Naxçıvan I-VIII əsrlərdə

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Naxçıvan I-VIII əsrlərdə - Eyni adlı paytaxt şəhəri olan Naxçıvan bölgəsinə bütün dövrlərdə Arazın orta axarı torpaqlarının siyasi-iqtisadi və mədəni mərkəzi kimi baxılmayıb. Bir çox tarixçilərin də qeyd etdiyi kimi, Yaxın və Orta Şərq şəhərlərini birləşdirən tranzit yolların kəsişməsində yerləşən Naxçıvan tez-tez işğala və dağıntıya məruz qalsa da qısa müddətdə bərpa olunub və inkişaf edib. Nə Roma-Parfiya, nə Sasani-Bizans, nə ərəb-Bizans müharibələri, nə monqolların, nə də Topal Teymurun dağıdıcı hücumları Naxçıvanı tarixin səhnəsindən silə bilmədi. Hər işğaldan və hər dağıntıdan sonra özünü toparlayıb, daha da inkişaf etdi.[1]

Azərbaycanda Sasani ağalığı dövründə Naxçıvan[redaktə | əsas redaktə]

Eramızın IV əsrində sasani qoşunlarının ordugahına çevrilən [2] Naxçıvan torpağı dağıntıya məruz qalmış, əhalisi sürgün olunmuşdu. Sasani hökmdarı II Şapurun (345-367-ci illər) qoşunlarına güclü müqavimət göstərən Naxçıvan əhalisinin bir çoxu qılıncdan keçirilmiş, 18 min ailə isə sürgün olunmuşdu[2]. Naxçıvandan Təbrizə qədər şəhər və kəndlərin demək olar ki, hamısı dağıdılmışdı. İşğal və dağıntıdan sonra Naxçıvan bir qədər dirçəlmiş, hətta bir müddət sasani hakiminin (mərzbanın) iqamətgahına çevrilmişdi. Sasani hökmdarları Naxçıvanın strateji əhəmiyyətini nəzərə alaraq şəhərin möhkəmləndirilməsinə diqqəti artırmış bölgənin inzibati-siyasi və iqtisadi mərkəzinə çevirmişdilər. Bunu VI əsrin ortalarından VII əsrin əvvəllərinə qədər Naxçıvanda sasani zərbxanasının mövcud olması da sübut edir.

Arazın orta axarındakı tayfaların həyatında dəyişikliklər[redaktə | əsas redaktə]

Eramızın VI əsrində Arazın orta axarında yaşayan tayfaların həyatında intensiv dəyişikliklər baş vermişdir. Sasani-Bizans müharibələri gedişində vaxtaşırı dağıdılan bu torpaqlar artıq üçüncü güclü bir siyasi qüvvənin işğalına məruz qalmışdır. Xəzər türkləri Sasani və Bizans imperiyaları ilə gərgin mübarizədə Arazın orta axarındakı torpaqları ələ keçirmiş, Aran, Vaspurakan, Gürzan və bir sıra bölgələri əhatə edən dövlət qurmuşdular. Maraqlıdır ki, Türklər bu əraziləri qədimdən öz torpaqları hesab etmişlər. Daha maraqlısı məhz bu torpaqlarda hələ e.ə. VII əsrdə iskit çarlığının yaranması faktıdır. İ.M.Dyakonov “Midiya tarixi” əsərində yazır ki, skiflər VII əsrin əvvəllərində Mannadan şimalda – Araz çayı vadisində yerləşmişdilər və hələ bu dövrdə Skif çarlığı heç yerdə Assuriya ilə sərhəd deyildi [3]. Qeyd edək ki, Kiçik Qafqazın Zəngəzur silsiləsinin şimal ətəklərindən Arazın cənub sahillərinə qədər və Kürün orta axarından cənuba olan torpaqlar da daxil olmaqla böyük bir ərazini əhatə edən tarixi Sakasena vilayəti və Naxçıvan ərazisində indiyədək adı olduğu kimi saxlanmış Sakqarsu çayı da bu ərazilərin qədimdən iskitlərin tarixi vətəni olduğunu sübut edir. Azərbaycanın bu tarixi əraziləri böyük Skif çarlığının nüvəsini təşkil edirdi.

Maraqlıdır ki, bu torpaqlar nəinki Xəzər türklərinin sasanilərlə mübarizəsi dövründə, hələ ondan bir neçə yüz il sonra da iskitlərin adı ilə adlanırdı. Xilafətin poçt rəisi və bir müddət xəlifənin vəziri olmuş, başqa müəlliflərə nisbətən daha dəqiq coğrafi məlumatlar verən İbn Xordadbeh (IX əsr) Xorasandan Qafqazlar və Xəzərin şimal sahilləri də daxil olmaqla bütün bu əraziləri Askutiya (İskitlər ölkəsi) adlandırır.[4]

Azərbaycanda ərəb ağalığı dövründə Naxçıvan[redaktə | əsas redaktə]

