Naxçıvanda toxuculuq

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Naxçıvanda toxuculuq sənəti - Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar hələ b.e. əvvəl II minillikdə burada kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və sənətkarlığın çox yaxşı inkişaf etdiyini sübüt edir. Azərbaycanın ərazisində Kültəpə qazıntıları zamanı bizim eradan əvvəl IV-III yüzillikdə toxuculuqda işlədilən alətlər, boyaq maddələrinin izləri aşkara çıxmışdır. Ümumiyyətlə Naxçıvanda toxuculuq sənətinin izləri çox qədim tarixə malikdir. Kültəpə qədim yaşayış məskənindən tapılmış sümükdən hazırlanmış iy ucları və s. kimi arxeoloji materiallar da fikrimizi bir daha təsdiqləyir. Qaynaqların verdiyi məlumata görə, hələ Azərbaycanda e.ə. III-I əsrlərdə yun parçalar hazırlanırmış. Feodal münasibətlərinin yenicə inкişafı dövründə, yəni III-V əsrlərdə bədii sənət əşyalaranın istehsalı, o cümlədən də parça toxunması xeyli inкişaf etmişdi [1].

Naxçıvan orta əsrlər dövründən inkişaf etmiş sənətkarlıq istehsalına malik bir bölgə idi. Şəhərdə müxtəlif sənət sahələrini təmsil edən çoxlu mahir ustalar- toxucular, bənnalar, çini qab və ağac emaletmə ustaları, zərgərlər və b. çalışırdılar. Şəhərin sənətkarlıq istehsalında toxuculuq və onunla bağlı olan sahələr - zərif örtük, xətai parçası, xalça, keçə, çuxalıq yun parça, hamam fitələri üçün nazik şal və pambıq parça istehsalı mühüm rol oynayırdı [2]. XV-XVI əsrlərdə Naxçıvan ölkənin mühüm toxuculuq mərkəzlərindən biri hesab olunurdu. Bu da şübhəsiz ki, şəhər ətrafında müxtəlif pambıq növlərinin becərilməsi ilə bilavasitə əlaqədar idi.

İnsanların geyim və bir çox ev avadanlıqlarına olan tələbatını ödəyən toxuculuq sənəti Səfəvilər dövründə sənətkarlığın əsas növlərindən biri idi. Pambıq, yun, ipək və s. təbii materiallardan müxtəlif növ geyimlər, xalça, palaz, kilim, pərdə, süfrəlik və digər əşyalar hazırlanırdı. Əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi bu zaman Naxçıvanda pambıqçılıq inkişaf etdiyindən [3] pambıq parçaların toxunmasına geniş yer verilirdi. Bu fikri M.Heydərov da təsdiqləyir [4]. 1636-1638-ci illərdə Səfəvi torpaqlarını gəzmiş alman alimi Adam Oleari bu haqda qeyd etmişdir ki, Səfəvilərin daha çox pambıq parça istehsal edən əyalətlərindən dördü Azərbaycanın payına düşür ki, onlardan biri də Naxçıvandır [5]. A.Oleari ilə eyni əsrdə Azərbaycanda olmuş türk səyyahı E.Çələbi onun fikirlərini təsdiqləyərək yazırdı ki, Naxçıvanın sənət adamları bacarıqlı ustalardır. Onların toxuduqları “qələmkari”, “bəhramquri” parçaları və əllə işlədikləri çit örtüklər bütün dünyaya bəllidir [6]. Səyyahın burada gözəl sənətkarların olduğunu diqqətə çatdırması həmin vaxt bölgədə sənətkarlığın inkişaf etdiyini göstərir. Evliya Çələbi tərəfindən adı çəkilən qələmkar parça pambıqdan toxunmuş və üzəri basma naxışlarla bəzədilmiş fərdi əl işlərindən ibarət idi. Buraya taxça-camaxatan və yük yeri pərdələri, süfrələr, boxçalar, qab örtükləri daxil idi. Bunların naxışları əsas etibarilə bitki ornamentlərindən ibarət olurdu. Qələmkar adlanan belə parçalar orta əsrlərdə Azərbaycanda geniş intişar taparaq yerli əhalinin məişətində mühüm yer tuturdu [7].

