdırarkən ətraf mühitin mühafizəsi tədbirləri ön plana çəkilməlidir[1].

Kükürd yatağı[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan şəhərindən 50 km şimalda, Şahbuz rayonunun Gömür kəndindən 2 km cənub-qərbdə, başlıca olaraq Gömür çayının (Naxçıvançayın sol qolu) sağ sahilində, təxminən dəniz səviyyəsindən 1700 metr yüksəklikdə kükürd yatağı yerləşir. Gömürün kükürd yataqları hələ keçən əsrin 80-ci illərində istismar edilməyə başlanmış, ibtidai üsulla istehsal edilən az miqdarda kükürddən barıt hazırlanmışdır. Axırıncı 40 il ərzində buradakı kükürddən mütəşəkkil istifadə edilmir. Bəzən yerli əhali öz ehtiyacı üçün az miqdarda kükürd istehsal etmişdir. Kükürd yatağının geoloji quruluşu, kükürdlü süxurların tərkibi akademik M.Ə.Qaşqay tərəfindən öyrənilmişdir. M.Ə.Qaşqaya görə yatağın öyrənilmiş və istifadə edilmiş sahələrində kükürd 8 faizlə 34 faiz arasında tərəddüd edir, kükürdlə zəngin sahələrdə isə bəzən 80 faizə qədər çatır. Lakin bu sahələrdən keçmiş illərdə tamamilə istifadə edilmişdir. İndi kükürdə əsasən yarğanların aşınmış yamaclarında təsadüf edilir. Buradakı süxurların tərkibində onun miqdarı 1-2 faiz, bəzən isə daha da aşağı olur.

Gömür kükürd yatağı geoloji şəraiti, ehtiyatı və yeıləşməsinə görə sənaye əhəmiyyətinə malik deyildir. Lakin bu yataqlardan yerli məqsədlər üçün istifadə etmək mümkündür. Buranın ehtiyatı kənd təsərrüfatı ziyanvericilərinə qarşı mübarizə üçün Naxçıvan MR-in ehtiyacını uzun müddət təmin edə bilər. Bundan başqa, Gömür çayının yuxarı axınında, mövcud kükürd yataqlarından şimal və şimal-qərbdə, əsasən eosen qatlarına məxsus olan süxurlarda kükürdün bərk formada səpintilərinə rast gəlinir. Ona görə də bu hissədə geniş kəşfiyyat işlərinin aparılması zəruridir.

Naxçıvan MR-də kükürd səpintilərinə NursuQızıl Qışlaq kəndləri yaxınlığında, Cəhriçay və Şərqi Arpaçayın hövzəsində, həmçinin Darıdağ ətrafında təsadüf edilir. Lakin bunların heç birisi sənaye əhəmiyyətinə malik deyildir[1].

Tikinti materialları[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan MR tikinti materialları ilə də son dərəcə zəngindir. Tikinti materialları içərisində aşağıdakılar daha geniş yayılmışdır [1]:

Andaluzit yatağı[redaktə | əsas redaktə]

Parağaçayın yuxarı axınında, Qapıcıq dağının ətəklərində 3000-3200 metr yüksəklikdə andaluzit yatağı aşkar edilmişdir. Böyük ehtiyata və yüksək keyfiyyətə malik olan andaluzitdən çini, oda və turşuya davamlı materiallar istehsalında geniş istifadə edilə bilər.

Mərmər yatağı[redaktə | əsas redaktə]

Şərur rayonunun Dizə kəndi yaxınlığında Şərqi Arpaçayın sağ sahilindəki Qaratəpədə çox böyük ehtiyata malik olan qara mərmər yataqları da diqqəti cəlb edir. Qaratəpə mərmər təbəqələrinin qalınlığı 0,8-1,0 metrə çatır. Mərmər yaxşı kəsildiyinə və asan cilalandığına, həmçinin rənginin (qara və tünd boz) gözəlliyinə, tərkibinin əlverişli olmasına görə ən yaxşı üzlük materialı hesab edilir. Vaxtilə qara mərmər yatağından geniş istifadə olunsa da, indi blokada şəraitində onun istehsalı və göndərilməsi dayandırılmışdır. Bu mərmərə təkcə respublikamızda deyil, həmçinin xaricdə də böyük maraq göstərilir. Ordubad rayonunun Vənənd, KotamKilit, Babək rayonunun Aşağı Buzqov, Şərur rayonunun Diyadin kəndləri yaxınlığında açıq boz və ağ mərmərə rast gəlinir.

