Naxçıvanın sel prosesləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Naxçıvanın sel prosesləri - Naxçıvan Muxtar Respublikası bütün ərazisində sel axınlarının keçməsi ilə səciyyələnir. Azərbaycanda qeyd olunan 129 sel hadisəsindən 43-ü bu ərazinin payına düşür. Bu, ərazinin fiziki-coğrafi şəraitinin xüsusiyyətləri ilə bağlıdır: çəmən bitkilərinin zəif inkişafı, çayların yuxarı axımlarında fiziki aşınma proseslərinin intensivliyi, yüksəkdağlıq ərazilərdə heyvanların həddən artıq otarılması və s. Sel hadisələrinin fəallıq dərəcəsinə və axın gücünə görə ərazi:

Naxçıvan MR-nın dağları 1000-3904 m mütləq hündürlüklərlə səciyyələnirlər. Onlar Zəngəzur, Dərələyəz silsilələri və onların çoxsayda kənar qolları vasitəsi ilə təmsil olunublar. Bu silsilələr müxtəlif göstərici və amplitudlu differensial hərəkətlərə məruz qalan qırışıq-qaymalı və qaymalı quruluşa malikdilər. Onlar biri birindən iri, müxtəlif yaşlı dərinlik qırılmaları ilə ayrılıblar. ZəngəzurDərələyəz silsilələrinin relyefi böyük ziddiyətlərlə fərqlənirlər.

ZəngəzurDərələyəz silsilələrinin yüksəkdağlıq qurşağının relyefi üçün intensiv parçalanma, konusvari zirvəyə malik qayalıq zonanın mövcudluğu, dar, V-şəkilli, dərin, zəif terraslaşmış dərələr, kanyonlar səciyyəvidirlər. Buzlaq formaları (dördüncü dövr) kar, sirk, troq dərəsi, moren, kar göllərindən təşkil olunublar. Yüksəkdağlıq qurşaqda nival proseslər, intensiv fiziki aşınma inkişaf edib və bunun nəticəsində kobud qırıntı kütlələrinin toplanması geniş yayılıb. Sonuncular və qismən də qədim morenlər sel axınlarının əsas qida mənbələridir.

İqlimin sel proseslərinə təsiri[redaktə | əsas redaktə]

Yüksəkdağlıq qurşağında denudasiyanın intensiv inkişafı əlverişli iqlim şəraiti ilə müəyyən olunur. Burada yay fəsli quru keçən soyuq iqlim hakimdir, dörd ay ərzində temperatur 10°-dən 120°-dək dəyişir. Atmosfer yağıntılarının miqdarı ildə 500-700 mm təşkil edir. Qar örtüyü dayanıqlıdır, həcmi hərdən 1 m-ə çatır. Yüksəkdağlıqda dağ süxurlarının dağılmasının ən fəal agenti temperatur aşınmasıdır, bu gündüz və gecə temperaturlarının sərt dəyişməsi səbəbi ilə baş verir.

Naxçıvançayın, Gilançayın, Düylünçayın hövzələrində yayılmış kəskin dağılmış kar, sirk, moren, kar gölü ilə təmsil olunan qədim buzlaq formaları da relyefdə yaxşı qorunublar – Biçənəkçay, Əlincəçay, Gilançay və s. yüksəkliklərində.

Naxçıvan MR-nın fiziki-coğrafi şəraiti (çəmən bitkisinin zəif inkişafı, meşələrin tamamilə olmaması, iqlimin sərt kontinentallığı, çayların yuxarı axınlarında aktiv aşınma), həmçinin yüksəkdağlıq rayonlarda heyvanların intensiv otarılması – bütün bunlar intensiv denudasiyaya və ovuntu materialının toplanmasına səbəb olur. Buna görə də, buranın hər tərəfində sel axınlarının keçməsi müşahidə olunur.

Selli çaylar[redaktə | əsas redaktə]

Ən selli çaylar Vanand, Əylis, Qanza, Ordubad, Gilan, Hətəm, Kətam, Naxçıvandır. Nəql olunan materialın üstünlüyünə görə Naxçıvan MR-nın bütün sel axınları iki qrupda birləşdirilə bilər:

  • 1) suludaşlı axınlar – Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamaclarından axan çaylarda müşahidə olunurlar;
  • 2) palçıqlı-daşlı axınlar – Dərələyəz silsiləsinin yamaclarından axan çaylarda müşahidə olunurlar.

ZəngəzurDərələyəz sel təhlükəli ərazilərinin sel ocaqlarının ərazisi morfoloji baxımdan morensulu-buzlu çöküntülərlə səciyyələnir, bu da sellərin formalaşmasına vasitəçilik edir. Sel ocaqlarının yayılma əraziləri əsasən antiklinor zonalara uyğun gəlir, bura çay dərələrinin və çoxsayda quru dərələrinin sərt meyillikləri var. Sonuncular 100%-dən 250%-ə və daha çox tərəddüd edirlər. Bu cür sərt meyillik, leysan yağışları mövcud olduqda, əsas çay yataqlarında qırıntı çöküntülərinin sürətlə toplanmasına köməklik edir və onların axınla tez aparılmasını təmin edir. Bu qanunauyğunluq, ZəngəzurDərələyəz sel təhlükəli ərazilərində, yalnız çayların mənbə hissələrinə səciyyəvidir.

Sel axınlarının keçməsinə həm də, çayların orta axınlarını tutan, əlavə sel ocaqları köməklik edirlər. Bu ocaqlar daxilində, çay dərələrinin dar hissələrinin geniş hissələrlə tez-tez növbələnməsi müşahidə olunur. Geniş hissələr adətən valunlu-çaydaşı və gillicəli çöküntülərlə doldurulmuş olurlar və leysan zamanı asan və tez bir zamanda əsas dərəyə çatdırılırlar. [1], [2], [3], [4]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Абасов М.А. – Геоморфология Нахчыванской АССР. Баку: Элм, 1970, 149 с.
  2. Азизбеков Ш.А. – Геоморфология Нахчыванской АССР // Геология Азербайджана, т. I: АН Азерб. ССР, 1952
  3. Антонов Б.А. – К геоморфологии юго-западных склонов Зангезурского хребта // Труды  Ин-та географии АН Азерб. ССР, т. II, 1953
  4. Антонов Б.А. – Общая характеристика рельефа // В сб.: Рельеф Азербайджана. Баку, 1993, с. 8-17