Naxçıvan Muxtar Respublikasının ekocoğrafi problemləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Naxçıvan Muxtar Respublikası  ərazisinin kəskin iqlim şəraiti, enerji daşıyıcı ehtiyatlarının olmaması, ölkənin əsas ərazisindən uzaq və 25 ildən artıq Ermənistan tərəfindən blokadada saxlanılması  səbəbindən xeyli müxtəlif yönümlü ekoloji problemlərlə üzləşməli olmüşdur[1]. Kəskin kontinental iqlim şəraiti burada əkinçiliyin inkişafına mane olsa da, ancaq Arazboyu düzənliklərdə və dağətəyi zonada suvarma nəticəsində kənd təsərrüfatının müxtəlif sahələri xeyli inkişaf etmişdir. Bu da öz növbəsində torpaqların şoranlaşması, eroziyası və s. kimi problemlerə yol açmışdır. Yüksək dağlıq sahələrdə isə heyvandarlığın sürətlə inkişafı yay otlaqlarının xeyli hissəsində eroziya prosesinin inkişafına, yem bitkilərinin seyrəkləşməsinə gətirib çıxarmışdır. Ümumilikdə isə Muxtar Respublikanın ayrı-ayrı landşaft ünsürlərinin özünəməxsus ekoloji problemləri mövcuddur.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının torpaq örtüyünün ekoloji problemləri[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan MR-nın ümumi torpaq fondu 532,8 min hektar olmaqla Respublikamızın ümumi torpaq fondunun 6,2 faizini təşkil edir. Bunun isə 49,4, yəni 264,7 min hektarı əsasən düzənlik hissələrdə olmaqla əkinə nisbətən yararlıdır. Ümumilikdə isə MR-nın dövriyyədə olan torpaq fondu 179,8 min hektardır ki, bununda az bir hissəsi yəni 31,3%-i ( 56,3 min ha) suvarılır.  Məlumdur ki, suvarılan torpaqlar  özünün yüksək məhsuldarlığı ilə seçilsə də bir xeyli problemləri ilə də fərqlənir[2]. Hesablamara görə Muxtar Respublikada ümumi suvarılan torpaqların 6,7 min hektarı (12%-ə qədər) müxtəlif dərəcədə şorlaşmaya məruz qalmışdır ki, bunun da  2,9 min hektarı (5,1%) yüksək şorlaşmış sahələrdir. Qrunt sularının qorxulu həddə çatdığı, yəni dərinliyi 1 metrdən az olan ərazilər isə burada 4.7 min hektar sahəni əhatə edir.

Ərazidə suvarılan torpaqların yalnız 12,2 min hektarı (21,6%) qrunt sularının yatım dərinliyinə və minerallaşma dərəcəsinə görə yaxşı vəziyyətdədir. Tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, ərazidə qrunt sularının yerləşmə dərinliyi və eləcə də qrunt sularının minerallaşma dərəcəsinə (1,0-3,0q/l və daha yüksək) görə suvarılan torpaqların əsas hissəsinin təkrar şorlaşma təhlükəsi vardır. Buna görə də baş verə biləcək təhlükəni aradan qaldırmaq üçün suvarılan sahələrdə ardıcıl olaraq kompleks aqromeliorativ tədbirlərin həyata keçirilməsi tələb olunur.

Həmçinin suvarılan torpaqların 3,3 min hektarında təkrar şorlaşmış torpaqların zərərli duzlardan yuyulması vacibdir. Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin məlumatına əsasən 9,1 min hektardan bir qədər çox suvarılan sahələrdə suvarma və dren-kollektor şəbəkələrində əsaslı iş aparmaqla torpaqların mövcud meliorativ vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına ciddi ehtiyac vardır. Bir sıra rayonlarda isə suvarma suyunun qıtlığını aradan qaldırmaq üçün 6,1min ha sahədə su təminatının artırılması tələb olunur.    