Travertin yatağı[redaktə | əsas redaktə]

Şahtaxtıda travertindən kəsilən mişardaşı yaxşı tikinti materialıdır. Bu travertin qiymətli üzlük materialı kimi Moskvada bir sıra binaları bəzəyir.

Tikinti daşları[redaktə | əsas redaktə]

Culfa rayonunda Dərəlikdə, Babək rayonunun Sust, Çalxanqala, Buzqov kəndləri yaxınlığında, Qızılvəngdə, Qızılboğazda, Şərur rayonunun həmzəli kəndində və başqa yerlərdə tikinti daşları vardır. Babək rayonunun Çalxanqala kəndi yaxınlığında olan tuf daşı tikinti materialı kimi böyük əhəmiyyətə malikdir. Vaxtı ilə burada daş karxanası təşkil edilmişdir. İndi burada daş istehsalı dayandırılmışdır. Bundan başqa respublikada gips, əhəng, qiymətli tikinti materialı olan gəc, kərpic və saxsı üçün gil, şüşə istehsalı üçün xammal geniş yayılmışdır. Gəc yataqları başlıca olaraq Cuğa, Ərəzin, Xok kəndlərində, gips yatağı ŞahtaxtıƏrəzində, kirəmit, kərpic, saxsı qab istehsalı üçün yarayan gil Babək qəsəbəsində, Şərur rayonunun Daşarx, Ələhli kəndlərində və Şərur şəhəri yaxınlığında yerləşir.

Naxçıvan MR kimya sənayesində, məişətdə, tikintidə və s. mühüm əhəmiyyətə malik olan bir sıra başqa faydalı qazıntılarla da zəngindir.

Kvarsit yataqları[redaktə | əsas redaktə]

Parağaçayın yuxarı axınında 2700-3200 metr yüksəklikdə kvarsit yataqları mövcuddur. Muxtar respublikanın polimetal və mis filizi yataqlarında zəyə, Şərqi Arpaçayın orta axınında az miqdarda, səpinti halında fosforitlərə də təsadüf edilir[1].

Melanterit və epsomit[redaktə | əsas redaktə]

Kimya sənayesində qiymətli xammal olan melanterit və epsomit Nehrəm kəndindən 1,5 km. şimal-qərbdə yerləşir. Melanteritdən qara və göy rəng (lazur) alınmasında, həmçinin dəri və yunun boyanmasında istifadə edilir. Ondan zəy və dəmir kuporosu da almaq mümkündür. Bu yataq lazımınca öyrənilməmiş və ehtiyatı hesablanmamışdır[1].

Şora[redaktə | əsas redaktə]

Şoraya Naxçıvan MR-də Araz vadisində, Tumbul kəndi yaxınlığında təsadüf edilir. Bu, gön və dərilərin aşılanması üçün işlədilir, kənd təsərrüfatında gübrə kimi istifadə edilir. İndiyədək ətraflı öyrənilməmiş bu yataqlardan ibtidai üsulla istifadə edilmiş, 1862-1872-ci illərdə Naxçıvanda şora istehsal edən kiçik zavod fəaliyyətdə olmuşdur[1].

Mineral suları[redaktə | əsas redaktə]

