Naxçıvanda nadir bitkilər

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində nadir bitkilər vardır ki, onların əksəriyyətindən dərmanlar hazırlanılır. Naxçıvandakı xalq təbabəti min illərdir ki, ayrı-ayrı “türkə çarəçi”lər tərəfindən sınaqdan çıxarılmışdır. Naxçıvan Elm Mərkəzinin Şıxmahmuddakı nəbatət bağında bir çox faydalı dərman bitkiləri ilə yanaşı bəzək bitkilərini də əkib becərirlər. Muxtar Respublika ərazilərindəki olan nadir bitkilərin təsnifatı aşağıdakı kimidir[1] ;

Qarabağ dağ laləsi (Tulipa karabachensis)[redaktə | əsas redaktə]

Qarabağ dağ laləsi (Tulipa karabachensis)- Soğanağı yumurtavari, hündürlüyü 10-25 sm. sarı rəngli çiçəkləri olur. Ordubad, ŞahbuzCulfa rayonlarındakı dağ ətəyi kolluqlarda bitir. Toxumları ilə çoxalaraq çiçəkləyir. Çarpaz tozlanır, çiçəkyanlığı rəngdə olub, meyvələri (qutucuq) xaş-xaşdır.

Şrenk dağ laləsi (Tulipa şrenkhensis)[redaktə | əsas redaktə]

Şrenk dağ laləsi (Tulipa şrenkhensis)- Soğanaqlı bitkinin çöhrayı rəngli çiçəkləri olur. Şahbuz rayonundakı Batabat çəmənliklərində bitir. Hər on-iyirmi ildən bir toxumları külək vasitəsilə gətirilərək düzənlik sahələrdə də (may-iyun aylarında) bitir. Bitkinin hündürlüyü 25-35 sm. olaraq, çiçəkləri çarpaz tozlanır.

Yuliya dağ laləsi (Tulipa Julia)[redaktə | əsas redaktə]

Yuliya dağ laləsi (Tulipa Julia)- Tünd qırmızı enli ləçək çiçəkləri olur. Həşəratları özünə cəlb edir. Əsasən Şahbuz rayonundakı Salvartı və Batabat yaylalarında daha çox yayılmışdır.Külək vasitəsilə toxumları tökülərək Culfa rayonu Əlincə çayının sahillərində də bitmişdir. Soğanağı yumrudur, çiçəkləri səhərlər açılır, axşamlar isə yumulur, çiçəkləmə müddəti 30 gündür.

Felipeya dağ laləsi (Tulipa felipeis)[redaktə | əsas redaktə]

Felipeya dağ laləsi (Tulipa felipeis)- Yumurtavari soğanaqlı bitkinin açıq qırmızı enli ləçək çiçəkləri olur. Həşəratları özünə cəlb edir. Əsasən Şahbuz rayonundakı BiçənəkKükü kəndi ətrafındakı Keçəl dağda yayılmışdır. Lalənin arialı bəzən bir neçə il bitdiyi yerindən ot biçənlər tərəfindən ləğv olunur. Koldakı çiçəklərin sayı 2-3-ə çatır. Hündürlüyü 6-10 sm. olaraq may-iyun aylarında çiçəkləyir.

Qaraquş zəng çiçəyi (Campanulaceae)[redaktə | əsas redaktə]

Qaraquş zəng çiçəyi (Campanulaceae)- Zəngçiçəklilər fəsiləsindən olan mürəkkəb rəngli dağ çiçəyidir. Əsasən dağ ətəyi çəmənliklərdə bitir. Ən çox bulaq başında daha çox yayılır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Beşüzlü çiçəkləri iki cinsiyyətli olaraq həşəratları özünə cəlb edir. Heyvanlar tərəfindən iştahla yeyilir. Bitkinin tərkibində C vitamini vardır. Ordubad, Culfa, Şahbuz, Şərur rayonlarındakı çəmənliklərdə yayılmışdır.

Güləbətin (Pulsatilla violacea)[redaktə | əsas redaktə]

Güləbətin (Pulsatilla violacea)- Qaymaqçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik ot bitkisidir. Ləçəklərinin içərisi qırmızı, eşik tərəfdən isə mürəkkəb rəngində dağ çiçəyidir. Xoş iylidir, heyvanlar tərəfindən yeyilmir, həşəratları özünə cəlb edir. Tozlanması öz-özünə və həşəratlar ilə olub vegetasiya müddəti 4-5 aydır. Şahbuz rayonundakı Salvartı yaylağında (gölün ətrafında) və Ordubadın “Göygöl” ərazilərində yayılmışdır. Bitkinin yarpaqlarından xalq təbabətində bakteriosid xassəli cövhər çəkirlər.

Tıs-tıs (Echinopsilon)[redaktə | əsas redaktə]

Tıs-tıs (Echinopsilon)- Boz-sarı-yaşıl rəngli çiçəkləri olub, yumru formada sıx yarpaqlı uzaqdan dağ daşlarına bənzər dağ çiçəyidir. Ən çox Ordubad, Şahbuz, Kəngərli, Babək və Sədərək rayonlarındakı uca dağlarda bitir. Çiçəkləmə müddəti iyun-avqust aylarında olub, həşəratları özünə cəlb edir. Heyvanlar tərəfindən yeyilmir. Xalq təbabətində yarpaq və çiçəklərindən xüsusi məlhəm (balzam) hazırlanılır.