Dövriyyədə olan torpaqların təbii münbitliyinin, başqa sözlə desək, onun aqroistehsalat xassələrinin dəyişməsinə güclü təsir göstərən təbii və antropogen proseslərindən biri də eroziyadir. Torpaq ehtiyyatlarının xeyli hissəsi dağlıq və dağətəyi sahələrdə yerləşdiyindən ərazidə eroziya prosesi daha geniş yayılmışdır. Ümumilikdə MR ərazisində eroziyaya uğramış sahələr 392,4 min ha olmaqla, ərazinin 73,7%-ni əhatə edir. Həmin sahələrdə daha geniş səthi, xətti, qobu, yarğan və qismən isə külək eroziyası növləri hakimdir. Hazırda bölgənin eroziyaya uğramış torpaqlarının 218,2 min hektarı və ya 55,7%-i təkcə şiddətli eroziyadan zərər çəkən sahələrdir. Beləliklə, hər il bu proseslə  torpağın üst - münbit qatının yuyulması nəticəsində külli miqdarda qiymətli qida maddələri daxili su mənbələri vasitəsilə Araz çayına və oradan Xəzər dənizinə axıdılır. Respublikanın digər bölgələrinə nisbətən Naxçıvan bölgəsində daha continental iqlim şəraitində baş verən su və külək eroziyasının yaratdığı bu vəziyyət nəticəsində ərazinin xeyli yararlı torpaqları daha yaxşı keyfiyyət qrupundan nisbətən zəif qrupa keçməsi aydın şəkildə özünü göstərir. Maraqlıdır ki, bu cür transfer halları  ən çox coxillik biçənək, örüş və otlaq sahələrində müsahıdə edilir.

Bu istiqamətdə 2004-2008-ci illərdə Dövlət Proqramında müəyyən edilmiş işlərin güclənməsi planlaşdırılmışdır. Özünün torpaq iqlim şəraitindəki spesifik xüsusiyyətləri ilə Respublikanın digər iqtisadi rayonlarından əsaslı şəkildə fərqlənən Naxçıvan MR-nın bir sıra inzibati ərazilərində kanal və arxların lildən təmizlənmiş, kollektor-drenaj şəbəkələri təmir edilmiş və 7,8 kilometr məsafədə yeni kollektor-drenaj şəbəkəsi qazılması üzrə işlərin icrası başa çatdırılmışdır. Respublikada suvarma əkinçiliyini inkişaf etdirmək məqsədilə ArpaçayNaxçıvançayın su ehtiyatlarının istifadə imkanlarının yeniləşdirilməsinə dair xüsusi tədbirlər görülmüşdür. 2015-ci ildə meliorasiya və suvarma sistemlərinin təkmilləşdirilməsi istiqamətində tədbirlərin davam etdirilməsi nəticəsində  6 min hektar torpaq sahəsi əkin dövriyyəsinə daxil edilmişdir.

Lakin çörülən bu işlərlə bərabər bölgənin torpaq ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə etmək sahəsində, xüsusilə onun münbütlüyünün qorunması, yay otlaqlarının biopotensialının artırılması, eroziyaya qarşı mübarizə aparılması, suvarma və kollektor-drenaj sisteminin təkmilləşdirilməsi kimi   tədbirlər istiqamətində hələ xeyli işlər görülməlidir.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının axili suların ekocoğrafi problemləri.[redaktə | əsas redaktə]

Çayları[redaktə | əsas redaktə]