Qafqaz, o cümlədən Azərbaycanın mineral bulaqları böyük şöhrətə malikdir. Bu cəhətdən Naxçıvan MR-in ərazisi xüsusilə fərqlənir. Dünyada məlum olan mineral suların demək olar ki, əksər növlərinə Naxçıvan MR-də rast gəlmək mümkündür. Burada 200-dən artıq mineral su vardır ki, bunlardan ən məşhurları öz tərkibinə görə dünyada nadir sulardan hesab edilən, böyük debitə və tükənməz ehtiyata malik olan Darıdağ mərgümüşlü mineral suyu, Badamlı, Sirab, Nəhəcir, Qızılvəng, Vayxır, Qahab, Gömür və s. mineral bulaqlarıdır. Bunlardan başqa, bir sıra mineral sular da vardır ki, onlar hələ lazımınca öyrənilməmişdir. Bunlardan Biləv, Tivi, Nəsirvaz, Ələhi, Bist, Xurs, Dəstə, Parağa, Kotam, Kilit, Dımıs, Baş kənd, Bəyəhməd, Qazançı, Ləketağ, Gülüstan, Biçənək, Şahtaxtı, Sürəməlik, Dərəşam və s. bulaqları göstərmək olar. Professor Ə.Əsgərov haqlı olaraq Naxçıvan MR-i "mineral suların təbii muzeyi" adlandırmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, hələ çox qədimdən insanlar bu sulardan müalicə məqsədləri üçün istifadə etmiş və onlara müvafiq adlar vermişlər. Məsələn, "Qotur suyu" (Gömür). "Yel suyu" (Darıdağ, Vayxır), "Şor su" (Sirab) və sair. Muxtar respublikamızda olan mineral su mənbələrinin XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq öyrənilməsi və istismarı sahəsində çox böyük işlər görülmüşdür. Akademik M.Ə.Qaşqayın və professor Ə.Əsgərovun başçılığı ilə aparılan axtarış və tədqiqat işləri sayəsində Naxçıvan MR-də olan mineral suların kimyəvi analizi verilmiş, onların əhəmiyyəti müəyyənləşdirilmiş və bir çox yeni mənbələr aşkara çıxarılmışdır. Çox böyük müalicəvi əhəmiyyətə malik olan Naxçıvan MR mineral sularının öyrənilməsində akademik A.Qarayevin, professorlardan M.Əfəndiyevin, Ş.Həsənovun, T.Paşayevin, R.ƏIiyevin, Ə.Həsənovun, K.Yeqorovun və başqalarının xidmətləri xüsusi qeyd olunmalıdır.

Aparılan çoxillik kliniki müayinələrə, tətbiqlərə və elmi-tədqiqat işlərinə əsasən müəyyən edilmişdir ki, Darıdağın mərgümüşlü suları qan azlığının aradan qaldırılmasında, sinir sistemi, daxili ifrazat vəziləri, mədə, öd kisəsi və qara ciyər, mədəaltı vəzi xəstəliklərinin müalicəsində, maddələr mübadiləsinin qaydaya salınmasında, ürək əzələsinin fəaliyyətinin artırılmasında, bir sıra dəri xəstəliklərinin, gec sağalan trofik yaraların müalicəsində müvəffəqiyyətlə tətbiq olunur. Əldə edilən nəticələr sübut edir ki, Darıdağ mineral suyu insan orqanizminin bütün toxuma, üzv və sistemlərinə çox böyük müalicəvi təsir göstərir[1].

Sirab mineral suyu[redaktə | əsas redaktə]

Sirab suyu Borjomi tipli sulardan üstün olmaqla, çox böyük debitə malikdir. Yüksək müalicəvi əhəmiyyətə malik olan Sirab suyu qastritiər, mədə-bağırsağın yara xəstəlikləri, xroniki kolit və xolesistit, yuxarı tənəffüs yollarının xroniki iltihabı, podaqra, piylənmə, yüngül formalı şəkər xəstəliyi və s. zamanı müvəffəqiyyətlə işlədilir.

Badamlı mineral suyu[redaktə | əsas redaktə]

Badamlı mineral suyu ürək-qan-damar sisteminə müsbət təsir göstərir, arterial təzyiqin səviyyəsini tənzimləyir, skelorotik prosesin inkişafının qarşısını alır. 4 N-li mineral su qara ciyər və öd kisəsi xəstəliklərinin müalicəsində xüsusilə müsbət nəticə verir.

Qızılvəng mineral suyu[redaktə | əsas redaktə]

Qızılvəng mineral suyu nadir sulardan olub, məşhur Quniada-Yakoş (Macarıstan) və Botalinski suyunun eynisidir. Bu su adəti qəbizliyi olan xəstələrin müalicəsində böyük əhəmiyyətə malikdir. Ondan öd kisəsi xəstəliyinin müalicəsində də istifadə olunur.

