Nikaraqua tarixi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Nikaraqua'nın xəritəsi

Nikaraqua, Mərkəzi Amerikada əhali sıxlığının ən az olduğu, kiçik qonşularıyla eyni ölçüdə bir demoqrafik quruluşa sahib. MeksikaKolumbiya arasında orta yolda, şimalda Honduras, cənubda Kosta Rika ilə məhdudlaşdırılmışdır. Nikaraqua, ölkənin şərq sahilindəki Karib dənizindən, qərb sərhədindəki Sakit Okeanına qədər uzanır. Nikaraqua ayrıca Karib dənizində olan bir sıra ada'ya malikdir.

Nikaraqua, gözəl mənzərəsi və turistik mekanlarıyla məşhurdur. 2013-cü ildə Nikaraqua "2013-de gediləcək 46 yer" siyahısında ilk 3-cü sırada yerləşdi. 2015-ci ildə The Boston Globe, "2015-ci ildə haraya getmək" siyahısında 3-cü yerdə oldu . Bundan sonra, Lonely Planet mütəxəssisləri 2016-ci ildə ziyarət etmək üçün ən yaxşı ölkələri, şəhərləri və bölgəni tapmaq üçün dünyanı gəzdilər və birinci yerdə Nikaraqua oldu.

Nikaraquanın adı, Amerikanın İspan fəthindən əvvəl Nikaraqua Gölü sahillərində yaşayan Nahuatl danışan qəbilənin adı olan Nicarao'dan və böyük Cocibolca Gölündən (Nikaraqua Gölü) ötəri su mənasını verən "Agua" İspan sözcüyündən törədilmişdir və Manqua Gölü (və ya Xolotlán Gölü) ilə bölgədəki laqunlarçaylar.

Kolumbiya əvvəli Nikaraqua[redaktə | əsas redaktə]

İnsanlar e.ə. 500-dən sonra Mərkəzi Meksikadan Nikaraqua'yaMərkəzi Amerikaya köçdülər.

Nikaraquanın Karib düzənlikləri sahəsinin çoxunda indi Kolumbiyadan şimala köç edən qəbilələr yaşayırdı. Bu bölgədəki müxtəlif ləhcələrdillər, Kolumbiyanın şimalındakı qruplar tərəfindən danışılan Çibçayla əlaqəlidir. Şərqi Nikaraquanın əhalisi geniş ailələr və ya qəbilələrdən ibarət idi. Yemək ovçuluq, balıqçılıq və doğrama-və-yandırma əkinçiliyi ilə əldə edildi. Maniokananas kimi məhsulların təməl qidalar var idi. Şərqi Nikaraqua xalqı, həm Karib yerliləri tərəfindən, həm də şərqi Nikaraqua'da məşhur olan Karib tipik yumru küləşli daxmaları və kanoe, ticarəti etmiş və təsirlənmiş görünür.

İspanlar, XVl əsrin əvvəllərində Qərbi Nikaraqua'ya gəldiyində, hər biri fərqli bir mədəniyyətdil olan üç əsas qəbiləni tapdılar: Niquirano, Korotegan, və Chontal. Bu müxtəlif qrupların hər biri, hər bir qrupun qanunlarına və ənənələrinə görə idarə olunan müstəqil liderlərlə birlikdə, Nikaraqua bölgəsinin böyük hissəsini işğal etdi. Onların silahları taxtadan hazırlanan qılınclar, nizlərdən və oxlardan ibarət idi. Monarxiya, qəbilələrin çoxunun hökumət forması, Uca hökmdar, şahzadələriylə əhatə zadəganlıq meydana gətirən rəis və ya qırmızıdərili qəbilə rəisi idi. Qanunlar və qaydalar, hər mahala ziyarət edən və rəisin əmrlərini vermək üçün xalqı bir araya gətirən kral elçiləri tərəfindən paylandı.

