Naxçıvan daşyonma məktəbi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Naxçıvan daşyonma məktəbi—Zəngin tarixə malik olan qədim Naxçıvan diyarından əldə edilən maddi-mədəniyyət nümunələri sübut edir ki,bu ərazi qədim Daş dövründən başlayaraq ilkin sivilizasiyalı yaşayış məskənlərindən biridir.Bu bölgəmiz antik,orta əsrlər və müasir dövr maddi-mədəniyyət nümunələri və tarixi abidələrlə,ilk insanların yaşadıqları mağaralar,qədim yaşayış yerləri,möhtəşəm qala divarları,qayaüstü rəsmlər,daş qoç heykəllərlə,xatirə memarlığının ən mükəmməl nümunələri olan türbələrlə və digər abidələrlə zəngindir.Naxçıvanda belə qədim tarixə malik olan daşyonma sənəti də memarlığın ən mükəmməl nümunələrindən biridir.[1]

Bədii oyma sənəti nümunələri[redaktə | əsas redaktə]

Bədii oyma dekorativ - tətbiqi sənətin ən qədim və geniş yayılmış növlərindən biridir. Daş, ağac, sümük və başqa materiallar üzərində işlənilir. Ölkəmizdə oyma, yonma, cızma üsulu ilə sənət əsərlərinin yaradılması ənənəsi tarixən mövcud olub. Əcdadlarımızın hələ qədim dövrlərdə daş üzərində oyub-cızdıqları rəsmlər, fiqurlar buna sübutdur.Naxçıvan Muxtar Respublikasının ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Gəmiqayada daş üzərində olan oymalar bədii oyma sənətinin ilkin nümunələri kimi qəbul edilir.Zəngin daş yataqlarına malik olan Naxçıvan ərazisinin sakinləri bir sıra yaşayış məskənlərində daşyonma sənəti yaratmış və bu mərkəzlərdə fəaliyyət göstərmişlər.Daşyonma mərkəzlərində bölgənin daş ehtiyatlarından xammal mənbəyi kimi istifadə edən sənətkarlar yaşadıqları dövrdə saxtalaşdırılması mümkün olmayan çoxlu abidələr yaratmış və gələcək nəsillərə yadigar qoymuşlar.Hələ qədim zamanlardan ibtidai insanlar həyatlarında mühüm rol oynayan daşı ən qədim və təbii nemət kimi ilahiləşdirmiş və müqəddəs hesab etmişlər.  Uzaq keçmişdən belə xammaldan məzar daşları da düzəldilməsi bunu bir daha sübut edir.[2] 

Orta əsrlərdə daşyonma sənəti[redaktə | əsas redaktə]

Daşyonma mərkəzləri[redaktə | əsas redaktə]

Bu sahə ilə məşğul olan tədqiqatçılar öz araşdırmalarında Azərbaycanda,o cümlədən qədim Naxçıvan bölgəsində daşyonma sənətinin tarixi,keçdiyi inkişaf yolu haqqında maraqlı məlumatlar vermişlər.Orta əsrlər zamanı Naxçıvan ərazisində daşyonma sənətinin inkişaf etməsi və daha da təkmilləşməsi bölgədə bir sıra daş karxanalarının,daşyonma mərkəzlərinin,sənətkar sexlərinin yaranmasına səbəb olmuşdur.Bu mərkəzlərdə Naxçıvan ərazisinin zəngin daş yataqlarından olan bir çox daş növündən istifadə edilmişdir.Xüsusən çay daşı,dağ daşı,tuf,mərmər və sair ki-mi möhkəmliyi və görkəmi ilə fərqlənən,həmçinin memarlıq üçün böyük əhəmiyyət daşıyan daşlardan peşəkar sənət adamları sənət əsərləri yaratmışlar.

Daşyonma mərkəzləri Naxçıvanın bir çox yaşayış məskənlərində fəaliyyət göstərmişdir.Bu mərkəzlərin çoxluq təşkil etdiyi ərazilər,əsasən,indiki OrdubadCulfa rayonları olmuşdur.Bu isə həmin bölgələrdə müxtəlif daş növlərinin zənginliyindən irəli gəlmişdir.Ordubad rayonunun Biləv kəndinin yaxınlığında,Yalquzaq deyilən yerdə,``Gümüş ağılı``,``Mahmud ağılı`` adı ilə tanınan ərazidə daşyonma mərkəzləri fəaliyyət göstərmişdir.Həmçinin bu ərazidəki ``Qarovulxana``,``Arpaçuxuru``,``Südyolu`` adlandırılan yerlərdə də daşyonma mərkəzlərinin fəaliyyət göstərməsi haqqında məlumatlar vardır.  

