Naxçıvanın oroqrafiyası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Kiçik Qafqazın cənub-qərb qurtaracağında yerləşən və tipik dağlıq ölkə olan Naxçıvan MR-in oroqrafiyası başlıca olaraq düzənlik və dağlıq hissədən ibarətdir. Onun dəniz səviyyəsindən orta yüksəkliyi 1400 metrə bərabərdir. Muxtar Respublika ərazisinin mütləq yüksəkliyinin amplituda fərqi 600 metrlə (Kotam yaxınlığında Arazın vadisi) 3906 metr (Qapıcıq zirvəsi) arasında tərəddüd edir. Ərazinin üçdə bir hissəsini təşkil edən və respublikanın ən alçaq sahəsi hesab edilən Arazboyu düzənliyin orta yüksəkliyi 800 metrə yaxındır. Ərazinin üçdə iki hissəsi dəniz səviyyəsindən 1000 metr yüksəklikdə yerləşməklə, 20 faizinin mütləq yüksəkliyi 2000 metrdən artıqdır. N.İ.Şelepnevin hesablamasına əsasən Naxçıvan MR səthini yüksəkliyinə görə aşağıdakı qaydada bölmək mümkündür[1].

Mütləq yüksəkliyi

(m-lə)

Sahə

(kv. km-lə)

Faizlə
600-1000 1720 32,9
1000-1500 1600 30,5
1500-2000 1028 19,5
2000-2500 500 9,5
2500-3000 320 6,1
3000 metrdən artıq 80 1,5

Naxçıvan MR-in aşağı düzən zonasını təşkil edən Arazboyu qurşaq Muxtar respublikanın 600-1000 metr yüksəklikdə yerləşən geniş sahəsini əhatə edir. Bu sahə şimal-qərbdə Sədərək düzündən başlayıb Ordubad rayonu ərazisində, Kotam yaxınlığında dar zolaq şəklində yüksək dağlar tərəfindən Arazın sahilinə sıxışdırılır. Düzənlik hissə Araz çayı ilə alçaq dağlıq arasında yerləşməklə gah geniş, gah da dar sahəni əhatə edir.

Naxçıvan MR-nın dağlıq hissəsi, əsasən ZəngəzurDərələyəz sıra dağlarından və digər çoxsaylı yan qollardan ibarət olan böyük ərazini tutur və 1000-3900 m mütləq hündürlüklərdə yerləşir.

Dağlıq relyefin parçalanma dərəcəsi eyni olmayıb dərinliyi süxurların litoloji tərkibindən və ərazinin geoloji quruluşundan asılıdır. Öndağlıq üçün, Muxtar Respublikanın şərq yarısında yerləşən struktur-denudasion platoların inkişafı səciyyəvidir.

Naxçıvan MR-nın ərazisi, devondan antropogenə kimi, uzun geoloji inkişaf mərhələsi keçib.

Muxtar Respublikanın relyefində, aşağıda sadalanan, eyni zamanda buranın iri morfostruktur vahidləri olan, əsas oroqrafik elementlər ayrılır:   Arazyanı silsilələr;

Naxçıvan dağarası çökəklik.

Arazboyu düzənlik[redaktə | əsas redaktə]

Arazboyu düzənlik Muxtar respublika ərazisinin 32 faizini təşkil edərək şimal-qərbdə Ermənistanın Ararat düzənliyilə birləşir. Bu qurşaq bütöv bir düzenlik halında ölmayıb, respublika daxilində bir neçə yerdə-Dərələyəz və Zəngəzur dağlarının meridian istiqamətində uzanan qolları və ya yüksəklikləri vasitəsilə bir sıra maili düzənliklərə (Sədərək, Şərur, Böyükdüz, Naxçıvan, Ordubad və s.) ayrılır.

I .Arazyanı silsilələr[redaktə | əsas redaktə]

Qarabağ vulkanik dağlıqdan cənub-qərbdə, Arpaçay-Bazarçay çökəklikləri zonası ilə ayrılan, Arazyanı-ZəngəzurDərələyəz qırışıq-qaymalı sıra dağlar yerləşir.

Zəngəzur horst sıra dağı (ən yüksək zirvə – Qapıcıq dağı, 3904 m), əsasən Mehri-Ordubad plutonunun qranitoidlərindən ibarətdir və şərqdə, Qərb tərəfdən Mehri qrabenini (Ermənistan ərazisində yerləşən) əhatələnən Şərqi-Qapıcıq qirilması ilə kəsilibdir.

Geoloji baxımdan Zəngəzurun yüksəkdağlığı vulkanogen çöküntülərdən ibarətdir. Süxurların litoloji tərkibi daha davamlıdır. Burada aşınanın əsas səbəbi, gündüz və gecə temperaturları arasında böyük fərq səbəbindən yaranan, donuşluq aşınmasıdır.

Zəngəzur silsiləsinin struktur-denudasyon yüksəkdağlığının şimal yarısına, zəif dislokasiyalı vulkanogen süxurlar xasdır. Buranın relyef səthində, alp bitkilərinin inkişaf etdiyi nazik torpaq örtüyü var.

Zəngəzur sıra dağının Qaplan dərəsi.

Zəngəzur sıra dağlarının ortadağlıq hissəsində, geoloji baxımdan, əsasən, mezozoyun karbonatlı tuf qatları, kaynazoyun (eosenin) vulkanogen-çökmə qatları yayılmışdır. Ortadağlığın səthi, çaylarla və çoxsaylı qollarla, ayrı-ayrı hissələrə intensiv parçalanıb.

Dərələyəz sıra dağları NaxçıvanArpa çaylarının arasında yerləşir. Silsilənin şimal-şərq hissəsi, demək olar ki, enlilik, cənub-qərb hissəsi isə meridional istiqamətdə uzanır.

Dərələyəz sıra dağları

Dərələyəz silsiləsinin suayrıcı hissəsinin böyük ərazisi fiziki və qismən kimyavi aşınma nəticəsində yaranan, intensiv parçalanmış struktur-denudasyon dağlardan ibarət olub, aşınma məhsulları isə qravitasiya vasitəsi ilə hərəkət edirlər.