Naxçıvan ərazisində toxuculuq üçün zəngin xammal bazasının mövcud olması tarixən burada müxtəlif növ geyimlərin hazırlanması ilə yanaşı toxuculuğun müxtəlif sahələrinin formalaşması və inkişafı üçün zəmin rolunu oynamışdır. Təsadüfi deyildir ki, dəvəçiliyin, qoyunçuluğun, pambıq və ipəkçiliyin inkişaf etdirilməsi üçün vacib şərtlərin hər biri bu bölgədə yaşamış əhalinin imkanları daxilində olmuşdur. Toxuculuqda qoyun, keçi yunu ilə bərabər dəvə yunundan da istifadə olunmuşdu. Naxçıvan diyarında qoyunçuluğun inkişafı sayəsində əldə edilən yun xüsusilə toxucuları, xalçaçıları lazımi qədər xammalla təmin edirdi. Naxçıvan xalçaçılarının hazırladıqları gəbə, palaz, xalça, cecim, məfrəc evin otaqlarını bəzəmək üçün, xurcun və çuval yola çıxanlar üçün istifadə olunurdu[8]. Naxçıvan diyarında əsasən, mazıx və balbas cinsli qoyunlar yetişdirilirdi. Mazıx cinsli qoyunların yunu bir qədər qaba olub, qızılı və qəhvəyi rəngə çaldığından yerli əhali onu “qızıl qoyun” adlandırırdı. Mazıx qoyunlardan fərqli olaraq, balbas cinsli qoyunların yunu ağ rəngdə olub, xalça toxuculuğu üçün daha yararlı hesab edilirdi [9]. XVIII-XIX əsrlərdə Naxçıvan diyarında parça toxuculuğu, ilk növbədə isə müxtəlif növ pambıq parça istehsalı daha geniş yayılmışdı. Naxçıvan diyarının tarixən xam pambıq istehsalının əsas mərkəzlərindən biri olması bu məsələdə mühüm rol oynamışdı. Müxtəlif dövrlərə aid mənbələrdə bölgədə pambıq istehsalına dair kifayət qədər məlumata rast gəlmək mümkündür.V.Qriqoryevin verdiyi məlumatdan aydın olur ki, XIX əsrin 30-cu illərində Naxçıvan diyarında məhz qızıl qoyun cinsləri saxlanılırdı. Onun yazdığından o da məlum olur ki, buradakı “qoyun və qoçların hamısı quyruqludur, onların yunu orta keyfiyyətlidir və daha çox evlərdə kobud mahud, xalça, kilim və at çulu hazırlanmasına sərf edilir”[10] Tədqiqatçılardan biri XIX əsrin 30-40-cı illərində Naxçıvan diyarında saxlanılan 69 min 953 baş qoyun və keçidən ildə 7772 pud yun əldə edilməsi fikrini irəli sürür [11]. Xanlıqlar dövrünün sonu və rus müstəmləkəçiliyinin başlanğıc illərində Naxçıvan dairəsində 15 min, Ordubad dairəsində 10 min, Şərur mahalında isə 13 min 686 baş qoyun və keçi saxlanılırdı [12].

Heyvandarlıqla məşğul olan insanlar bu təsərrüfat sahəsini inkişaf etdirməklə həmdə yundan hazırlanan toxuculuq məhsullarının hazırlanmasında mühüm rol oynayırdılar. Tоplanmış matеriallardan məlum оlur ki, hələ ən qədim dövrlərdən başlayaraq qadınların mühüm məşğuliyyət sahələri əsasən sənətkarlığın bu sahələri olmuşdur. Tохuculuq sənətinin inkişafı əsasən qadın əməyinə əsaslanmışdır. Bu bir tərəfdən İslam dininin qayda-qanunları ilə, digər tərəfdən də fəsillərlə əlaqələndirilir. Professor C.Mustafayеv yazır ki, əməklərini еvdən kənarda tətbiq еtmək imkanı оlmayan qadınlar vaхtlarının çохunu еv işləri görməyə, еyni zamanda tохuculuğun müхtəlif sahələri ilə məşğul оlmağa sərf еdirdilər [13]. AMEA-nın müxbir üzvü Q.Qədirzadə isə qеyd еdir ki, tохuculuq qadın pеşəsi hеsab еdilməklə оnların çöl-tarla işləri bitdikdən sоnra, daha çох havanın sоyuq vaхtlarında, еv şəraitində əsas məşğuliyyət sahələri idi [14].