Nikaraqua Gölü ilə Pasifik Sahili arasındakı torpağı işğal edən Niquirano, bu dövrlərdə Rivas şəhəri olan Nikaraokali'də yaşayan zəngin bir rəis Nikarao və ya Nikaraqua tərəfindən idarə olundu. Çoroteqeno mərkəzi regionda yaşayırdı. Bu iki qrup, indi də mestizolar olaraq bilinən yerli və Avropa tədarükünün yarış qarışığına yol açan İspan fatehləri ilə yaxın təmas qurdu. Çantal (Nahua dilində xarici mənasını verir) mərkəzi dağ bölgəsini işğal etdi. Bu qrup digər ikisindən daha azlıq təşkil edirdi və Nikaraqua'ya nə zaman yerləşdikləri bilinmir.

İspanların yerləşdiyi qərbi və hündür ərazilərdə, yerli əhalinin immuniteti olmayan, İspanların gətirdiyi yeni xəstəliklərin sürətlə yayılması və yerli xalqın geri qalanının virtual qullaşdırılması nəticəsində yerli əhali məhv edildi. Avropalıların yerləşmədiyi şərqdə yerli qrupların çoxu həyatda qaldı. İngilislər, şimal-şərqi Nikaraqua'da yaşayan Bavihka xalqına silah və sursat gətirdi. Bavihka daha sonra Britaniyanın Karib mallarına aid qaçaq qullarla evləndi və əldə edilən əhali, üstün silahlara sahib olması ilə torpaqlarında genişləməyə və digər yerli qəbilələrlə birləşməyə başladı. Bu yerli qruplar avropalılara Miskitolar olaraq tanındı və səfərçiliq fəaliyyətlərindən çıxmış, həyatda qalanları Sumolar olaraq adlandırıldı.

İspan fəthi[redaktə | əsas redaktə]

Nikaraqua, avropalılar tərəfindən Xristofor Kolumb Honduras'a gəldiyində və 1502-ci ildə dördüncü səyahətində şərq sahillərində kəşf edildiyində ilk kəşf edildi.

1522-ci ildə ilk dəfə İspanlar Nikaraqua olaraq bilinən bölgəyə girdilər. Kiçik bir qüvvətlə Gil Gonzales Davila, Kosta Rikanı gəzdikdən sonra qərb hissəsinə çatdı. Bərəkətli qərb vadilərini kəşf etməyə başladı və oradakı Hindi mədəniyyətinə heyran qaldı. O və kiçik ordusu qızıl yığdı və yol boyunca Hindililəri xristianlaşdırdı. Sonunda Qırmızıdərililər hücuma məruz qaldırlarını və az qala yox olcaqlarını anladılar. Gil Gonzales Davila, kəşf səfərinin başlanğıc nöqtəsinə dönərək Panama'nı ziyarət elədi və tapdığı məlumata bildirdiyinə görə, ərazini Nikaraqua adlandırdı. Bununla birlikdə qubernator Pedrarias Davila onu həbsə atıb və xəzinəsinə əl qoymağa çalışdı. Santo Dominqo'na başqa bir səfər etmək üçün həbsxanadan qaçmaq məcburiyyətində qaldı.

Nikaraqua, bir neçə ay içində hər biri Konkistador tərəfindən idarə olunan bir neçə İspan qüvvətləri tərəfindən işğal edildi. Gonzalez Davila'ya kral fərmanı ilə icazə verildi və Honduras Karib sahillərindən gəldi. Panama qubernatoru əmrindəki Fransisko Hernandes de Kordova, Kosta Rika'ya yaxınlaşdı. Ernan Kortes əmrindəki Pedro de AlvaradoKristobal de Olid, San-SalvadorHonduras üzərindən Qvatemala gəldi.

Kordova aydındır ki, müstəmləkələşdirmək niyyətiylə gəlmidi. 1524-cü ildə o, Nikaraquanın başlıca iki şəhəri olan Nikaraqua Gölündəki QranadaManaqua Gölündən Leonun da olduğu bölgədə daimi yaşayış məntəqələri qurdu. Lakin qısa müddətdə şəhərlər üçün müdafiə hazırlamaq və digər Konkistadorlar tərəfindən hücumlara qarşı hücuma keçmək gərəkdiyini anladı.

