Naxçıvan bölgəsində soyqırımlar (1917-1920-ci illər)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Naxçıvan bölgəsində ermənilərin törətdiyi soyqırımlar və nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

1917-ci ilin əvvəllərindən 1918-ci ilin martınadək təkcə İrəvan quberniyasında 197 Azərbaycan kəndi erməni silahlı qüvvələri tərəfindən dağıdıldı və boşaldıldı. Onların da müəyyən hissəsi həmin quberniyaya daxil olan Naxçıvan qəzasına və digər qonşu qəzalara aid idi. Zaqafqaziya seyminin Azərbaycandan olan təmsilçiləri bütün bu vəhşilik və zorakılıq hərəkətlərinə ciddi etiraz etmişdilər. S.Şaumyan vasitəçiliyi ilə sovet Rusiyasımn himayə və yardımına nail olan ermənilər, xüsusilə də Andronikin silahlı quldur dəstəsi 1918-ci ilin iyun-avqust aylarında Naxçıvan mahalının dinc türk-müsəlman əhalisinə heç bir çərçivəyə sığmayan vəhşiliklə divan tutdular. Andronikin yürüşü zamanı ermənilər Yaycı kəndinin əhalisinin ciddi müqavimətilə üzləşsələr də, oranı viran qoymuşdular. Onlar Culfada Araz çayı üzərindəki körpünü yandırmış və Ordubadda 2000 türk-müsəlmanı qətlə yetirmişdilər. 300-ə qədər adam Arazı keçərkən boğulmuşdu. Yaycı kəndində ermənilər tarixdə bənzəri olmayan vəhşiliklər törətmişdilər (insanların kürəyinə qaynar samovar bağlanması, hamilə qadınların qarınlarının xəncərlə yırtılması və s.). Digər bir erməni silahlı dəstəsi 1918-ci ildə "Yaqon" ləqəbli quldurun başçılığı ilə Naxçıvan şəhərindən 40 km şimalda yerləşən Almalı yaşayış məntəqəsinin əhalisini qıraraq, öz tarixi yurdlarından didərgin salmışdı. Təxminən 2000 kişi öldürülmüş, xeyli gənc qadın əsir aparılmışdı. Osmanlı ordu hissələrinin Kazım Qarabəkir paşanın komandanlığı ilə Naxçıvan bölgəsinə gəlişi mahalın əhalisini daha irimiqyaslı qırğınlardan xilas etdi. 1919-cu ilin əvvəlində erməni polkovniki Doluxanovun başçılıq etdiyi silahlı qüvvələr Şəmr-Sədərək ərazilərində onları duz-çörəklə qarşılayan dinc əhaliyə qarşı zorakılıqlar törətdilər. Müsəlmanlar yaşayan 8 kənd mühasirəyə alındı, Dəmirçi kəndi dağıdıldı və qarət olundu, 60 nəfər həbs edilərək İrəvana göndərildi, 200 nəfər Arazı keçmək istərkən çayda boğuldu. Yerli əhali ilə toqquşmada ağır itkilər verən erməni hərbi hissəsi geri çəkilməyə məcbur oldu.[1] 1919-cu ilin 1-ci yarısında Naxçıvan mahalında həyata keçirilən ingilis və erməni idarəçiliyi zamanı da mahalın türk-müsəlman əhalisinə qarşı ağlasığmaz zorakılıqlar edildi. Təxminən iki aylıq "erməni idarəçiliyi" (1919-cu il, may-iyul) müddətində yalnız Naxçıvan şəhərində 330-a dək axtarış aparılmış, 500-600 nəfər həbs olunmuş, 100-150 nəfərə isə dəhşətli işgəncələr verilmişdi. Bölgənin yerli əhalisinin "erməni idarəçiliyi"nə qarşı bir həftəlik üsyanının (19-25 iyul) uğurla nəticələnməsi, yəni daşnak silahlı dəstələrinin mahaldan çıxarılması yeni soyqırımların qarşısını aldı. Ermənilərin yürütdükləri "yandırılmış torpaq" - etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində Naxçıvan mahalı 1918-20-ci illərdə böyük qaçqınlar ordusu problemi ilə də üz-üzə qaldı. Bir tərəfdən, ermənilərin İrəvan ətrafından və Zəngəzurdan qovduqları türk-müsəlman əhali Naxçıvana pənah gətirmiş, digər tərəfdən isə Andronikin yürüşü və "erməni idarəçiliyi" zamanı bölgənin xeyli yerli sakini Cənubi Azərbaycana üz tutmuşdu. Erməni hərbi hissələrinin Ordubad mahalına 1920-ci ilin martındakı hücumları da çoxsaylı dinc əhalinin qırılması ilə nəticələnmişdi. Naxçıvan mahalının türk-müsəlman əhalisi Şimali Azərbaycan Rusiya tərəfındən yenidən işğal olunduqdan sonra, sovet hakimiyyətinin ilk çağlarında da ermənilərin törətdikləri soyqırımlarına məruz qalmışdır. Belə dəhşətli qırğınlardan biri 1920-ci ilin yay aylarında həyata keçirilmişdi. Erməni silahlı qüvvələrinin Zəngibasar-Vedibasar-Şahtaxtı-Şərur istiqamətindəki qanlı yürüşü zamanı həmin ərazilərin dinc əhalisinə qarşı törədilən vəhşilik və zorakılıqlara dair rəsmi araşdırma-təhqiqatlar aşağıdakı dəhşətli faciələri üzə çıxarmışdı: Zəngibasarda 48 kənd tamamilə yandırılmış, 18 qız və gənc qadın əsir aparılmış, 400-dən çox uşaq, 150 qoca kişi və qadın öldürülmüş, 100 xəstə yandırılmış, 816 qaçqın Arazda boğulmuş, 160 min nəfər isə Cənubi Azərbaycana keçərək, orada evsiz-eşiksiz qalmışdı; Vedibasarda 118 kənd yandırılmış, 900 nəfər artilleriya atəşlərilə öldürülmüş, 6 qadın əsir aparılmiş, 300-dən artıq uşaq və qoca qətlə yetirilmişdi; Dərələyəzdə 74, Şərur və Şahtaxtıda isə 76 kənd yandırılmışdı. Şərurda 810 xəstə yatağındaca qətlə yetirilmiş, 144 qadm əsir götürülmüş, 72 nəfər top atəşilə məhv edilmiş, 150 qoca və qadın öldürülmüşdü. Şahtaxtıda is ə 3 qadın əsir aparılmış, 35 uşaq, 14 qoca kişi, 8 qadın və 9 xəstə qətlə yetirilmişdi. Bütövlükdə, 1918-21-ci illərdə erməni quldur dəstələri Naxçıvan bölgəsində 73.727 nəfər türk-müsəlman əhalisini vəhşicəsinə qətlə yetirmişdilər. Bütün bu mahallardan 50.000 iri və xırda buynuzlu mal-qara aparılmişdı. Onların 500.000 nəfərlik əhalisi tamamilə yoxsul vəziyyətə düşmüşdü. Kütləvi qırğın və talanlardan Cənubi Azərbaycana qaçanların 45 mindən çoxu aclıqdan və xəstəliklərdən tələf olmuşdu. Qaçqınların 70.000 nəfəri Cənubi Azərbaycanda, 400.000 nəfəri isə Naxçıvanda, onun ətrafındakı ərazilərdə yurdsuz-yuvasız qalmışdı.[1]