Muxtar Respublikanın ərazisinin böyük bir hissəsinin quraq iqlim şəraitində olduğu üçün burada suvarmaya ciddi ehtiyac olsa da, lakin çay şəbəkəsi xeyli zəifdir. Bununla bərabər onlar qısa bir dövrdə - yaz və yay aylarında bol sulu və daşqınlı olurlar. Bununla yanaşı  Muxtar Respublikanın  çaylarının ekoloji vəziyyəti o qədər də qənaətbəxş deyildir. Buradakı çaylar daima artmaqda olan məişət, təsərrüfat, sənaye, mülkü və digər sahələrin çirkab suları ilə mütəmadi olaraq çirklənir. Muxtar respublikanın əsas çayı olan Araz çayında yaranan gərgin ekoloji vəziyyət  daha təhlükəlidir. Respublikanın bir çox çayları və onların qollarının  başlandığı bu çayın da suları mənfur qonşularımız tərəfdən əsasən məqsədli şəkildə çirkləndirilir. Təcavüzkar ölkənin Gümrü şəhərindən başlayaraq Naxçıvan MR ilə sərhəd əraziyə kimi axınboyu Ermənistanın 10-dan çox sənaye şəhərlərinin məişət və sənaye çirkabları bu çaya axıdılır. Bununla yanaşı, düşmən ərazisindən Araza qovuşan Oxçuçay, Həkəri, Bərgüşad çaylarının suları dözülməz dərəcədə çirkləndirilir. Araz çayı üzərində aparılan monitorinqlərin nəticələrinə əsasən demək olar ki,  çayın su tərkibində turşuluq göstəricisi pH - 2,4-ə enmiş, mikroflora 180-200 dəfə azalmış, çay sahilləri boyu bitki örtüyünə ciddi ziyan dəymişdir. Ermənistanla Naxçıvan MR arasında (Sədərək qəsəbəsi) Arazın suyunda fenollar 220-1160 dəfə, ağır metalların duzları 36-44 dəfə (mis, molibden və s.) azot-fosfor duzları 26-34 dəfə, xloridlər 28 dəfə, neft mənşəli karbohidrogenlər 73-113 dəfə (YVH) yol verilən həddən  yüksəkdir. Araz çayının sol qolu Zəngi çayı çirklənmə dərəcəsinə görə Ermənistanda birinci yeri tutur. Razdan, Çarensavan, Abovyan, İrəvan şəhərlərinin sənaye müəssisələrinin çirkab suları və çayın sahilində yerləşən başqa yaşayış məntəqələrinin məişət tullantıları bu çaya atılır. 1980-ci illərdə Zəngi çayına buraxılan çirkab sularının orta illik miqdarı 210 milyon m3 olmuşdur.Yay aylarında Arazda suyun səviyyəsi aşağı düşdüyü dövrdə Razdanın çirkab sularının sərfi azalmır. Nəticədə «Araz» su qovşağı su anbarında çox təhlükəli vəziyyət yaranır. İsti hava şəraitində suyun çirklənməsi nəticəsində  buradakı balıqların kütləvi qırılması baş verir. Araz çayını ən çox çirkləndirən qollarından biri  Oxçuçaydır. Mehri, Qacaran, Qafan və Dəstəkert dağ-mədən kombinatlarının yüz min tonlarla qatı turş suları, ağır metal duzları və başqa tullantıları Oxçuçayı hədsiz dərəcədə çirkləndirir. Ayrı-ayrı vaxtlarda suyun tərkibində misin miqdarı YVH-dən 25-50 dəfə, fenolların miqdarı isə mütəmadi olaraq normadan 6-15 dəfə artıq olur. Alüminium, sink, manqan, titanbismut kimi çirkləndirici elementlərə Oxçuçayda daim rast gəlinir. Məlumatlara görə artıq uzun illərdir ki, Ermənistan Araz boyu bütün çirkab sularını borular vasitəsilə (qapalı sistem) Sədərəklə həmsərhəd olan Surenavan kəndi ərazisində Araza axıdır. Yerli əhali isə çayın yuxarı çirklənməmiş hissəsinin suyundan istifadə edir. Ermənistan Atom Elektrik Stansiyasının  fəaliyyəti bilavasitə Araz çayı ilə əlaqədardır. Belə ki, stansiyanın bloklarının soyudulması  nəticəsində sutka ərzində Araz çayına  12-16 min m3 çirkab suyu axıdılır. Bu suların düşmən ölkə tərəfindən bilərəkdən radioaktiv çirkləndirilməsi fəlakətinin isə heç bir qarantiyası  yoxdur[3].

Su anbarları[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi Muxtar Respublikanın ərazisinin böyük bir hissəsinin quraq iqlim şəraitində olduğu üçün burada suvarmaya, həmçinin bu çayların axımını tənzimləməyə ciddi ehtiyac duyulurdu. Bu və digər bu kimi problemlərdən yaranan zərurət üzündən son illərdə ərazinin münasib yerlərində böyüklü-kiçikli su anbarları tikintisinə başlanmışdır. Nəticədə son illər burada xeyli su anbarı tikilib istifadəyə verildi. Onlardan ən böyükləri “Araz” su qovşağı (həcmi 1.350mln. m3 ), Arpaçay (həcmi 150 mln. m3) və H. Əliyev adına “Vayxır” su anbarıdır. Məhz bu suların vasitıəsilə Arazboyu düzənliklərdə geniş suvarma əkinçiliyi inkişaf etdirilmişdir.