Komarov şaqqıldağı (Matthiola)[redaktə | əsas redaktə]

Komarov şaqqıldağı (Matthiola)- Elmdə ilk dəfə rus botaniki Komarov tərəfindən öyrənilmiş kol bitkisinin boz yaşıl çiçəkləri vardır. Ordubad, Culfa, Şahbuz rayonlarındakı dağ yamaclarında daha çox yayılmışdır. Heyvanlar tərəfindən çiçəkyarpaqları yeyilir, çiçəklərinə həşəratlar yığışır. Oduncağından yerli əhali tərəfindən yığılaraq yanacaq kimi istifadə olunur.

Çox rəngli dağ laləsi (Tulipa)[redaktə | əsas redaktə]

Çox rəngli dağ laləsi (Tulipa)- Zanbaqçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik ot bitkisidir. Ləçəkləri ağ-narıncı rəngdə olub otlaqlarda yayılmışdır. Muxtar Respublikanın bütün rayonlarında dağ və təpəlik çəmənliklərində rast gəlinir. Heyvanlar tərəfindən yeyilmir, çiçəklərinə həşəratlar qonaraq tozlandırır, iyun ayında (30 gün) vegetasiya müddəti başa çatır. Hündürlüyü 20-40 sm. olan bitkinin meyvəsi xaş-xaşlıdır.

Kirpiyə bənzər tıs-tıs (Echinopsilon E.)[redaktə | əsas redaktə]

Kirpiyə bənzər tıs-tıs (Echinopsilon E.)- Sıx xırda çiçəklərlə əhatə olunmuş bitki, sanki kirpiyə oxşayaraq tikanlıdır. Heyvanlar tərəfindən yeyilmir. Çiçəklərinə kiçik həşəratlar qonaraq, tozlandırır. Muxtar Respublikanın əksər rayonlarında dağ yamaclarında yayılmışdır. Çiçəklərindən dərman məlhəmi hazırlanılır, kolu acı tüstü verməklə bağ arasında zərərvericilərə qarşı yandırılır.

Gəvən (Astagalaus)[redaktə | əsas redaktə]

Gəvən (Astagalaus)- Paxlalılar fəsiləsindən olan çoxillik tikanlı bitkidir. Gövdəsində südə oxşar maye vardır, bərkiyərək sarı-narıncı rəngdə kilitkəsindən aşağı temperaturada işləyən maşınmexanizmilərin donmasına qarşı sürtkü yağı kimi istifadə olunur. 70-80 - ci illərdə əhali tərəfindən kütləvi surətdə yığıldığından nəsli kəsilmək təhlükəlidir. Muxtar Respublikanın Ordubad, Culfa, Şahbuz, rayonlarındakı yüksək dağ yamaclarında (quzeylərdə) yayılmışdır. Yerli əhali tərəfindən yanacaq kimi istifadə olunur, tikanlı yarpaqları iribuynuzlu heyvandəvələr üçün qidalı yemdir. Xalq təbabətində çiçəkyarpaqları ürək-damar xəstəliklərinə qarşı dəmlənib içilir.

Gəngiz otu (Sambucus ebulus)[redaktə | əsas redaktə]

Gəngiz otu (Sambucus ebulus)- Qiymətli çiçəkli dərman bitkisidir. Muxtar Respublikanın dağ- çəmən zonalarında bitir, yerli əhali tərəfindən dağ yamaclarında digər çəmən otları ilə bərabər biçildiyindən, vegetasiya dövrünü başa çatdırıb toxumlaya bilmir. Heyvanlar tərəfindən yeyilir, çiçəklərinə həşəratlar qonaraq (xüsusilə bal arıları) tozlandırır. Avqust ayında vegetasiya müddəti başa çatır.

Pişikquyruq otu (Phıleum pratense)[redaktə | əsas redaktə]

Pişikquyruq otu (Phıleum pratense)- Taxılkimilər fəsiləsindən olan alaq otu, dağ ətəyi otlaq sahələrdə, bulaq başı və həyətyanı təsərrüfat sahələrində yayılmışdır. Qiymətli yem bitkisidir, heyvanlar tərəfindən yeyilir, çoxalması sünbülcüyündəki çoxsaylı kiçik toxumları vasitəsilə küləksel suları ilə yayılır.

Süddüyən otu (Euphorbia)[redaktə | əsas redaktə]

Süddüyən otu (Euphorbia)- Südlübian çoxillik ot bitkisi Muxtar Respublikanın bütün rayonlarında xüsusilə düzənlik-çəmən sahələrdə yayılmışdır. Ot bitkisi torpaqda qalan kökləri ilə artıb çoxalır. Heyvanlar tərəfindən yeyilmir, kiçik çiçəkləri olur, çiçəklərinə yalnız qarışqalar gəlib xüsusi yapışqan mayesini sorub aparır. Bitkinin çiçəyi, yarpaqları və gövdəsində zəhərli maddə (yapışqanlı süd mayesi) vardır.Xalq təbabətində köklərindən istifadə edirlər.

Dağ zanbağı (Liliaceae)[redaktə | əsas redaktə]

Dağ zanbağı (Liliaceae)- Zanbaqkimilər fəsiləsindəndir. Mürəkkəb rəngli (bəzən də narıncı) çiçəkləri olan zanbaq çiçəyi Muxtar Respublikanın Şahbuz, Kəngərli, Sədərək, Şərur rayonlarında dağ ətəklərində yayılmışdır. Çoxillik bitki kökümsov soğanları ilə çoxaldılır. Çiçəkləmə vaxtı may-iyun aylarında olur. Enli uzun yarpaqları heyvanlar tərəfindən yeyilmir.