Daşyonma mərkəzlərinin indiki Culfa şəhəri və ona yaxın kəndlərdə fəaliyyəti haqqında maraqlı məlumatlar mövcuddur.Aparılan araşdırmalar göstərir ki,indiki Culfa rayonunun şimal-şərqində ``Darıdağ``mineral su mənbəyinin yaxınlığında,təqribən,2 kilometr aralı,yolun sağ tərəfində daşyonma mərkəzi fəaliyyət göstərmişdir.Ərazidə olan böyük daş ehtiyatları burada qədim zamanlardan daşyonma sənətinin inkişafı üçün zəmin yaratmışdır.Həmin ünvanda iş prosesində sıradan çıxmış və yaxud keyfiyyətli ustanı təmin etmədiyindən işi yarımçıq qalmış çoxlu dəyirman daşları,sənduqətipli qəbirüstü xatirə abidələri vardır.[1] 

Arxeoloji tapıntılar[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonundakı Şahbuzkənddə təsərrüfat işləri aparılarkən torpağın altından bir ədəd sənduqə tipli qəbirüstü xatirə abidəsi aşkar edilmişdir.            

Qaramtıl rəngli dağ daşından hazırlanmış bu abidə orta əsr bədii daşyonma sənətinin təkrarolunmaz,gözəl bir nümunəsidir.Abidənin yan tərəfində ərəb dilində, iki sətirdə dəfn olunan mərhumun xatirəsinə həsr edilmiş kitabə var.Əvvəli ``AllahMəhəmməd,Əli`` kəlamları ilə başlayan kitabənin mətnindən aydın olur ki,qəbrin sahibi hicri-qəməri təqvimi ilə 965-ci ilin rəbiüləvvəl ayında (miladi ilə 1558-ci ilin yanvar ayında) vəfat etmiş Məlik Vəlxandır.Xatirə abidəsi də onun üçün hazırlanıb.  Kitabədə mərhum Vəlxan ``Məlik``titulu ilə təqdim olunub.İslamın müqəddəs kita-bı Qurani-Kərimdə ``Məlik``hökmdar mənasında,eyni zamanda,Allahın adlarından biri kimi işlənir.Xarəzmşah Anuştəkinin dövlətində isə bu titul bölmə komandirlərinə verilirdi.XIII əsrdən etibarən Azərbaycanda işlənməyə başlayan,orta əsrlər zamanı müxtəlif məna tutumuna malik olan ``Məlik``titulu Səfəvilərxanlıqlar dövründə,əsasən,iki mənada işlənirdi.Bu titulla,ilk növbədə,şah hakimiyyətinə tabe olan yerli hakimlərin xələflərinə - kiçik feodallara müraciət edilirdi.İkinci mənada isə bu titul kənd və ya kənd qruplarının başçılarına verilirdi.Bu mənada işlənən ``Məlik``titulu kəndxuda termini ilə təxminən eynilik təşkil edir.

Qəbirüstü xatirə abidəsinin digər yanında isə maraqlı ov səhnəsi həkk edilib.Təsvirin sol tərəfində öküzün üzərinə hücum edən bəbir təsviri vardır.Təsvirdə öküz özünü müdafiə etmək üçün başını aşağı əyərək buynuzlarını qabağa verib quyruğunu belinə dayananadək qaldırmış bəbirə müqavimət göstərir.Təsvirin sağ tərəfində at üzərində oturmuş və sol əlində şahin quşu olan ovçu əlindəki nizə ilə öküzü bəbirdən müdafiə edir.Bəbirin öküzə hücum vəziyyətində təsvirinə Şahbuzkəndlə qonşu olan kəndlərdəki abidələrdə də rast gəlinir.Şahbuzkənddən 3-4 kilometr cənub-qərb tərəfdə yerləşən Külüs kənd qəbiristanlığında tədqiq olunan qırmızımtıl rəngli daşdan hazırlanmış trapesiya formalı sənduqə tipli qəbirüstü abidə üzərində də belə bir səhnəyə rast gəlinir.[2]

Xətt nümunələri[redaktə | əsas redaktə]

XIV əsrin I yarısına qədər epiqrafik abidələr kufi xətii ilə yazılaraq müxtəlif həndəsi formalara malik olmuşlar.Kufi xəttinin formalaşmasının ilk dövründə - IX-XI əsrlərdə mətnlər sadə daşcızma üsulu ilə yazılırdı.Sonrakı dövrdə(XI-XIV əsrin bi-rinci yarısı)kitabələr çiçək xətti ilə yazılırdı.Bu kitabələr müəyyən bədii tərtibata malik idilər.İslamdan sonrakı dövr kitabələrə diqqət etdikdə görürük ki,vertikal yazılan hərflər abidələrin friz,haşiyə və s.memarlıq bəzəklərində həndəsi elementlərlə tərtib edilmişdir.Dekorativ motivlərdə kufi xətti ustalar tərəfindən həddindən artıq şərtiləşdirilirdi ki,bu da kitabələrin oxunmasını çətinləşdirirdi.Sonralar xəttatlar daha aydın yazı növü olan nəsx xəttinə keçdilər.Lakin,buna baxmayaraq kufi xətti elementləri də keçid dövrünü əks etdirən epiqrafik abidələrdə bir müddət işlənmişdir.Epiqrafikada bədii cəhətdən inkişaf etmiş daha sonrakı mərhələ süls xəttinə üstünlük verilməsi ilə səciyyələnir.Nəsx xətti yazını aydınlaşdırırdısa,sülh xətti ayrı-ayrı hərflərə elastiklik verməklə onun bədii-estetik əhəmiyyətini artırırdı.XVIII-XIX əsr inşaat və xatirə kitabələrində,əsasən daha sərbəst ifadə tərzinə malik olan nəstəliq xətti tərtib edilmişdir.Bu xəttlə yazılmış kitabələrdə hərflərin və hecaların düzülüşü arsdıcıl olmayıb,kitabənin bədii xüsusiyyətindəki ifadə formasına görə simmetriyaya tabe edilirdi.Bu isə kitabələrin oxunmasını çox çətinləşdirirdi.[1]