Bu hidroloji qurğulardan ən böyüyü olan “Araz” su qovşağı Muxtar Respublikasının İran İslam Respublikası ilə sərhəd hissəsində 1971-ci ildə istifadəyə verilmişdir.  Azərbaycan və İran İslam Respublikası dövlətləri tərəfindən birgə tikilmiş buradakı su anbarı energetika və suvarma məqsədi ilə də paritet əsasda istismar olunur. Buradkı yaradılmış su anbarının ümumi sututumu 1.350 min m³, faydalı həcmi isə 1.150 min m³-dir.    Muxtar Respublikanın digər bir su anbarı, tikintisi 2005-ci ildə başa çatdırılmış, ümumi su tutumu 100 mln m³ olan Vayxır su anbarıdır.  Bu su anbarı Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək, ŞahbuzCulfa rayonlarında 6,9 min hektar yeni torpaqların suvarılması və 9,9 min hektar mövcud suvarılan torpaqların su təminatının yaxşılaşdırılması məqsədi ilə nəzərdə tutulmuşdur. Qeyd edildiyi kimi MR-da suvarma sistemlərinin artırılmasına ciddi ehtiyac olmasına baxmayaraq Ermənistanın Respublikamıza qarşı yönəldilən düşmənçilik siyasəti nəticəsində bu sahədə Beynəlxalq  qanunlara zidd olan əməllər nəticəsində  xeyli problemlər davam etməkdədir. Belə ki, uzun illərdir ki, Şərur düzünü suvaran Arpaçay su anbarını su ilə doldurmaq mümkün olmur. Ermənistan Respublikası bu tikintidən sonra, 1981-ci ildə Arpaçay üzərində həcmi 24 mln. m3 olan Keçid su anbarını istifadəyə verdi. Onun tikintisi ilə buradan Göycə gölü istiqamətində tunel çəkilərək ildə 280 mln. m3 su (çayın illik axımının 40%-i) ora axıdılmağa başladı. Odur ki, yerdə qalan su ilə Arpaçay su anbarını doldurmaq mümkün olmaqığı üçün əvvəllər suvarılan torpaqların belə  xeyli hissəsi susuz qaldı. Bundan əlavə, Bərgüşad (Vorotan) çayı üzərində tikilmiş və həcmi 3,4 mln. m3 olan Anqexakot su anbarından da həmin tunellə Göyçə gölünə su verilməyə başladı. Ilk baxışda Arpaçay və Bərgüşad çayları axımının xeyli hissəsinin Göycə gölünə axıdılmasında məqsəd  Razdan kaskadında fəaliyyət göstərən və ümumi gücü 550 min kvt. olan su elektrik stansiyalarını, eləcə də 10 min hektarlarla suvarılan torpaqları su ilə təmin etmək və səviyyəsi 17 m aşağı düşmüş Göycə gölünü ekoloji fəlakətdən qurtarmaq idi. Əslində isə mənfur düşmənlərimizin  əsas məqsədi Muxtar Respublikanın xeyli məhsuldar torpaqlarını  susuz qoymaq, onsuz da çətin vəziyyətdə olan buradakı əhalinin vəziyyətini daha da çətinləşdirmək idi.

Yaradılmış su anbarları təsərrüfat baxımından səmərəli olsalar da, mənfi təsirləri də az deyildir. Bunlardan ən qorxulusu qrunt sularının səviyyəsinin qalxmasıdır. Alçaq dağlıq qurşaqda yaradılan bir sıra su anbarları qısa müddət ərzində Arazboyu düzənliklərdə qrunt sularının səviyyəsini xeyli qaldıraraq burada ciddi ekoloji problemlər yaratmışdır. Aparılmış müşahidələr göstərir ki, Sədərək ərazisindən başlayaraq Culfa rayonu Yaycı kəndinə qədər geniş bir ərazidə qrunt sularının qalxması nəticəsində bir çox torpaq sahələrinin şorlaşmış, çoxillik meyvə ağaclarının müəyyən hissəsinin qurumuş, evlər və müxtəlif tikililərə xeyli ziyan dəymişdir. Dəymiş ziyanın miqdarı yüz milyonlarla manata bərabər olmuşdur. Təklif olunur ki, bu fəsadların qarşısını almaq üçün ilkin növbədə artezian və drenaj sistemlərinin yaradılması işləri sürətləndirilməlidir. 