Soyqırımları təsdiq edən bəzi mənbələrdən çıxarışlar[redaktə | əsas redaktə]

Milli Komitənin sədri Mir Hidayət Seyidzadə Ordubad şəhəri və onun ətrafındakı müsəlmanların vəziyyətinə dair 1918-ci ilin 22 dekabrında Azərbaycan Cümhuriyyəti hökümətinə ünvanladığı məruzə-məktubunda yazırdı:

" Bir sıra kəndlərdə Zəngəzur qəzasının bütünlüklə Ermənistan hökumətinə birləşdirilməsi haqqında onlann bildirişləri asılmışdır. Bununla onlar belə bir məqsəd güdürlər ki, əgər gücləri çatarsa, Zəngəzur, Şərur, Naxçıvan və Ordubad qəzalannın müsəlman əhalisinin hamısını qırıb töksünlər, bu qəzalan müsəlmanlardan “təmizləsinlər” ki, gələcəkdə xalqlann sülh konfransında özlərinin bu yerlərə hüququ olduğunu sübut edə və onlan Ermənistanınkı bəyan edə bilsinlər; çünki müsəlmanlarsız qəzalan bütün xalqlar ermənilərinki kimi tanıyacaqdır... Bizim düşmənlərimiz yatmayıblar, heç bir fürsəti əldən vermirlər. Onlar var gücləri ilə çalışırlar ki, öz xalqınm ideyasmı həyata keçirə və bu diyanmızı mümkün qədər daha tez Ermənistana birləşdirə bilsinlər. Onlar çalışırlar ki, Ararat dövləti Türkiyə sərhədlərindən Şuşayacan uzanıb getsin və bu məkanda heç bir müsəlman-türk yaşamasın. Bunun üçün hər bir fürsətdən istifadə edirlər.[2] "