Keçəltəpə dağının kiçik hissəsi (16 km2) və Dərələyəz silsiləsinin Ardağlı, KeçəltəpəBuzqov dağ zirvələrinin arasında yerləşən suayrıcı hissəsi struktur-denudasyon, erozion, hündür, intensiv parçalanmış qırışıqlı dağlardan ibarətdir. Bu ərazi şimaldan cənuba, Lizbirtçay (Cəyriçayın sol qolu) yüksəkliyinin haçalanmış quru dərə şəbəkəsi ilə kəskin parçalanıb. Ərazi üçün uçurumlu, intensiv parçalanmış çılpaq dağ yamacları səciyyəvidir. Onlar, tektonik baxımdan qırılmalarla mürəkkəbləşiblər və alt triasın əhəngdaşından, dolomitlərindən və həmçinin, alt yuranın qumdaşından, gillərindən və mergellərindən təşkil olunublar.

Dərələyəz silsiləsinin ortadağlığında, dağarası çökəklikləri əhatə edən yamaclar sərtdilər və çoxsayda V-şəkilli dərələrə malik çay qolları ilə kəskin parçalanıblar. Bunlar Qaraquş, Ordığlı, Remlər, Qiyadalı dağlarının yamaclarıdır. Geoloji baxımdan, təsvir olunan ərazi, trias dövrünün dolomitlərindən və dolomitləşmiş əhəngdaşlarından ibarətdir. Ərazidə, güclü denudasiya prosesləri nəticəsində yaranan, uçurumlu dağ yamacları səciyyəvidir. Bu proseslərin intensivlik dərəcəsi, Gəlinqaya dağının  qayalıq relyefində daha aydın əks olunur.[2]

II. Naxçıvan dağarası çökəkliyi.[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan MR mərkəzi hissəsinin ərazisində şərqdən Cəyriçayın dərəsi ilə, şimaldan Ağqaya dağı ilə, qərbdən Aznabürt maili düzənliyi ilə sərhədlənən Duzdağ dağının geniş səthi alyuvial platolara aiddir. Duzdağ platosunun substratları yastı qatlara toplanmış, mergel, qumdaşı, müxtəlif rəngli gillərlə təmsil olunan miosenin duzlu qatının süxurlarıdır.

Duzdağ platosu.

Darıdağ antiklinal massivinin cənub hissəsi daxilində erozion-denudasion plato inkişaf edib. Platonun demək olar ki, tamamilə hamar olan səthinin – cənuba – Araz çayının dərəsinə bir balaca meyilliyi var. Plato, çoxsayda quru dərələrlə ayrı-ayrı hissələrə kəskin parçalanıb. Onun əsası əhəngdaşı ilə örtülmüş gilli çöküntülərdən ibarətdir. Cənub hissə, eol proseslərlə xeyli işlənmiş delyuvial çöküntülərin toplanması ilə səciyyələnir.

Öndağlıq daxilində prolluvial-delluvial maili düzənliklər inkişaf ediblər. Bura, Arpaçayın sol sahilinin böyük hissəsi və sağ sahilinin bir hissəsi aiddirlər. Maili düzənliklərin səthi, daha hündürdə yerləşən tirə və təpə-tirələrin tədricən yuyulması nəticəsində əmələ gələn çınqıllarla örtülüdür.

Yuxarıda qeyd olunanlardan məlum olur ki, Ortaaraz çökəkliyi qalın miosen və pleystosen çöküntüləri ilə doldurulmuş və köndələninə qalxma ilə bir sıra dağarası çökəkliklərə və akkumulyativ-denudasion platolara ayrılmış, iri qoyulma strukturdur.[3], [4],

Sədərək düzü[redaktə | əsas redaktə]

Muxtar respublikanın şimal-qərbində Ermənistanın Ararat çökəkliyi ilə sərhədlənən və Dəhnə-Vəlidağ yüksəkliyinədək uzanan Sədərək düzü cənubdan Arazla, şimal-qərbdən isə Saraybulaq dağlarının cənub-şərq ətəkləri ilə sərhədlənir.

Sədərək düzü Cəhənnəm dərəsinin düzənliyə çıxdığı hissədən başlayaraq dəmiryol xəttindən bir qədər qərbə doğru davam edir. Bura Cəhənnəm dərəsinin gətirmə konusundan ibarətdir. Dərənin şərq hissəində iri daşlardan ibarət sel çöküntüləri enli zolaqlar şəklində yayılmışdır. Bu çöküntülər əsasən Sədərək kəndinə qədər davam edir. Kənddən cənub-qərbə isə başlıca olaraq allüvial çöküntülər yayılmışdır. Düzənliyin Ucubiz tirəsinə və Vəlidağa yaxın olan hissələrində gətirmə konusları çökdürülmüşdür. Sədərək düzü 800-940 metr yüksəklik arasında yerləşməklə şimaldan cənuba və qərbdən şərqə doğru meyllidir. Ərazidə əsasən boz torpaqlar yayılmışdır. Onun mərkəz hissəsində allüvial boz torpaqlar, şimal şərq hissəsində isə boz torpaqların bəsit növləri üstünlük təşkil edir. Sədərək düzünün əsas bitkisi yovşandır. Hazırda təbii bitkilər düzənliyin əsasən cənub-şərqşimal-qərb qurtaracağında saxlanılmışdır. Araz çayından suyunu alan kanal üzərində tikilib istifadəyə verilmiş sudartan stansiyalar, betonlaşdırılmış kanallar, onların üzərindəki hidrotexniki qurğular Sədərək düzünü bol su ilə təmin edir. Üzümmeyvə bağları, taxıl, şəkər çuğunduru, yem bitkiləri və tütün sahələri hazırda bu stansiyalar vasitəsilə suvarılır [1].