Çaytikanı (Hippophae rhamnoides L.)[redaktə | əsas redaktə]

Çaytikanı (Hippophae rhamnoides L.)- İydə fəsiləsindən olan kol bitkisinin narıncı salxım meyvələri olur. Çaytikanı kol bitkisinə əsasən Muxtar Respublikasının OrdubadCulfa rayonlarındakı çay kənarlarında rast gəlinir. Azərbaycan MEA-ın Naxçıvan Şöbəsi Təbii Resurslar İnstitutunun Şıxmahmud kəndindəki “Nəbatət bağı”nda bir neçə növü əkilib becərilir. Bitkinin yarpaqları növbəli və sarı çiçəkləri vardır. Park və xiyabanlarda dekorativ bitki kimi əkilir. Meyvələri qışın sərt aylarında quşlar üçün yem mənbəyidir. Apteklərdə sənaye üsulu ilə hazırlanmış Çaytikanı şirəsi daxili xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur. Meyvələrinin tərkibində karotinlə C, B1 və P vitaminləri vardır. Xalq təbabətində bitkinin yağından dəri xəstəliklərinin müalicəsində tətbiq edilir. Çoxaldılması toxum və qələm vasitəsilədir.

Boymadərən (Achillea)[redaktə | əsas redaktə]

Boymadərən (Achillea)- Mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik ot bitkisidir. Düz gövdəsi, yarpaqları iti, çiçəkləri ağ, sarı-çəhrayı rəngdə, səbəti qalxana oxşardır. Naxçıvan MR-da bütün rayonlarında çəmən və çay sahillərində yayılmışdır. Bitkinin tərkibində aşılayıcı maddələr zəngindir. Çiçəklərində 0,46 % efir yağı olduğundan cövhərindən xalq təbabətində bir çox xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur. Heyvanlar tərəfindən yeyilmədiyindən, qar yerə düşüncə göyərdiyi sahələrdə qalır.

Gülxətmi (Althae officinalis)[redaktə | əsas redaktə]

Gülxətmi (Althae officinalis)- Muxtar Respublikanın bütün rayonlarında dağ-çəmən və düzənliklərdə xüsusən çay kənarı kolluqlarda yayılmışdır. Çoxillik gülxətminin hündürlüyü 2,5 metrə çatır. Çoxalması torpaqda qalmış kökü və toxumları ilə bitir. Çiçəkləri hər rəngdə olur, düz gövdəsi, iri dairəvi yarpaq ayaları olan bitkinin çiçəkləri yapışqanlı olduğundan heyvanlar tərəfindən yeyilmir. Çiçəkləri həşəratlar vasitəsi ilə tozlanır, toxumları səbətvari nazik dilimlərdən ibarətdir. Xalq təbabətində bitkinin qurudulmuş çiçəkləri dəmlənərək soyuqdəymə, sinəyumşaldıcı habelə sidik yollarının iltihabına qarşı istifadə olunur.

Kəklikotu (Thymus vulgaris)[redaktə | əsas redaktə]

Kəklikotu (Thymus vulgaris)- Dodaqçiçəklilər fəsiləsindən olan ədviyyat bitkisinin vətəni Qafqaz dağlarıdır. Kəklikotu bitkisi birillik olaraq toxumları ilə çoxalır, əsasən dağ yamaclarındakı quzeylərdə yayılmışdır. Bitkinin boz-yaşıl kiçik yarpaqları və çiçəkləri yığılaraq qurudulmuş və təzə halda dəmlənərək içilir. Xoş ətirli bitki ürəyə şadlıq gətirərək, insan orqanizmin möhkəmlənməsinə təsir göstərir. Kəklikotunun yarpaqları yığılaraq ət-balıqyumurta xörəklərində istifadə edirlər. Bitkinin hündürlüyü 15-20 sm-ə çataraq, kom gövdəli və möhkəm torpağa (qayalığa) bərkimiş saçaqlı kökləri vardır. Yarpaqlarının tərkibində 0,5-1 % efir yağı olduğundan xəstə dişlərin müalicəsində dezinfeksiya edici xüsusiyyətə malikdir. Xalq təbabətində kəklikotundan daha çox həzm orqanlarının iltihabında, revmatik və dəri xəstəliklərinin müalicəsində istifadə olunur. Naxçıvan MR-da kəklikotu bitkisi əsasən Şahbuz rayonundakı Batabatla Salvartı yaylasında və Ordubad rayonundakı “Göygöl” ətrafındakı güneylərdə ətirli növü yayılmışdır. Bitki iyun-avqust aylarında çiçəkləyərək bal arılarını özünə cəlb edir.

Dağ nanəsi (Zizip hora)[redaktə | əsas redaktə]

Dağ nanəsi (Zizip hora)- Dodaqçiçəklilər fəsiləsindən olan ədviyyat bitkisidir. Vətəni qədim Misir olaraq, sonradan Aralıq dənizi ətrafı ölkələrində də yayılmışdır. Azərbaycanda nanənin beş növü o cümlədən Naxçıvan MR-da dağ ətəyi çay sahilllərində iki növü yayılmışdır. Bitkinin hündürlüyü 50-100 sm olaraq şaxəli və çox yarusludur. Çəhrayı bənövşəyi çiçəkləri topa salxımvaridir. Yarpağının dadı acı təhər olaraq sərinləşdiricidir. Nanə ən əhəmiyyətli efir yağlı bitkilərdən sayılaraq, çiçək və yarpaqlarının tərkibində mentol 40-65 faiz və 75-90 % efir yağı vardır. Bitkinin gövdə və yarpaqlarında nanə yağı olduğundan ondan cövhər (eleksir) hazırlanılır. Nanənin yarpaqlarından alınan cövhərdən xalq təbabətində öd qovucu dərman kimi istifadə olunur. Nanənin yağı ətriyyat-kosmetikada əvəzolunmaz aromatik maddə sayılır. Sənayedə ondan diş təmizləyici pastaların içərisinə qatılır. Nanə bitkisindən təzə və qurudulmuş halda şirniyyat və sərinləşdirici içkilərdə də istifadə edirlər.