XVII əsrdə yaşamış türk səyyahı Evliya Çələbi Naxçıvan diyarında istehsal edilən toxuculuq məhsulları arasında bez parçaların üstünlük təşkil etməsi və müxtəlif naxışlı çit parçaların dünyada məşhur olması haqqında məlumat vermişdir [15]. S.Budaqova yazır ki, təkcə Naxçıvan şəhərində 40 ailədə bez parça toxunurdu. Toxuculuq məhsulları əsasən ilk növbədə hər bir ailənin öz təsərrüfat-məişət tələbatını ödəyirdi [16]. XIX əsrin ikinci yarısında xalça məmulatlarına tələbatın kəskin şəkildə artması Naxçıvan diyarında qoyunçuluğun daha da inkişafına ciddi təsir göstərmişdi. Bütün bunlara baxmayaraq 1849-cu ilin məlumatına görə, Naxçıvan qəzasında qoyun və keçilərin sayı 42 min başdan bir qədər artıq olmuşdur. Əslində, bu dövrdə Naxçıvan qoyun və keçilərin sayına görə Azərbaycanın digər qəzalarından çox geridə qalırdı [17]. Bununla belə, XIX əsrin ikinci yarısında xalça məmulatına tələbatın sürətlə artması Naxçıvan diyarında qoyunçuluğun inkişafına ciddi təkan vermişdir. Artıq XIX əsrin 70-ci illərində burada saxlanılan qoyun və keçilərin sayı, həmin əsrin ortaları ilə müqayisədə, təxminən, dörd dəfə artaraq 160 min baş olmuşdu [18]. XIX əsrin sonlarında bölgədə toxuculuq sənətinin inkişafına daha çox diqqət göstərilirdi. Hətta elə kəndlər var idi ki, sırf toxuculuq üzrə ixtisaslaşmışdı. Məsələn, əhalisi yalnız türklərdən (tatarlardan) ibarət olan Cul kəndində əhalinin toxuculuq üzrə ixtisaslaşdığı və kənd sakinlərinin lap kiçik yaşlarından bu işlə məşğul olduqları haqda arxiv sənədlərində geniş məlumatlar vardır. Qeyd edək ki, Cul kəndi sonralar Ermənsitan SSR-in tərkibinə daxil edilmiş və XX əsrin 50-ci illərində Artavan adlandırılmışdır. Kənd Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun Kükü kəndindən şimal istiqamətində yerləşir. Sənəddə kənddə yaşayan hər bir ailənin il ərzində orta hesabla 3 pud yuyulmamış yunu yuyaraq istehsala hazırladığı göstərilmişdir. Burada həmçinin qeyd olunur ki, yuyulan hər 3 pud yundan, 1,5 pud yuyulmuş yun alınırdı. Kənddə 1700 ailənin yaşadığını göstərən sənəddə belə bir nəticəyə gəlinir ki, deməli il ərzində təkcə bu kənddə 5100 pud yun istehsala cəlb olunmaq məqsədi ilə yuyulur. Toxuma prosesinə hazır vəziyyətə gətirilən bu yundan isə əsasən xalça toxunmasında istifadə edilirdi [19]. Sənəddə toxuculuq ənənələrinin olduğu digər kəndlər sırasında Sultanbəy, Ses, Almalı, Keşişkənd, Başkənd, Köytul, Həsənkənd, Karaklux, Rind və s. kəndlərin də adı çəkilir [20].

Toxuculuq sənətinin inkişafında ipəkdən hazırlanmış məhsulların da özünəməxsus əhəmiyyəti var idı. Məlumdur ki, ipəkcilik cox qədimdən Naxcıvan ölkəsində, xususilə Ordubad rayonunda əhalinin başlıca məşğuliyyətlərindən biri olmuşdur. Toxuculuq sənətində Ordubadın xalçaçıları və bez parça hazırlayanları ustalıq baxımından heç də Naxçıvan sənətkarlarından geridə qalmırdılar. Ordubad bölgəsi daha çox ipəkçiliklə məşğul olduğundan burada ipəkdən hazırlanan toxuculuq məhsullarına üstünlük verilirdi. Ordubadda Naxçıvandan fərqli olaraq qadınlar ev şəraitində ipək parça toxuyur və ipək saplar hazırlayırdılar. İpəkçilik və ipək parça toxuma pe¬şəsi (xüsusilə basma naxışlı parçalar) Ordubad əhalisinin məişətində əsrlər boyu mövcud olmuşdur[21].