Sədərək düzünün hidrogeologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Geomorfoloji cəhətdən düzənliyin sahəsi iki hissədə – cənub-qərb Arazkənarı terras və şimal-şərq – Çanaqçıçayın gətirmə konusuna ayrılır. Düzənliyi təşkil edən Dördüncü dövr çöküntüləri əsasən allüvial, prolüvial və delüvial mənsəbli olub, müxtəlif litoloji tərkibə və qalınlığa malikdir. Düzənliyin dağətəyi şimal-şərq hissəsində həmin çöküntülər Çanaqçıçay və Bağırsaq dərəsi çaylarının gətirmə çöküntüləri olub, tərkib etibarilə arası qum və gilcərlə doldurulmuş çaqıl və çınqıllı iri çaydaşılarından ibarətdir. Bu hissədə çöküntülərin qalınlığı 70 m-ə çatır. Dağətəyi zonadan cənub-qərbə, Arazkənarı terrasa doğru çaydaşıları tədricən kiçik fraksiyalı çöküntülərlə - xırda ölçülü çınqıllarla, qumlarla və gilcələrlə əvəz olunur. Çöküntülərin ümumi qalınlığı, Arazkənarı zonada 197 m-ə çatır. Arazkənarı zonanı təşkil edən Dördüncü dövr çöküntüləri şaquli kəsilişdə tədricən fərqlənən üç mərtəbəyə ayrılır: qum və xırda çınqıllardan təşkil olunmuş, qalınlığı 65 m-ə çatan üst mərtəbə; qalınlığı 35 m olan məsaməli gilcələrdən təşkil olunmuş orta mərtəbə və qalınlığı 97 m-ə çatan, yuxarı hissədə xırda, aşağı hissədə iri çaydaşılardan ibarət, arası qumçınqıllarla dolmuş üçüncü mərtəbə. Sədərək düzənliyində yeraltı su axınının istiqaməti şimal –şərqdən cənub – qərbə doğrudur. Yeraltı sular Dəhnə və Başdağ dağlarına toxunaraq müəyyən qədər istiqamətini dəyişir və bu da mütləq qiymətləri 790-800 m olan izogipslərin düzülüşündə aydın nəzərə çarpır. Yeraltı suların dərinlikdə yatım aynası 1,0 m-dən 20 m arasında tərəddüd edir. Sədərək düzündə su aparıcı qatın qalınlığı 20 m-dən 130 m-dək dəyişir. Ən yüksək qalınlıq mərkəz hissədə üstünlük təşkil edir. Mərkəzdən dağ ətəklərinə doğru su aparıcı qatın qalınlığı 20 m-dək azalır. Düzənlik hissədə qrunt suları şimal-şərqdə dağətəyi zonada yaranmağa başlayır. Bu zonada qrunt suları Çanaqçıçay, Cəhənnəmdərə və Bağırsaq dərəsi çaylarının yerüstü və yataqaltı sularının, atmosfer çöküntüləri və dağətəyi ana süxurların yeraltı sularının süzülməsi hesabına qidalanır. Bu zonada yaranmış yeraltı suların axımı cənub-qərbə yönələrək düzənliyin qrunt sularının əsas mənbəyi sayılır. Dağətəyi zonada yaranmış yeraltı su axımı düzənliyin mərkəz hissəsində öz ehtiyatını suvarmadan süzülən sular hesabına bir qədər artırır. Düzənliyin Arazboyu hissəsində bu axım Ermənistanın Arazdəyən düzənliyindən axan yeraltı suaxımı ilə qarşılaşaraq bir qədər cənuba doğru öz istiqamətini dəyişir. Düzənliyin qrunt suları əsasən Araz çayı, qismən də buxarlanma və transpirasiya vasitəsi ilə sərf olunur. Sədərək düzənliyində çöküntülərin süzülmə əmsalı süxurların tərkibindən asılı olaraq müxtəlif qiymətə malikdir. Süzülmə əmsalının orta qiyməti 4-16m/sut., bəzi hallarda isə 22 m/sut. təşkil edir. Düzənlik sahədə yerləşən qrunt suları müxtəlif duzluluğa və kimyəvi tərkibə malikdir. Şimal-şərq hissədə Çanaqçıçay gətirmə konusunda qrunt sularının duzluluğu 0,5 q/l-dir. Suların ümumi minerallaşma dərəcəsi 1,2-3,02 q/l təşkil edir. Araz çayına doğru minerallaşma dərəcəsi artır və 2-5 q/l-ə çatır. Yeraltı suların səthinin meyilliyi Araz kənarı sahəyə doğru 0,05-dən 0,005-dək azalır. Hərəkət istiqaməti boyunca qrunt sularının codluğu 3 mg/ekv –dən 12-14 mg/ekv-ə qədər dəyişir. Qrunt sularının temperaturu düzənlik daxilində 11-14°C təşkil edir. Suların kimyəvi tərkibi sulfatlı – hidrokarbonatlı – natriumlu və sulfatlı-xloridli-natriumludur. Sədərək düzənliyi ərazisində təzyiqli sular da təşəkkül tapmışdır. Təzyiqli sular Dördüncü dövr çöküntülərində mövcuddur və quyular vasitəsilə 19-120 m dərinliklərdə açılmışdır. Düzənliyin qrunt və təzyiqli suları vahid kompleks təşkil edir. Belə ki, təzyiqli sular yuxarıya doğru filtrasiya edərək qrunt sularına qarışır. Bunun nəticəsində qrunt sularının minerallaşma dərəcələri artır və səviyyənin səthə yaxın hissələrində güclü buxarlanma nəticəsində torpağın şoranlaşması baş verir. Sədərək kəndinin şimal-qərb hissəsində Orta Devon əhəngdaşlarının əmələ gətirdiyi yüksəklikdə bir neçə yüksək debitli bulaq çıxır ki, onlar da tektonik sınma və çat ilə əlaqədardır[5].