Nəhəcir mineral suyu[redaktə | əsas redaktə]

Nəhəcir mineral suyu 17 N-li Yesentuki suyu kimi qiymətli qrupa mənsub olmaqla, minerallaşmasına görə ondan daha yüksəkdir. Bu su mədə-bağırsaq, qaraciyər, maddələr mübadiləsi pozğunluğu, sidik-tənasül sistemi üzvləri xəstəliklərinin müalicəsində tətbiq olunur.

Hazırda Naxçıvanın mineral bulaqlarından ancaq Badamlı və Sirab suları şüşələrə doldurulur. Badamlıdakı mineral su zavodu 1947-ci ildə fəaliyyətə başlamışdır. Birinci ildə cəmi 0,5 mln. şüşə su doldurulmuşdursa, 80-ci illərdə bu rəqəm ildə 70 mln. şüşəyə çatdırılmışdı. Sirab mineral suyu əsasında müasir avadanlıqla təchiz olunmuş zavodda 40 mln. şüşə su doldurulurdu.

Naxçıvanın mineral bulaqlarından səmərəli istifadə etmək məqsədilə respublika təşkilatları tərəfindən müvafiq tədbirlər müəyyənləşdirilmişdi. Məsələn, Badamlı və Sirab mineral su zavodlarının istehsal gücünün artırılması, yaxın illərdə 150 mln. şüşə Badamlı suyunun, 50mln. şüşə Sirab suyunun doldurulması nəzərdə tutulmuşdu. Həmin illərdə Darıdağda mineral sular zavodunun tikintisinə başlanılması və Naxçıvan MR-də mineral suları doldurmaqla məşğul olacaq firmanın təşkili üçün lazımi tədbirlər görülmüşdü.

Naxçıvan MR-də mineral suların bolluğu, özüməməxsus iqlim xüsusiyyətlərinin, dağlıq sahələrdə gözəl ab-havalı, mənzərəli və bağlı-bağatlı yerlərin olması burada beynəlxalq əhəmiyyətli kurortlar yaratmağa imkan verir. Batabat təbiətin ən gözəl guşələrindən biridir. Çiçəklərlə zəngin olan çəmənlikləri, süni gölü, saf və təmiz dağ havası, təbii meşələri, ”Zor bulaq” və “Südlü bulaq” kimi sərin suları, nəhayət, onun yaxınlığındakı narzan tipli mineral suları yaylağı məşhurlaşdırmışdır. Batabatın iqlimi ciyər, ürək, əsəb və sair xəstəliklərin müalicəsi üçün gözəl və qiymətli vasitədir.

Bir çox mineral su mənbələrinin ətrafında (Badamlı, Sirab, Darıdağ, Nəhəcir, Biləv, Ləkətağ və sair) kurort və sanatoriyaların təşkili üçün lazımi imkan və şərait vardır. Bundan başqa, Muxtar respublikada olan qiymətli mineral sulardan maye karbon qazı əldə etmək üçün kombinat təşkil edilmişdir. Naxçıvan MR-də olan mineral bulaqlardan (xüsusilə, Sirab, Darıdağ, Ləkətağ və s.) Hər gün 10 tonlarla təbii karbon qazı istehsal etmək mümkündür ki, bu da yeyirıti sənayesinin ehtiyacını qismən ödəyə bilər. Təxmini hesablamaya görə Naxçıvan Mr-də olan mineral bulaqların sutkalıq debiti 30 milyon litr, onların tərkibində olan duzların illik miqdarı isə tonlarladır. Buna görə də Muxtar respublikada ayrı-ayrı mineral bulaqların (xüsusilə, Darıdağ, Sirab, Qızılvəng, Nəhəcər və s.) bazasında quru mineral duz istehsal edən kombinatın yaradılması böyük əhəmiyyətə malikdir. Ümumiyyətlə, Naxçıvan MR-də olan mineral xammal ehtiyatlarından daha geniş və səmərəli istifadə edilməsi Muxtar respublikanın iqtisadiyyatının inkişafına, əhalinin maddi rifah halının yaxşılaşmasına və onların cansağlığının qorunmasına kömək etmiş olar.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinad[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Səfərəli Babayev. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Elm-1999