Kəhrizlər [redaktə | əsas redaktə]

Muxtar Respublikada  çox böyük debitə malik kəhriz quyularından istifadə də vacib məsələlərdəndir. Naxçıvanın bir sıra rayonlarında, xüsusən Ordubadda kəhriz sularından qədim zamanlardan bəri istifadə olunur. Şəhər və kənd həyət və bağlarında qazılmış quyular vasitəsi ilə qrunt suları yerin səthinə çıxarılır və istifadə edilir. Ordubad şəhərində olan kəhrizlərin yerləşmə dərinlikləri 2-12 m arasındadır. Kəhrizlərin şəhərdə yerləşməsinə diqqət yetirilsə yeraltı çayların istiqamətini müəyyənləşdirmək mümkündür. Bu istiqamət dayaz kəhrizlərdən dərinlərə doğru olmaqla kəhriz cıxarmaq istəyən əhaliyə  qazılacaq quyunun dərinliyini qabaqcadan müəyyənləşdirməyə imkan verir. Naxçıvan Respublikasındakı kəhrizlərin sayı 1980-ci illərin axırında 200-ə çatırdı. Hazırda isə bunların sayı xeyli azalmışdır.  Tarixən bu ərazilərdə sayı yüzlərlə olmuş kəhriz quyularının bərpa və yenilərinin qazılması arid iqlim şəraitində olan, sudan korluq çəkən əhalinin məişətdəki su təchizatının həlli üçün xeyli köməklik olardı.

Naxçıvan Muxtar Respublikasının bitki örtüyünün ekocoğrafi problemləri[redaktə | əsas redaktə]

Qeyd etdiyimiz kimi Muxtar Respublikanın ərazisinin çox hissəsi kontinental, quraq  iqlimə malik olduğu üçün onun bitki örtüyü nisbətən zəif və kserofit tiplidir. Bu amil təkcə düzənlik və orta dağlıq hissəyə deyil, həmçinin yüksək dağlıq sahələrə də aiddir. Bununla bərabər ərazi bitki örtüyü baxımından o qədər də kasıb deyildir. Belə ki, burada 2216 bitki növü qeydə alınmışdır. Həmçinin MR-nın ərazisi Respublikamızın ən zəif meşə örtüyünə malik olan ərazilərindən biridir.  Hazırda buradakı meşələrin ümümi sahəsi  3016 ha-dır[4].

Ərazidəki 45.513 hektar yay və qış otlaqlarının böyük hissəsi mal-qaranın başlıca yem bazasını təşkil etdiyi üçün ( Respublikada tələb olunan yaşıl yemin 60 faizini təbii otlaq sahələri verir) uzun illər sistemsiz otarma nəticəsində bu otlaqların xeyli hissəsi öz keyfiyyətini itirərək demək olar ki, yararsız hala düşmüşdür. Bəzi yerlərdə alaq otları çoxalmış, həddindən artıq otarma nəticəsində otlaqların məhsuldarlığı xeyli aşağı düşmüşdür. Bu problemin qarşısını almaq üçün otlaqlardan otarma normasına müvafiv istifadə etmək, növbəli otlaq sisteminə ciddi əməl etmək lazımdır. Yüksək dağlıq yerlərdə iqlim şəraiti, relyef və otlaqların vəziyyəti mütləq nəzərə alınmalıdır. Otlaqlardan sistemsiz istifadə nəticəsində eroziya prosesinin intensivləşməsi ilə bərabər, yem bitkilərinin azalması, yəni keyfiyyətsiz otların artması kimi mənfi hallar da artır. Ona görə də otlaqların botaniki tərkibinin yaxşılaşdırmaq üçün həmin yerləri müvəqqəti “istirahətə”  buraxmaq lazımdır. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, otlaq bir il dincə qoyulduqdan sonra onun məhsuldarlığı birinci ildən sonra 20-25%, ikinci ildən sonra isə 80%-ə qədər artır. Bəzi sahələrdə isə qiymətli yem bitkilərinin taxıl və paxlalı bitkilərin toxumlarının qarışıq əkinlərini təşkil etmək daha əhəmiyyətlidir. Qiymətli sərvətimiz olan otlaqların qorunması, onlardan səmərəli istifadə edilməsi təkcə dövlətin deyil, eləcə də fermerlərin, fərdi təsərrüfatçıların  bir vətəndaşlıq borcudur.