Şərur maili düzənliyi[redaktə | əsas redaktə]

Vəlidağ-Dəhnə yüksəkliyindən Qarabağlar - Qıvraq tirəsinədək uzanan Şərur düzənliyi Muxtar Respublika ərazisinin geniş bir hissəsini tutur. Sıx əhaliyə, münbit torpağa malik olan bu düzənlik Naxçıvan MR-in kənd təsərrüfatında mühüm rol oynayır. Şərur düzündən şərqdə Qarabağlar - Xok - Tazı uçan yüksəkliyi ilə Duzdağ tirəsi arasında Böyükdüzyerləşir. İqlimin və hidrobji şəraitin təsiri nəticəsində Böyükdüz su mənbələrindən məhrum dmaqla təbii şoranlaşmaya məruz qalmışdır.

Şərur maili düzənliyinin səthi Şərqi Arpaçay və ondan ayrılmış arxlar, kanallar vasitəsilə parçalanmışdır. Ərazinin torpaq örtüyü əsasən boz qonur torpaqlardan ibarət olmuşdur. Hazırda dənli bitkilərin yayıldığı sahələrdə tarlalararası zolaqlarda iyli yovşan, barmaqvari çayır, çöl sarmaşığı, hələb kalışı, adi qamış, tülküquyruq acı biyan, tüksüz biyan, yatağan dəmirtikan, sürünən kəkrə, adi pıtraq, pərpərən, quşüzümü, əmənkömənci və s. yayılmışdır. Şərur düzü Naxçıvan MR-in əsas əkinçilik sahəsi hesab edilir. Burada demək olar ki, torpaqlar başdan-başa tütün, dənli bitkilər, yem bitkiləri, şəkər çuğunduru, üzümmeyvə bağları ilə örtülmüşdür [1].

Şərur maili düzənliyinin hidrogeologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Düzənlik Şərqi Arpaçayın allüvial-prolüvial çöküntülərdən ibarət gətirmə konusunun böyük bir hissəsini əhatə edir. Araz çayına doğru bu çöküntülərin qalınlığı artır, yanlara doğru isə azalır. Çöküntülərin qalınlığı demək olar ki, 20 m-lə 200 m arasında tərəddüd edir. Şərur düzünün hər yerində demək olar ki, qrunt suları yayılmışdır. Arazboyu hissədə isə həmçinin təzyiqli sular vüsət tapmışdır. Ümumiyyətlə, düzənliyin Dördüncü dövr çöküntülərinin əmələ gəlməsində Şərqi Arpaçay mühüm rol oynamışdır. Bu səbəbdən ərazidə çöküntülərin olmasında dağətəyi gətirmə konuslarına xas olan qanunauyğunluq - tədrici fraksiya dəyişikliyi müşahidə edilir. Düzənlik daxilində qrunt sularının yatım dərinliyi müxtəlif olub, şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru dayazlaşır. Ən böyük yatım dərinliyi düzənliyin şimal –şərq dağətəyi hissəsində olub, 30 m-dən bir qədər artıqdır. Dağətəyi zonanın aşağı hissələrində qrunt sularının dərinliyi 20-30 m-ə çatır. Konusun aşağı hissəsində qrunt sularının yatım dərinliyi 10-20 m, düzənliyin orta hissəsində isə 3-10 m-dir. Arazkənarı zonada qrunt suları 3 m-dən dayazda yataraq, bəzən yer səthini rütubətləndirib, kiçik bataqlıq sahələri yaradır. Çöküntülərin süzülmə əmsalı onların mənşəyindən və litoloji tərkibindən asılı olaraq çox böyük hüdud daxilində dəyişir. Ən kiçik süzülmə əmsalı 1m/sut. olub, dağətəyi zonadakı deluvial çökntüləri əhatə edir. Düzənliyin Arazboyu hissəsində çöküntülərin süzülmə əmsalı 1-5 m/sut. olub, litoloji tərkibcə qumlu çınqılları, çınqıllı qumları və lilli çaqılları təmsil edir. Arpaçayın gətirmə konusunun mərkəz və yuxarı hissəsində həmin əmsal 10-15 m/sut. olub, Şərur düzənliyi üçün ən yüksək göstərici sayılır. Düzənliyin qrunt suları əsasən şirin olub, minerallaşması 0,3 q/l-dən 1,5 q/l –ədək dəyişir. Qrunt sularının codluğu düzənliyin əsas hissəsində 5 mq/ekv –dir. Araz kənarı hissədə codluq 10- 12 mq/ekv-dək dəyişir. Qrunt sularının temperaturu 9-14 °C arasında tərəddüd edir. Düzənliyin yeraltı sularının əmələ gəlməsində Şərqi Arpaçayın yerüstü və yataqaltı sularının, atmosfer çöküntülərinin, suvarmadan süzülən sular və dağətəyi zonanı təşkil edən süxurlardan süzülən suların mühüm rolu vardır. Yeraltı suların kimyəvi tərkib hissəsi hidrokarbonatlı-sulfatlı-kalsium-maqneziumlu və hidrokarbonatlı –sulfatlı-kalsium- natriumludur. Düzənliyin Dördüncü dövr çöküntülərinin orta və alt hissəsinə təzyiqli yeraltı sular müncər olmuşdur. Təzyiqli suların tutduğu sahə düzənliyin Arazkənarı hissəsinə uyğun gəlir. Təzyiqli sular düzənlik daxilində qazılmış tək-tək dərin kəşfiyyat quyuları vasitəsilə aşkar olunmuşdur. Təzyiqli suların yatım dərinliyi və təzyiqi müxtəlifdir. Muğanlı kəndinin şərq qurtaracağında qazılan kəşfiyyat quyusunda təzyiqli sular 38-230 m dərinlikdə aşkar edilmişdir. Təzyiqli sular qrunt sularından qalınlığı 2-20 m olan gil təbəqəsi ilə təcrid olunur. Sulu horizontda araları qumlu, qumca və gilcə ilə dolmuş çaqıl-çınqıllar intişar tapıb. Onların qalınlığı 0,5-95,6 m, süzülmə əmsalı 0,8-57,6 m/gün çox vaxt 15 m/günə qədər olur, sukeçiricilik əmsalı 40-1950 m2 /gün, ərazinin əksər sahələrində 900 m2 /gündür. Düzənlik ərazidə yaranan yeraltı axım Araz çayına doğru istiqamətlənmişdir və qrunt suları əsasən Araz çayı vasitəsilə sərf edilirlər [5].