Ərəblər coğrafi bölgünü Bizansdan götürmüşdülər və bütün Cənubi Qafqazı bir neçə Ərməniyyəyə bölmüşdülər. I Ərməniyyəyə bir fərziyyəyə görə Arran, Sünik, Bərdə, Beyləqan, Qəbələ, ŞirvanTiflis daxil idi[5]. Bu ölkələr və cənubda Xorasan, şimalda isə Xəzərin sahilləri də daxil olan bütün bu ərazilərin IX əsrdə İskitlər ölkəsi adlandırılması bu ərazilərdə türk dilli tayfaların yaşadığını və kontakt dilinin (linqva Frankca) türk dili olduğunu göstərir. Yoxsa, İskit çarlığından sonra Əhəmənilər, Parfiya və sasani imperiyalarının tərkibində və təsiri altında olan bu torpaqlar niyə bu qədər zaman keçdikdən sonra İskitlər ölkəsi adlandırılsın? Belə görünür ki, Xəzər türkləri bu torpaqlarda hələ çox qədimdən yaşayan qohum tayfalarla rastlaşmış və ya onların burada yaşadıqlarını bilərək müdafiə etmişlər. Beləliklə, Xəzər türkləri min üç yüz-min iki yüz il özlərindən qabaq mövcud olmuş türk dövlətini bərpa etmişlər. Qeyd etmək lazımdır ki, bundan bir neçə əsr sonra da bu torpaqlarda yaşayan türklər Xəzərin şimalında yerləşən mərkəzi hakimiyyətə vergi ödəmişlər. Bu tarixi fakt haqqında Musa Kalankatlının “Alban tarixi” əsərində dəfələrlə məlumat verilir.

Bir müddət sasanilər Naxçıvan və ətraf torpaqlar üzərində öz nəzarətlərini gücləndirə bilsələr də lakin, türk tayfaları öz nisbi müstəqilliklərini və güclərini qoruyub saxlaya bilmişdilər. Belə ki, 623-cü ildə Bizans çarı İrakli birləşmiş qoşunlarla sasani İranı üzərinə hücum etdikdə türklər onlarla ittifaqda çıxış edirdilər. Müharibənin gedişində Bizans qoşunları Naxçıvan da daxil olmaqla Araz keçidlərinin ələ keçirdilər. Yazılı mənbələrin məlumatlarından aydın olur ki, türk tayfaları istər təklikdə, istərsə də hansı dövlətləsə də ittifaqda həmişə Sasani İranına qarşı mübarizə aparmışdır.

VII əsrdə Naxçıvan bir neçə dəfə dağıntıya məruz qalmışdır. Sasani-Bizans müharibələrinin dağıdıcı təsirindən qurtarmamış bölgə Ərəb-Bizans müharibələrinin arenasına daxil olur. Ərəblər Naxçıvanı bir neçə dəfə işğal etmişlər. İlk dəfə Xəlifə Osman ibn Əffanın (644-656-cı illər) dövründə Naxçıvan Həbib ibn Məsləmənin ordusuna daxil olan ərəb sərkərdəsi Salman ibn Rəbiyənin qoşunları tərəfindən işğal olunmuşdur.[6] Ərəblərlə bağlanan müqavilə nəticəsində yerli əhali can vergisi və xərac verməyə məcbur oldu. Məlumdur ki, can vergisini müsəlmanlığı qəbul etməyənlər ödəməli idilər. Belə aydın olur ki, Naxçıvan əhalisi ərəblərin ilk hücumları zamanı müsəlmanlığı qəbul etməmişdi. İki əsr sonra bu torpaqlarda xürrəmilər hərəkatının yayılması yerli əhalinin hələ uzun zaman islam dininə o qədər də isti münasibət bəsləmədiyini göstərir.

Maraqlı faktlardan biri də odur ki, ərəblər Naxçıvan əhalisi ilə müqavilə bağlayan zaman onu bir tərəfdən Salman ibn Rəbiyə, qarşı tərəfdən isə Naxçıvanın atəşpərəst və yəhudi əhalisinin nümayəndələri imzalamışdır. Göründüyü kimi burada xristianlardan söhbət belə getmir. Yəhidilərə gəldikdə isə onlar Naxçıvanda qədimdən iudaizm dininin daşıyıcıları olmuşdur. Bunu Əshabi-Kəf ibadətgahı və bəzi ailələrdə indiyədək davam edən sırf yəhudi adlarının qoyulması ənənəsi də sübut edir. Yəhudiliyin Naxçvanda yaranması və nə vaxta qədər davam etməsi ayrıca bir tədqiqat mövzusudur və burada onun üzərində ətraflı dayanmağa ehtiyac yoxdur.