Zirinc (Berberis vulgaris)[redaktə | əsas redaktə]

Zirinc (Berberis vulgaris)- Zirinckimilər fəsiləsindən olan kol bitkisinin vətəni qədim Misir olmuş, XIV əsrdən Aralıq dənizi sahili ölkələrində də yayılmışdır. Yer üzündə 175 növü vardır ki, Azərbaycanda 6 növündən 4-ü Naxçıvanda yayılmışdır. Zirincin qırmızı salxım meyvələrindən mürəbbə, şirə, sirkə və marmelad hazırlanılır. Meyvələri təzə və qurudulmuş halda yeyilir. Zirincin meyvələrindən kök və oduncağından boyaqçılıqda istifadə edirlər. Bitkinin diş-diş tikanlı yarpaqlarında C və E vitamini vardır. Xalq təbabətində yarpağından hazırlanan cövhər böyrək, qaraciyar, sidik kisəsi xəstəliklərində və qanaxmaya qarşı dəmləyib içirlər. Naxçıvan MR-da Ordubad, Şahbuz, CulfaKəngərli rayonlarındakı dağ ətəyi kolluqlarda daha çox yayılmışdır. Dekorativ kol bitkisi kimi parklarda əkilərək budamaqla istənilən formanı almaq mümkündür.

Dovşan alması (Cotoneaster Medic)[redaktə | əsas redaktə]

Dovşan alması (Cotoneaster Medic)- Hündürlüyü 2-3 metrədək olan kol bitkisidir, çiçəkləri ağ-çəhrayı rəngdə, düz yarpaqlıdır. Meyvələri 10 mm ölçüsündə içərisində 2-3 toxumları olan qara-qırmızı “almaları” vardır. Muxtar Respublikanın OrdubadŞahbuz rayonlarındakı kolluqlarda yayılmışdır. Yarpaqları heyvanlar tərəfindən acı olduğundan yeyilmir. Çoxaldılması cavan zoğları və qələm vasitəsilədir. Dekorativ bitki kimi parklarda əkilə bilər.

Yemişan (Crataegus)[redaktə | əsas redaktə]

Yemişan (Crataegus)- Gülçiçəklilər fəsiləsindən olan kol bitkisinin vətəni Amerikadır. Hündürlüyü 4-5 m-ə çatan bitki tikanlı olduğundan kənd yerlərində, “çəpər” kimi əkirlər. Meyvələri al qırmızı və toxumludur. Tərkibində alma turşusu, şəkər, C vitamini, karotin və digər maddələr vardır. Yemişan bitkisi toxumla, qələmlə və calaq üsulu ilə çoxaldılır. Muxtar Respublikanın Ordubad, Şahbuz, Babək, CulfaŞərur rayonlarındakı dağ ətəyi kolluqlarda yayılmışdır. Xalq təbabətində yemişan dərman bitkisi kimi çiçəyindən ürək xəstəliklərində, yarpaqlarından isə mərkəzi sinir sisteminin müalicəsində istifadə edirlər.

24) Dağdağan (Celtis)- El arasında bəzən bu kol-ağaca “müqəddəs daş ağacı” da deyərlər. Qaraağackimilər fəsiləsindən olan bitkinin yarpaqları payızda tökülür, gövdəsinin hündürlüyü 3 metrdən artıq olur. Yarpaqları asimmetrik quruluşda düzülərək, kənarları diş-dişdir. Çiçəkləri poliqam formalı olaraq meyvələri çəyirdəklidir. Dünyanın tropikmülayim iqlim qurşaqlarında qayalıq ərazilərində yayılmışdır. Kol-ağac bitkisi Orta Asiyada, Qara dənizAralıq dənizi sahilləri ölkələrində, o cümlədən də Qafqazda yayılmışdır. Naxçıvan MR-da yalnız Şərur, OrdubadCulfa rayonlarındakı dağ yamaclarında seyrək bitmişdir. Babək rayonundakı Əshabi-Kəhf (Culus) dağındakı “cənnət bağı” deyilən sahədə yalnız bir növünə (Celtis caucasica) rast gəlmək mümkündür. Dağdağanın meyvələri “müqəddəs” sayıldığından inanclarla bağlı olduğu üçün insanlar tərəfindən “göz muncuğu” adı ilə kütləvi surətdə qırılıb məhv edilməkdədir. Bitkinin meyvəsi ilə cavan zoğları ərazidəki vəhşi dağ keçiləri tərəfindən yeyilir. Dağdağan ağacının qabığından dəri aşılanmasında istifadə olunduğundan əhali tərəfindən kütləvi surətdə tələf olunur. Oduncağından dülgərlər müxtəlif məişət əşyaları (qaşıq, oxlov, toxmaq, həvəng, qəlyan və.s) hazırlayırlar. Xalq təbabətində bitkinin yarpaq və meyvələrini yığıb yandırmaqla acı təhər tüstüsündən vərəmli xəstəliklərin sağalmasında istifadə olunur. Quru yarpaqları tütün kimi qəlyana doldurulub çəkilməklə baş ağrılarının “sağalmasında” istifadə edirlər. Haliyyədə nəsli kəsməkdə olan nadir bitki yalnız pir yerlərində rast gəlinir. Çoxaldılması toxumları ilə mümkün olduğundan dekorativ bitki kimi əkmək mümkündür. Ağac-kol Dağdağan bitkisi susuzluğa və quraqlığa, o cümlədən də şaxtaya davamlıdır.