Daşyonma sənəti memarlıq abidələrində[redaktə | əsas redaktə]

Yuxarıda sadaladığımız xəttatlıq nümunələri Naxçıvan daşyonma sənətinin tətbiq edildiyi kitabələrə də aid edilir.Əcəminin şah əsəri hesab olunan Möminəxatın türbəsinin frizində,tərəflərinin haşiyələrində,səthlərində,stalaktitli taxçaların üstündə al-əlvan kaşılardan düzülmüş həndəsi ornamentlərə bənzər kitabələr və onların aralıqlarını dolduran,döymə üsulu ilə işlənmiş krujeva naxışlı nəbati ornamentlər tikiliyə əsrarəngiz görkəm verir.

XIV əsrdən etibarən abidələrin silindrvari gövdələrinin səthlərində,günbəz ör-tüklərində ornamentlər bir və ya bir neçə söz qrupunun çoxlu təkrarından alınırdı.  Naxçıvan memqarlıq məktəbinin qiymətli əsərlərindən olan QarabağlarBərdə türbələrinin,Ərdəbildəki Şeyx Səfi türbəsinin silindrvari gövdəsini çox sayda təkrar olunmuş ``Allah`` sözü əhatə edir.

Gəmiqaya arxeoloji abidəsində də Naxçıvan daşyonma məktəbinin nümunələri ilə rastlaşırıq.Hələ yazının əmələ gəlmədiyi bir dövrdə buradakı daş parçaları üzərində qayaüstü təsvirlər öz əksini tapıb.Bu da həmin ərazilərin qədim yaşayış məskənlərindən biri olduğunu xəbər verir.

On üç əsr bundan əvvələ aid edilən daş türbə də diqqəti çəkir.Səkkizguşəli mahir daşyonma əsəri orta əsrlərdə məşhur olan Naxçıvan memarlıq məktəbinin incilərini xatırladır.Ümumiyyətlə,2,5 hektara yaxın ərazini əhatə edən Açıq səma altında muzeydə nümayiş etdirilən eksponatların hamısını bir cəhət birləşdirir.Müxtəlif növdə və rəngli daşlardan hazırlanmış və yonulmuş sənət nümunələridir.Üzərlərində müxtəlif kitabə və bədii təsvirlər həkk edilən abidələr isə daha qiymətli mənbələr hesab edilib.Çünki,bu yazı və təsvirlərdə xalqımızın dünyagörüşü,qədim inancları da öz əksini tapıb.Bununla yanaşı,orta əsrlərdə Naxçıvanda bədii daşyonma sənətinin hansı səviyyədə inkişaf etməsini də bu eksponatların sayəsində öyrənmək olar.[2] 

Günümüzdə daşyonma sənəti[redaktə | əsas redaktə]

Epiqrafik abidələrimiz mənfur qonşular tərəfindən mənimsənilməyə çalışılsa da tarix onların bu əməllərini ifşa edir.Belə ki,bu abidələrin üzərində ərəb və fars dillərində ``Ya Allah,Məhəmməd,Əli``sözləri nəqş edilmiş,``Qurani-Kərim``dən müxtəlif abidələr öz əksini tapmışdır.

Daşyonma sənətinin izlərinə təkcə Naxçıvan ərazisində deyil,bütün türkdilli xalqlar yaşayan ərazidə rast gəlinmişdir.Daşişləmə sənətinin ən qədim nümunələrinə daş və qayalar üzərində rast gəlinmişdir.Ulu əcdadlarımız ov səhnələrini,məişətdəki fəaliyyətlərini,dini inanclarını,mədəni inkişaflarını və s.daş və qayalar üzərində həkk etmiş və nəsildən-nəslə ötürmüşlər.Günümüzdə də bu sənət nümunəsi yaşadılır.Xüsusilə Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində daşyonma sənətinə və bu sənətin davam etdirilərək gələcək nəsillərə ötürülməsinə çalışılır.[2]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Qədim daş karxanaları

Azərbaycandakı memarlıq abidələri üzərindəki epiqrafik yazıların rolu və bu günki durumu haqqında

AZƏRBAYCAN ARXEOLOGIYASI

Azərbaycanın memorial abidələri XII-XIX əsrlərdə

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 M.Nemətova ``Azərbaycanın epiqrafik abidələrinin toplusu``(6 cildlik)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Daşyonma nümunələrinin qorunmasında Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinun rolu //“Muzeylərin müasir durumu” beynəlxalq elmi konfransın materialları (29.VI.2011 – 30.VI.2011). Bakı: Ziya, 2011, s.35-36