Naxçıvan düzü[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan düzü Arazboyu düzənliyin böyük bir hissəsini təşkil edir. O, qərbdən Cəhri-Düzdağ tirəsi ilə, cənub qərbdən Arazla, cənub-şərqdən Nehrəm-Ərəzin yüksəkliyilə, şimal-şərqdən Sirab, Nəhəcir, açaparaq xətti üzrə Sarıdağ-Nəhəcir və Qırxlar dağının ətəkləri ilə əhatə olunur. Bu düz Naxçıvan çayı, onun aşağı axınındakı qolları, bir sıra təpəliklər, yarğanlar və dərələrlə parçalanır. Qərbdən şərqə doğru Əlincəçay, Qara dərə, Gilançay, Düylünçay, Vənəndçay, Əylisçay və Ordubadçayın gətirmə konusları bir neçə maili düzənliklər əmələ gətirmişdir.. Bunlardan ən çox nəzərə çarpanı Culfa, Yaycı, Dəstə, Ordubad düzənlikləridir. Bu maili düzənliklərin ümumi sahəsi 10 min hektara qədərdir. Arazboyu düzənliyin ən geniş yerinin Şərqi Arpaçayın mənsəb hissəsində yerləşməsi bir tərəfdən burada tektonik çökmə, digər tərəfdən isə fəal eroziya prosesinin getməsilə izah edilə bilər[1].

Naxçıvan düzünün hidrogeologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Düzənliyin şimal sərhəddi Xalxal meşəsi yaxınlığından keçərək, DərələyəzZəngəzur dağlarının cənub yamacları ilə hüdudlanmışdır. Naxçıvançayın kiçik qollarının qobuları ilə və dayaz yarğanlarla mürəkkəbləşmişdir. Bunlardan əlavə, Naxçıvançayın aydın seçilən terrasları düzənliyin qərb və şərq kənarlarına doğru ucalan pillələr yaratmışdır. Belə terrasların sayı 4-ə çatıb, Naxçıvançayın müasir yatağından 2, 10, 13-50 və 70 m hündürlükdə yerləşmişdir. Düzənliyin əsas hissəsini allüvial-prolüvial çöküntülər təşkil edir. Dördüncü dövr çöküntülərinin qalınlığı düzənliyin dağətəyi hissəsindən Arazın kənarına doğru 10-15 m –dən 35 m-dək artır. Naxçıvan şəhəri ərazisində çöküntülərin qalınlığı 5,8 m-dən 46 m-dək dəyişir. Düzənliyin Arazkənarı hissəsində sulu çöküntülərin eni 6 km –ədək yaxın bir zolaq şəklində Araz çayı boyunca uzanmışdır. Sulu zolaq düzənliyin şimal-qərb və cənub-şərq hissələrində ensizləşir. Çöküntülərlə müncər olan qrunt sularının yatım dərinliyi şimaldan dağətəyi hissədən cənuba, Araz çayına doğru və düzənliyin kənarlarından mərkəz hissəyə, Naxçıvana doğru azalır. Düzənlik ərazisində qrunt sularının yatım dərinliyi 2,0-30 m arasında tərəddüd edir. Çöküntülərin süzülmə əmsalı onların litoloji tərkibindən asılı olaraq 1,5 m/sut. arasında tərəddüd edir. Qrunt sularının minerallaşması 1 q/l-ə qədərdir. Suların codluğu 4-9 mq/ekv, temperaturu 11-14°Cdir. Yeraltı axımın mailliyi 0,0025-0,0057 –dir. Sukeçiricilik əmsalı 3-145 m2 /sut. arasında dəyişir. Suların kimyəvi tərkibi hidrokarbonatlı – kalsiumlu –maqneziumlu və hidrokarbonatlı – sulfatlı maqneziumlu-natriumludur. Düzənliyin şimal-qərb, Arazkənarı hissəsində qrunt suları əsasən Araz çayı vasitəsilə, qismən də buxarlanma yolu ilə sərf olunur. Həmçinin Naxçıvançayın gətirmə konusu hüdudlarında 20-dən artıq kəhrizCəhriçayın məcrasının suları hesabına qidalanan bir çox kəhrizlər mövcuddur ki, onlar da əhalinin su ilə təminatında mühüm rola malikdirlər[5].

Ordubad maili düzənliyi[redaktə | əsas redaktə]

Ordubad maili düzənliyi - Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb ətəklərindən Əylis, OrdubadGənzə çayları vasitəsi ilə gətirilən allüvial – prollüvial çöküntülərdən əmələ gəlmiş və sonda mürəkkəbləşərək Arazboyu sahəni əhatə edərək, ƏylisOrdubad maili düzənlikləri yaranmışdır. Düzənliyin səthi daşlı, çınqıllı olub allüvial çöküntülərlə örtülmüşdür. Ordubad maili düzənliyi Əylis, Ordubad, Gənzə çaylarının, Dəstə maili düzənliyi isə Vənəndçayın və Düylünçayın gətirmə konuslarından təşkil olunmuşdur. Çayların gətirdikləri sel çöküntüləri şərq hissədə Araz çayına qədər gəlib çatır. Əylis çayının gətirdiyi çöküntülər digər çayların gətirdiyi çöküntülərə nisbətən daha çox və iri daşlıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Arazboyu düzənlik geoloji dövr ərzində çökmə süxurlardan yaranmış, sonrakı dövrlərdə onun səthi bu düzənliyə çıxışı olan çayların gətirdiyi allüvial–prollüvial çöküntülərlə mürəkkəbləşmişdir.