İnnab (Ziziphus)[redaktə | əsas redaktə]

İnnab (Ziziphus)- Murdarçakimilər fəsiləsindən kol-ağac bitkisidir. Vətəni Mərkəzi Asiya ilə Çində olsa da, AfrikaAvstraliyanın subtropik ərazilərinədək yayılmışdır. İnnabın dünyada 400-dən artıq növü vardır ki, Qafqazda (Naxçıvanda) yayılan Ziphus jujuba növüdür. İnnab uzun ömürlü kol-ağac bitkisidir. 200-300 ildən artıq yabanı halda Kiçik Qafqazın Laçın rayonundakı Qarıqışlaq kəndi ərazisində yayılmışdır. İnnab quru subtropik zonalarda mədəni halda da əkilib becərilir ki, onun hündürlüyü 4 metrə çatır. Yarpaqları yumruvari oval olaraq, budaqları iri tikanlıdır. Çarpaz tozlanan çiçəkləri ikicinsiyyətli olaraq qırmızı-qəhvəyi rəngli iydəyə bənzər meyvələri vardır. Meyvələrinin tərkibində 30-72 % şəkərlə C vitamini olur. İnnabın meyvələrini qurudub uzun müddət saxlamaq mümkündür. Bitki toxumları və çubuqları ilə çoxaldılır. İnnab təsərrüfatlarda meyvə, parklarda isə bəzək bitkisi kimi becərilir. Xalq təbabətində qan təzyiqi xəstəliyinə qarşı təzə və quru halda meyvələri yeyilir. Quru meyvələrini süddə bişirilmiş halda yeməklə kəskin öskürəyi azaldır.

Sumaq (Rhus coriaria)[redaktə | əsas redaktə]

Sumaq (Rhus coriaria)- Hündür kol-ağac bitkisi olmaqla vətəni Kiçik Qafqaz (Ordubad) və Abşeron yarımadasındakı Qobustanda yayılmışdır. Sumaq bitkisinin hündürlüyü 80-220 sm-ə çatır. Ədviyyat bitkisinin yalnız yarpaq, çiçəkləri və meyvələri toplanılır. Oduncağından yanacaq kimi istifadə olunur. Sumaq dağ yamaclarında bitən nəsli kəsilmək üzrə olan nadir bitkilərdəndir. Yerli adamlar tərəfindən sumağın yumru meyvələri yığılaraq qurudulur və həvəngdə döyüldükdən sonra müxtəlif ət xörəklərində istifadə olunur. Sumaq tozu qırmızımtıl-bozumtul rəngdə olaraq, turşməzədir. Onun tərkibində efir maddələri olduğundan ağzı bağlı şüşə qablarda saxlanılmalıdır. Bitkinin meyvəsində C vitamini, 33 % aşı maddəsi və 15 % taninlə üzvü turşular da vardır. Naxçıvan MR-da Ordubad rayonu ərazilərindəki dağ ətəyi kolluqlarda sumaq bitkisi təbii halda yayılmışdır. Xalq təbabətində bitkinin yarpaqlarından oynaq ağrılarının müalicəsində istifadə edirlər. Gülabla qarışdırılmış sumaq tozu gözdəki iltihabı götürür. Sumağın şirəsini gün altında saxlayıb qatılaşdıqdan sonra gözə çəkməklə mirvari suyunu aradan götürmək olar. Kütləvi surətdə qırılıb yandırıldığından nadir bitkinin nəsli kəsilmək üzrədir.

Nərbənd (Ulmus densa)[redaktə | əsas redaktə]

Nərbənd (Ulmus densa)- Qaraağackimilər fəsiləsindən enliyarpaq çoxillik bəzək ağacının vətəni Kiçik Qafqaz-Naxçıvandır. Əvvəllər Naxçıvandakı kolxoz təsərrüfatı ərazilərindəki əkinlərin içərisində tək-tək nərbənd ağaclarına rast gəlinirdi. Nərbəndin sıx yarpaqları günəş şüalarını buraxmadığından, yağan yağmurları da aşağı keçirməyərək budaqlarından gövdəsinə süzülüb tökülür. Ağacın hündürlüyü 10-15 m, çətirinin diametri 20-40 m, gövdəsinin diametri isə 1-1,25 m-ə çatır. Qabığı boz rəngli oduncağı möhkəm olduğundan əvvəllər dülgərlər müxtəlif kənd təsərrüfatı və məişət alətləri (xış, vəl, carcar, toxmaq, həvəng, təknə və s.) yonub düzəldirdilər. Yarpaqlarının yanları dişlivari, çiçək qrupu xırda dəstə şəkillidir. Nərbənd ağacı qaraağac kimi əvvəlcə çiçəkləyər sonradan yarpaqları açılar. Nərbənd ağacı cavan qaraağac zoğlarına calaq edilməklə çoxaldılır. Ağacın ömrü 500 ildən artıq olur. Şaxtaya davamlı ağacın sıx çətiri quşların sığınacaq yeridir. Park və meydançalarda dekorativ bəzək bitkisi kimi əkirlər. Naxçıvan MR-ın Kəngərli rayonundakı Xok kəndində, Şərur rayonundakı Mahmudkənd ərazilərində və Babək rayonundakı Qahab kəndi ərazilərində yayılmışdır. Xalq təbabətində nərbəndin meyvələrindən təpitmə kimi müxtəlif xroniki yaraların sağalmasında istifadə edilir.