Türkiyə Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahı Hərb Tarixi və Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin arxivində (ATASE) də Naxçıvand ermənilərin törətdiyi soyqırımlara şahidlik edən sənədlər qorunub saxlanılır. Bu sənədlərdən məlum olur ki, türk ordusundan ağır zərbə alan Andronik Naxçıvanın günahsız əhalisindən öz acığını çıxmaq istəyirdi. Bu məqsədlə Culfaya çəkilən erməni qüvvələri sərhəddə yerləşən Naxçıvan qəzasnın böyük kəndlərindən biri olan Yaycı kəndinə hücum etdilər. Heç bir şeydən xəbəri olmayan Yaycı kənd əhalisi Andronikin dəstəsi tərəfındən mühasirəyə alındı. Andronikin qaniçən dəstəsi ilə qonşu erməni kənd əhalisi Araz sahilində 4000-ə yaxın qadın, uşaq və yaşlıya hücum edərək, çoxusunu qətlə yetirdilər. Ölənlər o qədər çox, qalanlar o qədər az idi ki, ölənləri dəfn etməyə adam yox idi[3]. “Bölgədəki erməni kəndləri Andronikə qoşulub müsəlman kəndlərini yandırır, əhalini öldürürdülər”[4] İstiqlal qəzetində 1919-cu lin aprelin 5-də dərc edilən "Naxçıvan fəlakətlərinin nəticəsi" adlı məqalədə qeyd olunduğu kimi “Andronikin dəstəsi tərəfindən əhaliyə edilən zülmlər orta əsrlərdə Əndəlüsdəki zülmlərdən betərdir”.[5]

Görkəmli publisist, tərcüməçi, dramaturq, ictimai xadim Mirzə Bala Məmmədzadə (1898-1959) dövrün hadisələrinə "Azərbaycan" qəzetində "Naxçıvan-Şərur məsələsi" qəzetində münasibət bildirirərək yazırdı:

" Naxçıvana gedən Andronikdən minlərcə ölü, yandırılmış kəndlər və dağıdılmış evlər qalmışdı. Cəllad Andronik Şərqi Anadoluda törətdiklərini bu dəfə də türk dünyasının bir başqa küncündə təkrarlamışdı. 300-dən artıq müsəlman kəndi dağıdılmış, minlərcə insan öldürülmüşdü.[6] "

. Naxçıvanda ermənilər türk-müsəlman əhaliyə qarşı soyqırımlar həyata keçirərkən hadisələrin bilavasitə şahidi olan Naxçıvan Milli Komitəsinin katibi Mirzə Bağır Əliyevin “Qanlı günlərimiz (1918-1920)” əsərində həmin hadisələr xronoloji ardıcıllıqla qeyd edilmişdir. Mirzə Bağır Əliyev yazırdı:

" Ermənilər daima cürbəcürə rollar oynayıb planlar tökür idilər. Bu rolların və planların gələcəkdə nə nəticə bağışlaması məni dərin fikirlərə dalmış idi. Bu dəni və alçaq daşnak millətin oynadıqları rolların və yapdıqları planların nəticəpəzir olması intizarında idim. Böylə ki, bir az keçdi köylərdə ermənilər yavaş-yavaş müsəlmanları bir-bir, iki-bir qətlə yetirməyə başladılar. Daima silahlanıb milləti-islamı məhv etməyə hazır oldular.[7] "

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  1. Mirzə Bağır Əliyev. Qanlı günlərimiz (1918-1920, Naxçıvan: Azərnəşr, 1993, 142 s.
  2. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Naxçıvan. Naxçıvan: Əcəmi NPB, 2010, 384 s.
  3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II cilddə. 2-ci cild. Baş redaktor Yaqub Mahmudov. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2005
  4. ATASE, A.4. 6520, kls. 3188, d. 46, F. 7-21, 7-7, 7-28.
  5. ATASE A. 1/2, kls. 366, d. 739-1461, f. 5.
  6. Tağı Nağdəlizadə. Naxçıvan fəlakətlərinin tarixçəsi. "İstiqlal". 5 aprel, 1919, №9.
  7. M.B. (Mirzə Balal Məmmədzadə). Naxçıvan-Şərur məsələsi. “Azərbaycan” qəzeti, 17 iyul, 1919, № 227
  8. Ordubad şəhəri və onun ətrafındakı müsəlmanların vəziyyətinə dair Azərbaycan Cümhuriyyəti hökümətinə məruzə-məktub (22 dekabr 1918-ci ildə). “Azərbaycan”, 1919, 14 yanvar.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. II cilddə. 2-ci cild. Baş redaktor Yaqub Mahmudov. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2005, s. 246-248
  2. Ordubad şəhəri və onun ətrafındakı müsəlmanların vəziyyətinə dair Azərbaycan Cümhuriyyəti hökümətinə məruzə-məktub. “Azərbaycan”, 1919, 14 yanvar.
  3. ATASE A. 1/2, kls. 366, d. 739-1461, f. 5.
  4. ATASE, A.4. 6520, kls. 3188, d. 46, F. 7-21, 7-7, 7-28.
  5. Tağı Nağdəlizadə. Naxçıvan fəlakətlərinin tarixçəsi. "İstiqlal". 5 aprel, 1919, №9.
  6. M.B. (Mirzə Balal Məmmədzadə). Naxçıvan-Şərur məsələsi. “Azərbaycan” qəzeti, 17 iyul, 1919, № 227
  7. Mirzə Bağır Əliyev. Qanlı günlərimiz (1918-1920, Naxçıvan: Azərnəşr, 1993, s.7.