Burada müşahidə edilən sel çöküntülərinin içərisindəki iri daşların sayı və həcmi Əylis çayına nisbətən azdır. Adları çəkilən çaylardan keçən sellər maili düzənliklərdə yerləşən yaşayış məntəqələrinə, kənd təsərrüfatına, şosse və dəmiryollarına ciddi zərər vurur. DəstəOrdubad maili düzənliklərinin əsas bitkiləri gəvənlərdən, yovşandan, gəngizdən və s. ibarətdir. Ordubad düzünün şimal hissəsində, Ordubad şəhəri ətrafında, həmçinin yuxarı Əylisdən cənuba doğru becəriiən dağ qəhvəyi torpaqlar, şərq hissəsində dar zolaq şəklində isə dağ açıq şabalıdı torpaqlar yayılmışdır[5].

Böyükdüz maili düzənliyi[redaktə | əsas redaktə]

Böyükdüz Naxçıvan MR ərazisində olan geniş düzənlik sahələrdən biridir. Şimaldan cənuba doğru 19-20 km-ə qədər uzanan bu düzün orta enliliyi 10 km-ə çatır. Düzənlik yuxarı Dördüncü dövrün allüvial-prolüvial çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Onun mərkəzi hissəsi demək olar ki, parçalanmamışdır. Böyükdüzün Kor Osman düzənliyindən şərqə olan hissəsini kiçik təpəciklər, şimal-qərb hissəsini isə quru dərələr zəif parçalamışdır. Böyükdüzün torpaq örtüyü şimalda boz ibtidai, mərkəz hissəsində isə boz torpaqlardan ibarətdir[1].

Böyükdüz maili düzənliyinin bitki örtüyü[redaktə | əsas redaktə]

Düzənliyin şimalında öldürgənə, qara şorana, kəngizə, çiçəkli şoravçəyə rast gəlmək mümkündür. Mərkəz hissədə sirkan, şoran, öldürgən, dəvətikanı, efemer bitkilər, kəvər, çoğan, süddüyən, nadir hallarda üzərlik, heliotrop və başqa bitkilər bitir. Cənuba doğru getdikcə burada kəngiz və sirkən kolları daha da artır. Böyükdüz qış otlağı kimi respublikanın digər qış otlaqlarından bitki tərkibi etibarilə yoxsuldur. Buranın bitkiləri əsasən efemer və efemeroidlərdən ibarət olduğundan ilin yağışlı dövlərində (yazda və payızda) yaşıllaşır, inkişaf edir. Burada kserofit bitkilər üstünlük təşkil edir. Böyükdüzdə səhra bitkiləri talalar halında şoranlı, gilli sahələrdə yayılmışdır. Bu bitkilərin tərkibində buğdayi bozaq, düzənli bozaq, efemerlər, qış otu və başqa quraqlıq sevən bitkilər daha çoxdur. Yovşanlı yarımsəhralarda başlıca olaraq adi yovşan, iyli yovşan, qırtıc, dişə və başqaları yayılmışdır. Şiddətli şoranlaşmış düzən sahələrdə talalar şəklində qaraşoran bitkilər qrupu bitir. Relyef quruluşundan, şoranlaşma dərəcəsindən və su rejimindən asılı olaraq şoranlıq bitkiləri ayrı-ayrı sahələrdə ya qarışıq şəkildə, yaxud da eynicinsli senozlar halında inkişaf edir[1]

Böyükdüz maili düzənliyində heyvandarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Böyükdüz qışlağında hər il on minlərlə qoyun saxlanılırdı. Sürüləri suvarmaq üçün buraya 22 km uzunluğunda su kəməri çəkilmişdi. Qışda və yazın əvvəllərində burada olan heyvanları yemlə təmin etməkdən ötrü 30-40 km-lik məsafədən buraya yem daşınırdı[1].

Culfa maili düzənliyi[redaktə | əsas redaktə]

Bu düzənlik Araz çayı səviyyəsindən başlayaraq, 1200 m mütləq yüksəkliyə qədər davam edir. Düzənlikdən əkin sahəsi kimi az istifadə olunur. Əsas səbəbi düzənliyin bəzi sahələrinin daşlarla örtülü olmasıdır[5]. Zəif parçalanmış Culfa düzünün şimal və şimal-şərq hissəsində sel çöküntüləri üstünlük təşkil edir, çaqıl daşları geniş yayılmışdır. Bunun başlıca səbəbi Darıdağın cənub ətəklərində əmələ gələn və tez-tez baş verən sellərdir. Culfa düzünün cənubcənub-qərb hissəsində çay çöküntüləri üstünlük təşkil edir. Bu sahədə ArazınƏlincəçayın qədim terrasları aşkar müşahidə edilir. Gülüstan kəndi yaxınlığında maili düzənliyin səthi qismən alçalır və bir növ çaybasar landşaftını xatırladır[1].

Ərazi relyefinin ikinci əsas hissəsini dağlıq sahə, çox az bir hissəni isə dağaräsı çökəkliklər təşkil edir. Bu sahə okean səviyyəsindən 1000 metrdən 3900 metrə qədər ucalır.

Düzənliklə orta dağlıq arasında yerləşən alçaq dağlıq sahə Naxçıvan MR-in şimal-qərb və cənub-şərq hissəsində çox dar, mərkəz hissəsində isə geniş bir sahəni əhatə edir. Sinklinal yastanlar, antiklinal tirələr və kuestlər onları parçalamış çay dərələrinin yaratdığı dar düzənlik zolaqları ilə əvəz olunur.

Orta dağlıq qurşaq Naxçıvan MR-in şimal-qərb, mərkəz və cənub-şərq hissəsini tutur. Burada relyef 1200-1300 metrdən 2000-2300 metrə qədər ucalır.