Pişpişə (Salicaceae)[redaktə | əsas redaktə]

Pişpişə (Salicaceae)- Söyüdkimilər fəsiləsindən olan kol-ağac bitkisinin Azərbaycanda 14 növündən ikisi Muxtar Respublika ərazilərində yayılmışdır. Bir cinsiyyətli pişik quyruğuna oxşar çiçəkləri olur. Bitki mart ayının əvvəllərində çiçəkləyir, aprel ayında isə yarpaqları əmələ gəlir. Yarpaqları qısa saplaqlı növbə ilə düzülmüş formalıdır. Oduncağı yumuşaq və yüngül olur. Əvvəllər çubuqlarından xalq məişətində səbət toxunardı. Pişpişə ağacının cavan budaqlarındakı qabığından salisin qlikozidi olduğundan tibb sənayesində dərmanlar hazırlanılır. Parklarda və çay kənarlarında dekorativ ağac kimi əkilir, budaqları sıx olur, hündürlüyü 2 metr, çətirinin diametri isə 4 metrə çatır. Xalq təbabətində pişpişə çiçəyinin cövhərindən dəri xəstəliklərinin (dəmirov) müalicəsində istifadə edirlər. Muxtar Respublikanın ərazilərindəki çay kənarlarında yayılsada mal-qara tərəfindən yeyilərək nəsli kəsilmək üzrədir. Pişpişənin salxım söyüd və civir növləri Şahbuz rayonundakı Kükü kəndində daha çox yayılmışdır. Rəngkarlıqda pişpişə oduncağının kömüründən “cizgi qələmi” kimi istifadə edirlər. Nadir ağac-kol bitkisinin kölgəsində yatmaqla revmatik xəstəliklər üçün təhlükəlidir.

Yulğun (Tamarix)[redaktə | əsas redaktə]

Yulğun (Tamarix)- Yulğunkimilər fəsiləsindən (tamaricacea) olan kol ağac bitkisinin vətəni Aralıq dənizi ölkələri olaraq sonradan Cənubi Avropa ilə Afrikaya da yayılmışdır. Azərbaycanda yulğun bitkisinin 7 növündən ikisi Naxçıvan MR-da yayılmışdır. Nazik xırda pulcuqvari göyümtül-yaşılımtıl yarpaq düzülüşü olan bitkinin uzun salxımvari çəhrayı- bənövşəyi rəngli xırda iki cinsiyyətli çiçəkləri vardır. Meyvələri kiçik qutucuqlardan ibarətdir. Bitkinin hündürlüyü 3-6 metr olaraq qumluq ərazilərdə və çaybasar sahələrdə bitir. Yulğun bitkisi quraqlığa davamlı olmaqla qış aylarında öz gözəlliyini itirərək yarpaqlarını tökür. Bitkini adətən yan köklərindən göyərmiş zoğları və çubuqları vasitəsilə çoxaldılır. Yulğun bitkisindən çay sahili sahələri sel sularına qarşı bərkitmək üçün əkib istifadə edirlər. Şəhər parklarında yulğundan bəzək bitkisi kimi əkilməsi əlverişlidir. Bitkinin gövdəsindən qatı maye “bal” axaraq kilitkələr əmələ gəlir ki, heyvanların yemlənməsində istifadə edirlər. Haliyyədə Muxtar Respublika ərazilərində yulğun bitkisinin nəsli kəsilmək üzrədir. Kənd əhalisi yulğun bitkisini kökündən çıxarıb yanacaq kimi istifadə edirlər. Xalq təbabətində yulğunun cavan zoğları yandırılaraq qara-bənövşəyi közünü dəridə əmələ gəlmiş şişlərin (ziyilin) müalicəsində dağbasma kimi istifadə olunur. Bitkinin qabığından təbii boyaq işlərində də istifadə edirlər.

Ardıc[redaktə | əsas redaktə]

Ardıc sərvkimilər fəsiləsindən olan həmişəyaşıl ağac-koldur. Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazilərində iki növü (düzduran və yerə yatan) yayılmışdır. Toxumlu ağacın “qozları” adətən yerə əkiləndən iki il sonra yetişir. Azərbaycanda ardıcın 6 növü vardır ki, onlardan ikisi Muxtar Respublikanın Şahbuz, Ordubad, SədərəkŞərur rayonlarındakı dağ ətəyi kolluqlarda bitmişdir. Şahbuz rayonundakı Biçənək qoruğunda ardıcın 3 növünə rast gəlinir. Onlar Adi ardıc (Juniperus communis), Mərkəzi Asiya ardıcı (Juniperus sabina) və Virginiya ardıcı (Juniperus virginiana)-dır. Ardıcın növündən asılı olaraq, hündürlüyü 1-15 m-dək olur. Qozalarının tərkibində 0,2-5 % efir yağı, yunon, yuniperin, flanon qlükozidləri, pektin maddəsi və.s vardır. Sənayedə ardıc ağacından qələm və musiqi alətləri hazırlanılır. Bitkinin kökləri yamacdakı torpaq erroziyasının qarşısını alır. Yayılması toxumları ilə quşlar vasitəsilə çoxalır. Şərab istehsalında ardıc yağından şərab məhsullarına qatılmaqla aromatlaşdırıcı vasitə kimi istifadə edilir. Xalq təbabətində ardıcın meyvələrindən məlhəm hazırlanmaqla, oynaq ağrılarına qarşı müalicə aparılır. Yetişmiş quru meyvələrindən hazırlanan cövhərlə daxili xəstəliklərin müalicəsində istifadə edirlər. Ardıc dekorativ bitki kimi parklarda əkilib-becərilir.