Azərbaycanın digər bölgələrində olduğu kimi, Ordubadda da qeyri-adi gözəlliyə malik zərif, dəqiq və gözəl işləməli parçalar istehsal olunmuşdur. Ordubad və ümumiyyətlə, Naxçıvan diyarında toxunan parçalara xarici bazarda da böyük ehtiyac duyulurdu. Burada əsasən, xalça, ipək və bez parçalar toxunurdu. Naxçıvan diyarında toxunan və xarici bazarda ən çox satılan parçalardan qırmızı rəngli bez parça olmuşdur. Bez parça çox zaman daha artıq ehtiyac duyulan Qarabağ və İrəvan xanlıqlarına satmağa aparılırdı. Naxçıvan diyarında toxunmuş pambıq və ipək parçaları yerli tacirlər Osmanlı dövlətinin şəhərlərinə, o cümlədən Qarsa, Bəyazidə, habelə Gürcüstana aparırdılar. Əldə edilən məlumata görə, bir ildə Qars və Bəyazid şəhərlərinə Naxçıvan diyarından 15 min puda qədər pambıq parça aparılmışdı. Ordubad şəhərində pambıq parçalarla yanaşı, xarici bazara ən çox ehtiyac duyulan ipək parçalar da ixrac edilirdi[22].

Ümumiyyətlə, Naxçıvan bölgəsi xam ipəyin istehsalına görə Azərbaycanın bir sıra qabaqcıl bölgələri ilə eyni sırada dururdu. Təbriz, Marağa, Gəncə və digər bölgələrlə yanaşı, Naxçıvan iqtisadiyyatında da xamnanın (işlənməmiş ipək) geniş istehsalı böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. XVI əsrdən başlayaraq Naxçıvanda, xüsusən Ordubadda yerli əhali həm daxili, həm də xarici bazarlar üçün külli miqdarda yüksək keyfiyyətli ipəkdən müxtəlif parçalar, xalça, cecim və s. sənət nümunələri toxumuşlar [23]. İpək və atlas parçalardan tikilmiş paltarlar, geyimlər Naxçıvan əhalisi üçün xarakterik idi. Zəmanəmizə qədər gəlib çatmış parça nümunələri göstərir ki, onların toxunma üsulu və bədii tərtibatı öz dövrünə görə çox yüksək səviyyədə olmuşdur. Ümumiyyətlə, ipəkçilik və ipək parça, xüsusilə də, basma naxışlı parçalar Naxçıvan əhalisinin məişətində əsrlər boyu mövcud olmuşdur. Basmanaxışlı parçalar adətən 2-3 zolaqdan ibarət olurdu. Ornamentlərlə bəzədilmiş bu zolaqlar al-əlvan və qırmızı xətlərlə bir-birindən ayrılırdı. İpəkdən hazırlanmış qadın baş örtükləri içərisində kəlağayı və “naz-naz” “qaz-qaz” adı ilə tanınan örtüklər xüsusilə geniş yayılmışdı.

Toxuma sənətində ən maraqlı geyim əşyası kimi önəm daşıyan və qıs aylarında ən çox istifadə edilən ayaq geyimləri içərisində yundan toxunma corablar əsas yer tutur. Qıs corabları bəzən dizə qədər, əksər hallarda isə dizdən bir qarıs aşagıyadək toxunur. Bu corabların naxısları çox vaxt xalça və tikmə naxısları ilə oxsarlıq təşkil edir. Məsələn, Şahbuz rayonun Kükü kəndində bu cür corabları “məs” adlandırırlar. Azərbaycan, o cümlədən də Naxçıvan qadınlarının bağlama (örtmə) baş geyimlərinin bir qismini də kəlağayı təşkil edirdi. Burada yaşa və zövqə uyğun olaraq qırmızı, qara, ağ kəlağayılar daha genis yayılmışdır. Müxtəlif parçalardan küləcə, don, çuxa, arxalıq, canamaz və çarşab tikilirdi. Naxçıvan, xüsusilə Ordubad etnoqrafik bölgələrində düzbucaqlı biçimli çarsaba üstünlük verilirdi. Qadın çarsabının rənginə görə onun sahibinin yaşını, sosial-iqtisadi vəziyyətini müəyyənləşdirmək mümkün idi. Belə ki, cavan qadınlar ağ (bəyaz), ahıl yaşlı qadınlar isə tünd rəngli çarşabdan istifadə edərdilər.