İspan gücləri arasındakı qaçılmaz qarşıdurma, yerli xalqı məhv etdi. Hindi sivilizasiyası yox edildi. Bir sıra döyüşlər "Kapitanları müharibəsi" olaraq bilinirdi. 1529-cu ildə Nikaraquanın fəthi tamamlandı. Nikaraquanı müstəmləkələşdirən Konkistadorlar ya qalib gəldi ya edam edildi ya da öldürüldü. Pedrarias Davila qalib gələnlərdən biridir. Panama'nın konrolluğunu itirməsinə baxmayaraq, Nikaraqua'ya keçmiş və Leon'da özü üçün baza qurmuşdur.

Ərazi, Konkistadorlara bölündü. Ən çox maraq görən sahədə Nikaraquanın qərbi qisimi idi. Böyük, Şirinsu gölləri, vulkan silsilələri və vulkanik lagunlarla geniş, səmərəli bir vadi ehtiva edirdi. Bir çox Hindilər uzun zaman keçmədən orada "mülkləri" inkişaf etdirmək və qorumaq üçün qullaşdırıldı. Digərləri Nikaraquanın şimalındakı mədənlərdə işə başladılar, ancaq böyük əksəriyyət PanamaPeru'ya qul olaraq göndərildi və yeni torpaq aristokratiyasına əhəmiyyətli gəlir əldə etdilər. Bir çox Qırmızıdərililər dolanışıqlarını təmin etmək üçün lazım olan hər şeyi nəzarət edən İspanlar tərəfindən xəstəlik və laqeyd yolu ilə öldü.

Müstəmləkədən dövlətə[redaktə | əsas redaktə]

Mərkəzi Amerikanın xəritəsi (1860-cı illər), Şəkil NikaraquaNikaraqua'ya aid olan Quanakaste Vilayəti ilə birlikdə 1825-ci ildə indiki Kosta Rika ilə birləşdirildi.

1538-ci ildə Panama xaric bütün MeksikaMərkəzi Amerikanı əhatə edən Yeni İspaniyanın Vəkaləti quruldu. 1570-ci ilə gəlindiyində, Yeni İspaniyanın cənubu, Qvatemala Ümumi Kapitanlığı olaraq seçildi. Nikaraqua bölgəsi, Leon'un paytaxt olaraq inzibati "partiyalar"a bölmüşdür. 1610-cu ildə Momotombo vulkanı püskürdü və paytaxtı məhv etdi. Həmin ərazinin şimal-qərbində yenidən inşa edilmişdir.

Nikaraguanın tarixi, Konkistador fəthindən sonra üç yüz il ərzində nisbətən statik qaldı. Kiçik vətəndaş müharibələr və üsyanlar oldu, amma tez bastırıldılar. Region, Holland, Fransızİngilis quldurları tərəfindən tez-tez edilən reydlərə məruz qalmışdı. Qranada şəhəri 1658 və 1660-cı ildə iki dəfə zəbt edildi.

Nikaraqua, 1821-ci ildə İlk Meksika İmperiyasının bir parçası halına gəldi, 1823-cü ildə Mərkəzi Amerika Federal Respublikasının bir parçası idi və sonra 1838-ci ildə müstəqil bir respublika halına gəldi. Atlantikdəki Göysahə'lərə dayanan Ağcaqanad Sahili, Birləşmiş Krallıq, 1655-1950-ci illər arasında bir protektoratı olaraq qurulmuşdur. Bu bölgə, 1859-ci ildə Honduras'a təyin edildi və 1894-ci ilə qədər muxtariyyət qaldı ancaq 1860-ci ildə Nikaraqua'ya keçdi.