Bənövşə (Violaceae)[redaktə | əsas redaktə]

Bənövşə (Violaceae)- İkiləpəlilər sinfindən olan çoxillik ot bitkisi dünyanın isti və mülayim qurşaqlarındakı uca dağ ətəyi çəmənlik və kolluqlarda yayılmışdır. Bənövşə bitkisinin uzunsov şəkilli yarpaqları növbə ilə gövdə də düzülərək iki cinsiyyətli mürəkkəb rəngli ətirli çiçəkləri vardır. Çiçəklərin kasa yarpağındakı ləçəklərində beş sayda erkəkciyi olur. Meyvələri açılan qutucuq formasında, toxumları xırda, qara və sarımtıl-boz rənglidir. Qafqazda 32, Azərbaycanda 22, ocümlədən də Muxtar Respublika ərazilərindəki dağətəyi çəmənliklərdə və çay kənarlarında bənövşə bitkisinin iki növü yayılmışdır. Çox təəssüf ki, dağətəyi çəmənliklərdə bitən bənövşə bitkisi vegetasiya müddəti başa çatmamış yerli əhali tərəfindən yem otları ilə birlikdə biçilərək arialı ilbəil azalır. Bitkinin tərkibində efirli maddələr olduğundan ətriyyat və əczaçılıqda sənaye üsulu ilə yağ və digər ekstraktlar hazırlanılır. Xalq təbabətində bənövşə yağı ilə başdakı tüklərin tökülməsinə (dazlaşmaya) qarşı ən yaxşı təbii müalicə kimi istifadə edirlər. Bənövşə mürəbbəsi sinəni yumşaldır, öskürəyi kəsir. (Hazırlanması bitkinin çiçəklə bərabər yarpaqları götürülərək həmin miqdarın iki misli qədər şəkər və ya bal ilə qarışıq həvəngdə döyülür və 40 gün müddətində şüşə qabda gün altında saxlanılır). Bənövşə şərbəti qızdırma, öskürək, qan təzyiqi xəstəliklərinə qarşı əhəmiyyətlidir. (Hazırlanması bitkinin 1/3 miqdarında su ilə qatıb qaynadaraq 1/4 hissəsinə şəkər və ya bal qatılmalıdır). Çoxaldılması toxumları və çiçəkləməmişdən öncə torpaqla birlikdə kökləri zədələnmədən çıxarılaraq münbit torpaqda əkilir.

Baldırğan- (Heracleum)[redaktə | əsas redaktə]

Baldırğan- (Heracleum)- Çətirçiçəklilər fəsiləsindən olan çoxillik ot bitkisidir. Baldırğanın Azərbaycanda 8 növü, Naxçıvan MR-da isə 2 növü yayılmışdır. Muxtar Respublikanın Ordubad, Culfa, ŞahbuzŞərur rayonlarındakı dağçəmənliklərində bitir. Bitkinin uca gövdəsi qamışvari, içərisi boş boruyabənzər formalıdır. Yarpaqları boz-yaşılımtıl iri və sadə lələkvaridir. Çiçəkləri ağ-sarımtıl-yaşılımtıl rəngdə olaraq külək və qanadlı həşəratlar vasitəsilə tozlanır. Baldırğanın əsas hissəsi cavan zoğlarıdır ki, tərkibində bir çox vitamin, şəkər və efir yağları olduğundan yarpaq və meyvələrinin də tərkibində efir yağları vardır. Baldırğan bitkisi elmi şəkildə tam öyrənilməsə də bir çox növləri insanonurğalı heyvanlar tərəfindən həvəslə yeyilir. Muxtar Respublikanın Şahbuz rayonundakı Salvartı yaylasında bitən baldırğan növü bəzək bitkisi kimi, Kükü kəndi (Keçəldağ yamaclarında) ətrafındakı yayılmış növü isə sənaye əhəmiyyətlidir. Xalq təbabətində baldırğan suyundan daxili xəstəliklərin iltihabında istifadə edilir. Duza qoyulmuş bitki vitaminləri özündə kələm kimi saxlayaraq, milli yeməklərlə bərabər süfrəyə gətirilir. Yay aylarında yaylaqlarda ot biçini ilə əlaqədar olaraq baldırğan bitkisi vegetasiya dövrünü başa çatdıra bilmədiyindən növ məhv olmaq üzrədir. Baldırğan da çoxillik Rəvənd (Uşqun) və Dağ çaşırı kimi yaz aylarında yığılaraq sənaye müəssisələrində duza qoyularaq konservləşdirilir. Bitkinin çoxaldılması toxumları vasitəsilə əkildiyi mühitə uyğunlaşmalıdır.