Ərəblərin hər yürüşü Azərbaycanın, o cümlədən Naxşınanın dağıdılması ilə nəticələnirdi. Vardapet Gevond “Xəlifələr tarixi” kitabında yazır ki, ismaililər (ərəblər) Persiya tərəfdən hücum edərək Midiya kəndlərini, Qoxtn vilayətini və bütün Naxçıvanı darmadağın edib boşaltdılar, kişilərin çoxunu öldürüb, qalanını qadınlar və uşaqlarla birlikdə əsir apardılar.[7]

Həmin dövrdə Araz boyunda yerləşən şəhərlərin hamısı darmadağın edilmişdi. Maraqlıdır ki, ərəblər Araz boyunda yaşayan şəhərlərin dağıdılmasını öz günahları yox, Allahın onlara göndərdiyi bəla hesab edir və öz vəhşiliklərinə haqq qazandırırdılar. İbn Havqəl “Məsalik və Məmalik” əsərində yazır: “Bu həmən Rassdır ki, (ərəb mənbələrində Araz çayının adı Rass kimi işlənmişdir) Allah onun haqqında, onlara nə edildiyi haqda xatırladır, əgər kim orada yerləşərsə, oranı öyrənərsə, Varsan şəhərindən yaxırıya qalxarkən, aşğıya enərkən bir hissəsi dağılmış, tamam dağılmış və yerin altında qalmış şəhərləri görər”[8]. Analoji məlumata Əhməd əl-Yaqubinin “Kitab əı-Buldan” əsərində də rast gəlinir: “Deyirlər ki, Rassın (Arazın) o tərəfində 300 şəhərin xarabalıqları vardır”. Təbii ki, bu şəhərlər arasında Naxçıvan şəhərləri də var idi.

Tranzit yolların qovşağında və mühüm strateji mövqedə yerləşən Naxçıvana ərəb qoşunlarının yürüşləri ona dirçəlməyə imkan vermirdi. İstehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının demək olar ki, yarısı vergilərin ödənməsinə gedirdi. Bu da əhali arasında narazılıqlara və ərəblərin yerlərdəki hakimlərinə qarşı çıxışlara səbəb olurdu. Bu çıxışları yatırmağa gələn ərəb qoşunları isə daha çox dağıntılar törədirdilər. Belə yürüşlərdən ən dağıdıcıları ərəb sərkərdəsi Mərvan ibn Məhəmmədin başçılığı ilə hicri 121-ci (miladi 738/739-cu il) və 123-cü (miladi 741/742-ci il) illərdə olmuşdu. Onun yürüşləri zamanı Azərbaycanın Naxçıvan və Muğan bölgələrindəki şəhərləri daha çox dağıntıya məruz qalmışdı. Bu şəhərlər hər dəfə yenidən işğal olunur və müdafiə sistemləri dağıdılır, əhalisi ilə nəticələri daha ağır olan sülh müqaviləsi bağlanırdı.

Ayrı-ayrı şəhər və kəndlərdə vaxtaşırı baş verən bu narazılıqlar artıq VIII əsrin sonlarında Araz boyundakı bütün bölgələri əhatə edən xalq-azadlıq hərəkatına çevrilmişdi. Bu hərəkat Azərbaycan tarixində xürrəmilər hərəkatı adlanır ki, bu da xilafətə qarşı siyasi mübarizənin başlanğıcı idi. Xürrəmilər hərəkatı Babəkin rəhbərliyi ilə, o zaman dünyanı lərzəyə salan xilafət qoşunları üzərində mühüm qələbələr qazanmışdı. Məhz bu hərəkatdan sonra Azərbaycan tarixində yeni bir mərhələ - feodal dövlətlərin yaranması dövrü başlayır.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Ибрагимов Б.И. Средневековый город Киран. Баку-Москва: 2000.
  • Мамедов Р.М. Очерк истории города Нахичеван. Баку: 1977.
  • Дяконов И.М. История Мидии. Санкт-Ретербург: 2008.
  • Ибн Хордадбех. Книга путей и стран. Баку: Элм, 1986.
  • Буниядов З.М. Азербайджан в VII-IX вв. Баку: Элм, 1965.
  • Вардапет Гевонд. История халифов. Санкт-Петербург: 1862.
  • Ибн Хаукаль. Масалик ва мамалик. Пер. Н.А.Караулова // СМОМПК. Вып. 38, Тифлис: 1908.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ибрагимов Б.И. Средневековый город Киран. Баку-Москва: 2000, c. 138
  2. 1 2 Мамедов Р.М. Очерк истории города Нахичеван. Баку: 1977, c. 25
  3. Дяконов И.М. История Мидии. Санкт-Ретербург: 2008, s.262
  4. Ибн Хордадбех. Книга путей и стран. Баку: Элм, 1986, c. 125
  5. Ибн Хордадбех. Книга путей и стран. Баку: Элм, 1986, c.49
  6. Буниядов З.М. Азербайджан в VII-IX вв. Баку: Элм, 1965, c. 41
  7. Вардапет Гевонд. История халифов. Санкт-Петербург: 1862, с. 3
  8. Ибн Хаукаль. Масалик ва мамалик. Пер. Н.А.Караулова // СМОМПК. Вып. 38, Тифлис: 1908, с. 96