Beləliklə, Naxçıvanda heyvandarlığın, pambıqçılığın ipəkçiliyin geniş yayılması burada toxuculuq sənətinin yüksək inkişaf səviyyəsinə gəlib çatmasına və müvafiq parça və toxuculuq məhsullarının hazırlanmasına münbit şərait yaratmışdı. Bu isə əhalinin məişət əşyalarına olan təlabatının ödənilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Tərlanov M., Əfəndiyev R. Azərbaycan xalq yaradıcılığı nümunələri. Bakı: Qızıl Şərq, 1959, s. 6
  2. Azərbaycan etnoqrafiyası. 3 cilddə. I c. Bakı: Şərq-Qərb, 2007, s. 449
  3. Mustafayеv C. Xanlıqlar dövründə Azərbaycanda sənətkarlıq. Bakı: Еlm, 2002, s. 79
  4. Гейдаров М. Ремесленное производство в городах Азербайджана в XVII в. Баку: Изд-во АН Азерб. ССР, 1967, с. 55
  5. Süleymanov N. Səfəvi dövlətinnin təsərrüfat həyatı. Baкı: Elm, 2006, s. 91
  6. Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. S.Əliyarovun və Y.Mahmudovun redaktəsi ilə. Bakı: Azərnəşr, 1989, s. 232
  7. Nəcəfli T. XV-XVI əsrlərdə Naxçıvanın ictimaiiqtisadi həyatı. Strategiya, Az. 2013, 24 iyul.
  8. Səfərli H., Hacıyeva S. Naxçıvanda xalçaçılıq: tarixdə və günümüzdə. Naxçıvan, Əcəmi, 2019 s. 52
  9. Azərbaycan etnoqrafiyası. 3 cilddə. I c. Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 544 s. 246
  10. Статистическое описание Нахичеванской провинции. Составитель В.Григорьев. Санктпетербургь: Типография Департамента Внешней Торговли, 1833, с. 93
  11. 3. Budaqova S. Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyası (XVIII əsrin II yarısı – XIX əsrin I qərinəsi). Bakı: Elm, 1995, s. 59
  12. Статистическое описание Нахичеванской провинции. Составитель В.Григорьев. Санктпетербургь: Типография Департамента Внешней Торговли, 1833, 284 с. 93, 100
  13. Mustafayеv C. Xanlıqlar dövründə Azərbaycanda sənətkarlıq. Bakı: Еlm, 2002, s. 92
  14. Qədirzadə H.Q. Cəhriçay vadisi. M.ö. IV minilliкdən günümüzədəк (tarixi- etnoqrafik araşdırma). Naxçıvan: Qızıl- dağ, 2007, s. 97
  15. Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. S.Əliyarovun və Y.Mahmudovun redaktəsi ilə. Bakı: Azərnəşr, 1989, s. 232
  16. Budaqova S. Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyası (XVIII əsrin II yarısı – XIX əsrin I qərinəsi). Bakı: Elm, 1995, s. 23
  17. Muradov V. Naxçıvan diyarında sənətkarlıq və ticarət (XVIII-XX əsrin əvvəlləri). Bakı: Elm, 2017, s. 123
  18. Şahverdiyev Z. Naxçıvan bölgəsi XIX-XX əsrin əvvəllərində. Bakı: Elm, 2008, s. 41
  19. Naxçıvan MR Dövlət Arxivi, Fond 34, siyahı 5a, iş 7, v. 32.
  20. Naxçıvan MR Dövlət Arxivi, Fond 34, siyahı 5a, iş 7, v. 33.
  21. Hacıyeva S.A. Naxçıvanda sənətkarlıq (XII-XIX əsrlər). Naxçıvan, Əcəmi, 2017, s. 50
  22. Budaqova S. Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyası (XVIII əsrin II yarısı – XIX əsrin I qərinəsi). Bakı: Elm, 1995, s. 26-27
  23. Гейдаров М. Ремесленное производство в городах Азербайджана в XVII в. Баку: Изд-во АН Азерб. ССР, 1967, 200 с. 48