Muxtar Respublikanın meşə örtüyü çox azdır. Meşə sərvəti çox kiçik bir sahəni əhatə etsə də burada çayların su rejiminin qaydaya salınmasında, torpaq eroziyasının qarşısının alınmasında, həmçinin ərazinin iqlim şəraitinin yaxşılaşmasında müstəsna rola malikdir. Buna görə də mövcud meşələrinin sahəsinin genişlənməsinə, kolluqların (Sahəsi 5 min hektardır.) meşələrə və meşə parklara çevrilməsinin böyük əhəmiyyəti vardı. Uzun illər ərzində  Ermənistanın Respublikasının apardığı ərazi iddiası nəticəsində Muxtar Respublikadakı enerji böhranı təkcə meşələri deyil, hətta həyətyanı sahələrdə qiymətli və nadir meyvə bağları da qırılmışdır. Müsbət haldır ki, son dövrlər Muxtar Respublikda xeyli bərpa işləri aparılmış, yeni-yeni meyvə bağları və meşə-parklar yaradılmışdır. Naxçıvan şəhərinin özündə salınmış xeyli parklar və yaşıllıqlar nəticəsində bura MDB ölkələri içərisində təmiz şəhərlər siyahısına düşmüşdür. Hər il meşələrin təmirinə, meşə zolaqlarının salınmasına, ziyanvericilərə qarşı mübarizə aparılmasına və tingliklərin salınmasına dövlət büdcəsindən xeylı vəsait xərclənir. Nəticədə bu sahədə yaxşılığa doğru xeyli işlər görülmüşdür. Yeni yaradılmış su anbarlarındakı suları hesabına Respublikada xeyli meyvə, o cümlədən üzüm, alma, ərik və s. bağlar salınmışdır.

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin  “2012-2015-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında meyvəçiliyin və tərəvəzçiliyin inkişafı üzrə Dövlət Proqramı”na uyğun olaraq, dağlıq və orta dağlıq ərazilərdə meyvəçiliyin inkişaf etdirilməsi, həmin ərazilərin iqlim və torpaq xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmış ağac və tinglərin əkilib yetişdirilməsi sahəsində xeyli işlər görülmüşdür.

Təkcə 2013-cü ilin yaz əkini mövsümündə Muxtar Respublika ərazisində o cümlədən, magistral yol,  su kanalları və sututarların kənarlarında, çay vadilərində, meşə fondu torpaqlarda 230 hektar sahədə yaşıllaşdırma, meşəsalma, meşəbərpa tədbirləri həyata keçirilmiş, 280 min ədəd ting (meşəmeyvə tingi, həmişə yaşıl ağaclar, gül və bəzək kolları) əkilmişdir. Həmçinin bu proqrama uyğun olaraq, orta dağlıq və dağlıq ərazilərdə, ümumilikdə  100 hektardan çox sahədə yeni meyvə bağları salınmışdır. 

Muxtar respublikada sudan səmərəli istifadə olunması, torpaqların münbitliyinin qorunması, şoranlaşma və eroziyaya qarşı mübarizə aparılması, relyefi müxtəlif olan ərazilərdə düzgün suvarma tədbirlərinin icra edilməsi məqsədilə 2007-ci ildən damcı üsulu ilə suvarma sisteminə üstünlük verilir. Bu bax;mdan birinci yarımildə 6 hektar yeni salınmış yaşıllıq sahələrində damcı üsulu ilə suvarma sistemi tətbiq tətbiq edilmişdir.         Muxtar Respublikanın  flora tərkibində dərman bitkiləri xüsusi yer tutur. Bu bitkilərdən insanların sağlamlığı üçün istifadə edilməsi vacib şərtlərdəndir. Böyük bitki sərvətlərinə malik olan bu ərazilərin florasını daha ətraflı öyrənib və onları əhalinin istifadəsinə verilməsi sahəsində hələ xeyli işlər görüməlidir. 

Xarici keçid[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Babayev S.Y. Naxçıvan Muxtar Respublikasının coğrafiyası. Bakı, Elm, 1999,298 s.
  2. Məmmədov Q.Ş. Azərbaycan torpaqlarının ekoloji  qiymətləndirilməsi. Bakı, «Elm», 1998, 282 s.
  3. Xəlilov Ş.B. Azərbaycanın ekocoğrafi problemləri. Bakı, “Nafta-Press” nəşriyyatı, 2006,160 s
  4. Məmmədov Q.Ş., Xəlilov M.Y. Ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi. Bakı,” Elm”, 2005, 880 s