Şiyav (Ağot)- (Stipa)[redaktə | əsas redaktə]

Şiyav (Ağot)- (Stipa)- Taxıllar fəsiləsindən olan çoxillik ot bitkisi cinsindəndir. Dünyada 300, Azərbaycanda 24 növü yayılmışdır. Əsasən Alp çəmənlik qurşaqlarında bitkinin növləri inkişaf edərək arealını tapmışdır. Şiyav bitkisinin bir növü Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazilərində-Babək rayonundakı Payız kəndində (Lizbirt dərəsində) və Şahbuz rayonundakı Batabat yaylasındakı otlaqlarda yayılmışdır. Şiyav bitkisinin çiçək qrupu parlaq və süpürgəvari formalıdır. Çiçəkləri sadə birtərəfli və nazik sünbülcüklərdən ibarətdir. Bitkinin kök sistemi saçaqlı olduğundan torpaq erroziyasına qarşı əhəmiyyətlidir. Bitkinin toxumlarını külək apararaq çəmənlikdə yayılır. Muxtar Respublikada olan nadir bitki növünü (Stipa nachiczevanica) endemik olaraq keçən əsrin axırlarında Akademik Y.Məmmədəliyev adına Naxçıvan Dövlət Universitetinin müəllimi dosent İ.Sadiqov tərəfindən elmi şəkildə öyrənilmişdir.

Qafqaz xurması (xirnik)- (Diospyeros lotus)[redaktə | əsas redaktə]

Qafqaz xurması (xirnik)- (Diospyeros lotus)- Ebena fəsiləsindən olan subtropik çoxillik bitki növünün vətəni Hindistanla Çindir. Hündürlüyü 16 m-dək olan ağac-kol bitkisinin kənarı bütöv şəkilli tünd yaşıl-sarımtıl rəngli sadə və uzunsov yarpaqları vardır. Xurmanın çiçəkləri çox xırda olaraq külək və qanadlı həşəratlar vasitəsilə tozlanaraq meyvələri əvvəl tünd yaşıl rəngdə, sonradan isə sarı-çəhrayı rəngdə olur. Bitki -25 Cº şaxtaya dözdüyündən Naxçıvan Muxtar Respublikasının iqliminə dözümlüdür. Son illərdə Astaradan gətirilmiş tinglərlə həvəskar bağbanlar tərəfindən Ordubad, ŞahbuzBabək rayonlarındakı meyvə bağlarında əkib-becərilir. Xurma bitkisi su sevən olduğundan şoran torpaqlarda inkişafı ləngisə də, münbit torpaqlarda isə 200 il yaşayır. Yazda (may ayında) çiçəkləyən xurmanın meyvələri payızda (noyabr ayında) qızarıb yetişir. Xurma ağacından 80 kq-dək məhsul yığmaq mümkündür. Qurudulmuş meyvəsinin tərkibində 40 % şəkər, 0,5 % üzvi turşular olur. Xurmanın yetkin meyvəsi vitaminlərlə zəngindir. Meyvənin qabığı soyularaq yeyilir, lətli hissəsindən mürəbbə, cem və povidla bişirilir. Bitki adətən əkiləndən 6-7 il sonra çiçəkləyir. Toxumları ilə çoxaldılaraq qışı sərt keçən illərdə quru qamışla örtülərək gövdəsi bağlanılmalıdır. Xalq təbabətində insandakı əhval-ruhiyyəni artırmaq üçün xirnik mürəbbəsi ilə çay içilməsi yaxşı nəticə verir. Dekorativ kol bitkisi kimi parklarda əkilməsi mümkündür.

Çinar- (Platanus)[redaktə | əsas redaktə]

Çinar- (Platanus)- Çinar fəsiləsindən olan çoxillik ağac bitkisidir. Sıx çətirli ağacın vətəni Kanada olsa da Aralıq dənizi sahillərindən başlayaraq mülayim qurşaq enliklərində Hind-Çinə qədər 10 növü yayılmışdır. Çinar ağacının qalıqlarına Təbaşir dövrü süxurlarında tapıldığından qədim bitkilərdən biri sayılır. Çinarın hündürlüyü 50 m-dək, gövdəsinin diametri isə 18 m-ə çatır. Xırda çiçəkləri bircinsiyyətlidir. Yarpaqları növbəli düzülüşdə beşguşəli üzüm yarpaqlarına oxşayır. Meyvələri şarvari-qotazlı olaraq meyvə qrupunda toplanır. Azərbaycanda çinar ağacları əsasən Zəngilan rayonundakı Bəsitçay vadisinin şərq hissəsində təbii surətdə yayılmışdır. Azərbaycanda 1000-2500 yaşlı çinar ağacları vardır. Muxtar Respublikanın Ordubad rayonunda çoxillik yaşlı çinar ağacları, öz əzəməti və vüqarı ilə əsrlərdən xəbər verir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşlarının səyi ilə Naxçıvan şəhərindəki parkmeydançalarda çinar ağacları əkilib-becərilir. Dekorativ bitki kimi becərilən ağacın yüngül oduncağından mebel sənayesində istifadə olunur. Çoxaldılması gövdənin yan pöhrələrindən kəsilmiş qələm vasitəsilə (doğanaqla) mümkündür. Çinar ağacı uzunömürlülük rəmzidir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında meşə sahəsi 0,01 % olaraq yalnız Şahbuz rayonu ərazisindədir.[1]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 Feyruz Bağırov. Naxçıvanın təbii sərvətləri. Naxçıvan-2008.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]