Yüksək dağlıq qurşaq, orta dağlıq qurşağa nisbətən çox dar zolaq təşkil etməklə Zəngəzur silsiləsi boyu uzanır. Yuxarıda göstərilən dağlıq sahədə oroqrafik cəhətdən bir-birindən kəskin fərqlənən dağ silsilələri (ZəngəzurDərələyəz) və onlardan ayrılan qollar vardır. Silsilələr başlıca olaraq denudasion-tektonik, qollar isə erozion-denudasion mənşəlidir. Buna başlıca səbəb silsilələrin əsasəıl tektonik qalxmalar istiqamətində, qolların isə tektonik qalxmaların əksinə getməsidir. Muxtar respublika ərazisində olan oroqrafik vahidlər oradan axan çaylar vasitəsilə şiddətli surətdə parçalanmışdır. Naxçıvan MR-in ərazisində əsas üstünlük təşkil edən iki iri oroqrafik vahid vardır. Onlardan biri və ən əsası Zəngəzur silsiləsi, digəri isə Dərələyəz silsiləsidir.

Zəngəzur silsiləsi[redaktə | əsas redaktə]

Orta hündürlüyü 3200 metrə çatan Zəngəzur silsiləsi Kiçik Qafqazın bütün silsilələrindən yüksəkdir. Onun ən yüksək zirvəsi olan Qapıcıq (3906 metr) eyni zamanda Kiçik Qafqazın Azərbaycan Respublikası ərazisində ən yüksək zirvədir. Qapıcıq zirvəsi 3865 metr hündürlüyə malik olan daim qar xəttindən də yüksəyə qalxır. Zəngəzur silsiləsi həm də Kiçik Qafqazın böyük silsilələrindən biri olub, Naxçıvan MR ilə Ermənistan arasında təbii sərhəd təşkil edir. Cənub-şərq istiqamətində tədricən ucalaraq Qapıcıq dağında öz maksimumuna çatan silsilə Qapıcıqdan cənuba doğru yenidən alçalmağa başlayır. Soyuq dağdan (3161 metr) cənubda 12-13 kilometrlik məsafədə sıldırım pillələr şəklində kəskin surətdə alçalaraq uçurumlu, qayalı yamaclarla Arazın yatağına enir. Zəngəzur silsiləsində bir neçə zirvənin yüksəkliyi 3500 metrdən (Nabad dağ, Dəvə boynu, Qazangöl dağı, Səfərdərə, Yağlıdərə, Sarıdərə, Şıxyurdu), bir neçə zirvənin yüksəkliyi isə 3000 metrdən (Ağdaban, Salvartı, Camal, Aracı, Dəmirli dağ, Əyri dağ, Soyuq dağ və s.) artıqdır. Burada aşırımların mütləq yüksəkliyi 2340 metrlə 3700 metr arasında dəyişir[1].

Zəngəzur silsiləsini mütləq yüksəkliyinin dəyişməsinə və parçalanmasına görə üç yerə bölmək olar[1]:

  1. Salvartı dağı
  2. Qapıcıq
  3. Soyuq dağ

Salvartı dağı[redaktə | əsas redaktə]

Salvartı dağı Ağdaban dağı ilə Gədik aşırımı arasındadır. Salvartı dağının orta yüksəkliyi 3000 metrə qədər olub, bəzi yerlərdə suayrıcı ilə hamarlanmışdır. Qədim buzlaq izləri, xüsusilə, təknəvari dərələr burada çox inkişaf tapmışdır. Salvartı dağının şərq yamacı qərb yamacına nisbətən bir qədər az parçalanmışdır. Bu hissədən qərbə Gömür, Toğlu qaya, Davaxh, Keçili və başqa qollar ayrılır.

Qapıcıq dağı[redaktə | əsas redaktə]

Zəngəzur silsiləsinin ikinci hissəsi Qapıcıqdır. O, Dəmirli dağla Soyuq dağ arasındakı ərazini əhatə edir. Mütləq yüksəkliyi 3400 metr ilə 3900 metr arasında tərəddüd edən bu sahə Zəngəzur silsiləsinin ən uca hissəsidir. Burada çoxlu zirvələr, uçurumlu yamaclar, dar suayrıcıları və qayalıqlar vardır. Geniş və dərin təknəvari dərələr, iri garlar, moren çöküntüləri burada tez-tez nəzərə çarpır. Silsilənin hər iki yamacı çox şiddətli surətdə parçalanmışdır. Ona görə də şərq yamacındakı qıfvari dərin su hövzələri “divarlarının” mailliyi 40-60 dərəcədən artıq olub, bəzən 80-90 dərəcəyə çatır. Kəskin fiziki aşınmadan yaranan süxurlar yamacların ətəklərinə toplanmışdır. Zəngəzur silsiləsinin Qapıcıq hissəsindən qərbə doğru Qırxlardağ, Dəvəboynu, Daşbaşı, Şıxyurdu və digər qollar uzanır.

Soyuq dağ[redaktə | əsas redaktə]

Zəngəzur silsiləsinin sonuncu - üçüncü hissəsi Soyuq dağdır. O, 2000-3000 metr mütləq yüksəklik arasında tərəddüd edir. Bu hissə 12 kilometrlik bir məsafədə həm cənub, həm də qərb istiqamətində alçalır. Burada uçurumlu yamaclar, dar suayrıcıları var. Aşınmış süxurlar çox geniş yayılmışdır. Soyuq dağda qədim buzlaq relyefi azalır və relyefin alçalması ilə əlaqədar olaraq yox dərəcəsinə çatır. Yamaclarda olan uçurumların nisbi yüksəkliyi 200-500 metr arasında tərəddüd edir. Əsas silsilənin Soyuqbulaq hissəsindən cənub-qərbə iki qol ayrılır. Onlardan hər biri əlavə şaxələrə bölünmüşdür. Bu qollar üçün ən səciyyəvi cəhət suayrıclarının darlığı, yamacların dik və uçurumlu olması və nəhayət onların 5-6 kilometr məsafədə 3000 metrdən 600-800 metrə enməsidir. Qayalı yamacların ətəyinə və çay dərələrinin dibinə toplanan çoxlu aşınma materialları sel əmələ gəlməsi üçün əlverişli şərait yaradır.