Müstəqillikdən bu yana Nikaraquanın siyasətinin böyük qisimi, Leon'un liberal seçmələri ilə Qranada'nın mühafizəkar seçmələri arasındakı rəqabətə söykənirdi. Rəqabət çoxu dəfə vətəndaş müharibəsinə, xüsusilə 1840-cı illər və 1850-ci illərdə degenerasiya olmuşdu. Başlanğıcda liberalların mühafizəkarlara qarşı mübarizələrində iştirak etmək üçün 1855-ci ildə dəvət etdikləri Vilyam Valker adlı bir amerikalı macərapərəst özünü 1856-cı ildə kral elan etdi. Honduras və digər Mərkəzi Amerika ölkələri 1857-ci ildə Nikaraqua'da ayrılmaq üzrə bir araya gəldilər və Bundan sonra on illərlə davam edən mühafizəkar hakimiyyəri ortaya çıxdı.

Mühafizəkar rütbələrin içindəki tümənlərdən faydalanan Xose Santos Zelaya, 1893-cü ildə onu iqtidara gətirən liberal bir üsyana rəhbərlik etdi. Zelaya, 1894-cü ildə Atlantik sahilindəki Birləşmiş Krallıq ilə davam edən münaqişə sona çatdırdı və "Ağcaqanad Sahili'ni Nikaraqua'ya geri verdi.

Birləşmiş Ştatları işğalı (1909-1933)[redaktə | əsas redaktə]

Mərkəzi Amerika 1892-ci ildə

1909-cu ildə Amerika Birləşmiş Ştatlar, President Zelaya'ya qarşı qiyam qaldıran mühafizəkar liderliyindəki güclərə siyasi dəstək təmin etdi. ABŞ-ın məqsədləri, təklif edilən Nikaraqua Kanalı'ndaki fərqlilikləri, bölgədəki sabitliyi pozucu bir təsir olaraq Nikaraquanın potensialını və Zelaya'nın Nikaraqua təbii qaynaqlarına olan xarici cəhdi tənzimləmə səylərini ehtiva edir. 17 İyun 1909-cu ildə iki amerikalı Zelaya'nın əmri ilə edam edildi, iki adam da, Diamante'ni partlatmaq üçün San Xuan Çayında bir mədən keçirdiyini etiraf etdilər. ABŞ müdaxiləni, ABŞ həyatlarını və mülklərini qorumaqla haqlanırdı. Zelaya həmən il istefa etdi.

Nikaraqua prezidenti Adolfo Díaz Avqust 1912-ci hərbi nazirlikd'n istefa etmək təklifini verdi, General Luis Mena Diazın bir üsyana başçılıq etməsindən narahat idi, Manaqua'dan qardaşı Manaqua Təhlükəsizlik Müdiri ilə qaçdı və üsyan qızışdı. . Amerika  Legation President Adolfo Diaz'a Amerika vətəndaşlarının və mülkiyyətin qiyam zamanı təhlükəsizliyini təmin etməsini istədikdə, Díaz edə bilməyəcəyini və ...

Nəticə olaraq, mənim hökumətim, Birləşmiş Ştatlar Hökumətinin qüvvələri ilə Nikaraquadakı Amerika vətəndaşlarının malı üçün zəmanət altına alınmasını və qorunmasını, Respublikanın bütün sakinlərinə qədər genişlətməsinin təmin edilməsini arzu edir.

ABŞ Dəniz Piyadaları 1909-cu ildə Nyu York'u Nikaraqua'da yerləşdirilmək üçün tərk etdi. Ayrılıqdan məsul olan Polkovnik Vilyam Filips Bidl, qeyri-hərbi paltarlar içərisində sağda göstərilmişdir.

Amerika Dəniz Piyadaları, 1925-1933-cü illər arasında Nikaraquanı işğal etdi, ancaq 1925-ci ildə başlayan doqquz aylıq dövr xaricində. 1910-1926-cı illər arasında mühafizəkar partiya Nikaraquanı idarə etdi. Uzun müddətdir partiyaya hakim olan Çamorro ailəsi, o dövrdə təsirli bir şəkildə hökuməti nəzarət altına aldı. 1914-ci ildə Brayn-Çhamorro Müqaviləsi imzalandı və ABŞ-a təklif olunan kanalın üzərində nəzarət haqqı verilməsi, eləcə də potensial kanal müdafiəsi üçün icarəyə verilmə haqqı təmin edildi.