Geoloji quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Zəngəzur silsiləsi şimal-qərb hissədə (Naxçıvan MR daxilində) neogen dövrünün effuziv süxurlarından, mərkəz hissədə paleogen dövrünün vulkanik mənşəli süxurlarından, cənub-şərq hissədə isə yuxarı oliqosen-miosenə qədər əmələ gəlmiş intruziv süxurlarından, mərkəz hissədə paleogen dövrünün vulkanik mənşəli süxurlarından, cənub-şərq hissədə isə yuxarı oliqosen-miosenə qədər əmələ gəlmiş intruziv süxurlardan təşkil olunmuşdur[1].

Dərələyəz silsiləsi[redaktə | əsas redaktə]

Dərələyəz silsiləsi Naxçıvan MR-in şimal-şərq hissəsində yerləşir və Ermənistan ilə Muxtar Respublika arasındakı sərhəd boyunca uzanır. Bu silsilə başlıca olaraq iki hissədən ibarətdir: biri Cəhri çayının

əsas dərəsindən qərbdə, digəri isə ondan şərqdə yerləşir[1].

Silsilənin ən hündür hissəsi 2400-2700 metr arasında tərəddüd edir. Burada ən hündür zirvə 2740 metr (Keçəltəpə dağı), ən alçaq aşırım isə 2200 metrdir. Dərələyəz silsiləsinin şimal-qərbdə Naxçıvan MR ərazisinə daxil olan hissəsi çox mürəkkəb oroqrafik quruluşa malikdir. Bu mürəkkəblik relyefdə, xüsusilə Keçəltəpə dağından cənubda özünü daha aydın göstərir. Qaraquş, Cəhri, Qaraultəpə, Rəmlər vs Buzqov qolları bu dağ silsiləsindən ayrılır. Dərələyəz silsiləsinin əsas hissəsi olan şərq yarısı şimal-şərqdən cənub-qərb istiqamətində uzanır. Buranın mütləq yüksəkliyi 2900-3110 metrə çatır (Sinor, Küküdağ, Keçəldağ və s.). Silsilənin suayrıcı bəzən dar, bəzən isə çox genişdir, hamarlanmışdır. Onun hər iki yamacı o qədərdə kəskin meylli deyildir. Bəzi yerlərdə nisbi yüksəkliyi 700 metrə çatan uçurumlara da rast gəlmək olur (xüsusilə Küküdağdan cənub-şərqə). Aşırımlar əksər hallarda hamar olub, bəzən üzərində qədim buzlaqların izlərinə (xüsusilə morenlərə) rast gəlmək olur. Dərələyəz silsiləsinin şimal-şərq quıtaracağı 3087 metrlik adsız zirvə yaxınlığında Zəngəzur silsiləsilə biriəşir. Onun cənub-qərb hissəsi isə CəhriNaxçıvan çaylarının aıası ilə uzanır. Silsilə Təknə dağından başlayaraq 1900 metrdən 1300 metrə qədər (Cəhri çayından şimal-şərqə) alçalır. Onun bir hissəsinin suayrıcı Təknə dağı ətrafında hamar və düzdür. Ondan cənuba getdikcə silsilə qayalı uçurumları olan dar bir zolaq boyu uzanır. Dərələyəz silsiləsindən cənuba, Naxçıvan çayının əsas yatağına doğru getdikcə Təknə, Badamlı, Keçəldağ qolları ayrılır. Bu şaxələrdə dərələrin dərinliyi bəzən 400 metrdən də artıq olur. Keçəldağ qolunun və onun şaxələrinin səthində müşahidə edilən düzəlmə səthləri orta və yüksək dağlıq sahədə geniş yayılmışdır. Cənub yamacların parçalanması arid-denudasion proseslər hesabına cənuba doğru artır. Silsilənin cənub-qərb və mərkəz hissəsindən fərqli olaraq şimal-şərq hissəsində fəaliyyətdə olan sürüşmələr geniş sahə tutur. Bu silsilə üçün ən səciyyəvi cəhətlərdən biri su ayrıcında üç qrupda cəmləşən yüksəkliklərin nəzərə çarpmasıdır. 3000-3100 metr və 2400-2600 metr mütləq yüksəkliklər əsas suayrıcında, 1900-2000 metr mütləq yüksəkliklər isə ondan ayrılan qolların suayrıcı hissəsindədir. Muxtar Respublikanın şimal-qərb qurtaracağında ərazi mürəkkəb oroqrafik şəraitə malikdir. Buradakı dağ zirvələri 2000-2100 m-dən yüksək deyildir (Kömürlü, Ardıc, Mehridağ, Qabaqyal və s.). Bu hissə alçaq və orta dağlıqdan ibarət olmaqla çox da geniş sahəni əhatə etmir. Dağarası çökəkliklər arasında ən irisi Paradaş çökəkliyidir. Bu çökəklik 30 kv.km sahəni əhatə edir və dibi 1300 metr mütləq yüksəklikdə yerləşir. Çökəkliyin dibi düz və bəzən kiçik təpəciklərdən ibarət olub, eroziya və arid-denudasiya nəticəsində kəskin parçalanmışdır[1].

Geoloji quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Dərələyəz silsiləsi Zəngəzur silsiləsindən fəıqli olaraq əsasən devon, daş kömür, perm, trias, yura və təbaşir dövrlərinin əhəng daşlarından, gilli şistləıdən, kvarsitdən, diabazdan və başqa süxurlardan təşkil olunmuşdur. Dərələyəz silsiləsinin Cəhri çayından qərbdə yerləşən hissəsi qövs şəkillidir, qabarıq tərəfi qərbə çevrilmişdir[1].

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinad[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 Səfərəli Babayev. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Elm-1999
  2. Babayev S. – Naxçivan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Baki: Elm, 1999, 298 s.
  3. Абасов М.А. – Геоморфология Нахчыванской АССР. Баку: Элм, 1970, 149 с.
  4. Антонов Б.А. – Общая характеристика рельефа // В сб.: Рельеф Азербайджана. Баку, 1993, с. 8-17
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Feyruz Bağırov. Naxçıvanın təbii sərvətləri. Naxçıvan-2008.