Nikaraqua vətəndaş müharibəsi (1926-1927)[redaktə | əsas redaktə]

1925-ci ildə ABŞ dəniz piyadalarının evakuasiyasından sonra, liberal əsgərlər Karib'ın Puerto Kabezas limanındakı Liberal əsgərlər Mühafizəkar Prezident Adolfo Diaz'a üsyan edərək son zamanlarda 1926-cı ildə liberallarmühafizəkarlar arasında keçən şiddətli toqquşmalar Konstitusiyacı Müharibə olaraqda bilinən müharibə Bir zərbəni takiben Amerikanın təzyiqlərinin nəticəsi olaraq yaxın zamanda quruldu. Bu qiyamın lideri General José María Moncada, dekabr ayında Puerto Kabezas'a gələn və özünü "konstitusiyalı" hökümətin prezidenti elan edən sürgünə göndərilən Liberal vitze predizent Juan Bautista Sacasa'nin iddiasını dəstəklədiyini açıqladı. ABŞ hərbi müdaxilə təhdidindən istifadə edərək, Liberal generalları ilə atəşkəs haqqında razılaşdı.

4 May 1927-ci ildə, iki döyüşən dəstədən nümayəndələr, Nikaraqua Xüsusi Elçisi olaraq ABŞ prezidenti Kalvin Kulic tərəfindən təyin olunmuş Henri Stimson tərəfindən müzakirə edilən Espino Negro razılaşmasını imzaladılar. Razılaşmanın şərtləri uyğun olaraq iki tərəf də tərk-silah mövzusunda razılaşdılar; Diazın vəzifə müddətininn tamamlaması və yeni bir milli ordunun yaradılması, Guardia Nacional (Milli Keşikçilər), ABŞ əsgərlərinin yaxınlaşmaqda olan noyabr prezident seçkilərinə nəzarət etmək üçün ölkədə qalmalarına qərar verdi. Daha sonra, General Logn Feland'ın əmrindəki bir Amerika Dəniz Qüvvələri batalyonunun müqaviləni qüvvəyə qoyması üçün gəldi.

1927-1933[redaktə | əsas redaktə]

1927-ci ildən 1933-cü ilə qədər, danışıqlar aparılan müqaviləni rədd edən General Avqusto Sezar Sandino əvvəl Mühafizəkar rejimə qarşı və daha sonra yeni bir Liberal hökumətin qurulmasıyla geri çəkilən ABŞ Dəniz Piyadaları əleyhinə davam edən bir partizan döyüşü başlatdı. Amerikalılar Sandino'nun partizan döyüşü və Böyük Böhran nəticəsində 1933-cü ildə ayrıldıqlarından, ABŞ maraqlarına sadiq qalacaq şəkildə hazırlanmış və amerikalılar tərəfindən öyrədilmiş və təchiz birləşmiş bir hərbi və polis qüvvəsi olan Guardia Nacional'ı (Milli Keşikçilər) qurdular. Amerika hökumətinin yaxın bir yoldaşı olan Anastasiyo Somoza Qarsiya'nı, vəzifələndirildi. O, ölkənin üç hökmdarlarından biri idi, digərləri Sandino və Əksəriyyətlə mizrab başı prezidenti Juan Bautista Sacasa'dır.

Nikaraqua Kampaniyası Medalı, daha sonra 20-ci əsrin erkən illərində Nikaraqua'da hərbi vəzifə etmiş olan Amerikan xidmət üzvləri üçün təşkil edilmişdi.

Samoza sülaləsi (1936-1979)[redaktə | əsas redaktə]

Anastasiyo Spmoza Qarsiya'nın hökmranlığı[redaktə | əsas redaktə]

ABŞ-ın dəstəyi ilə Anastasiyo Somoza Qarsiya, Sandino'nu (Fevral 1934-cü ildə Milli Keşikçilər zabitləri tərəfindən edam edildi) daxil etməklə bütün siyasi müxaliflərini xaricə vurdu və 1936-cı ildə prezidentliyini ələ keçirdi. Somoza ailəsi 1979-cu ilə qədər Nikaraqua'da hökm verəcəkdi.

Somozaya ən erkən müxalifət, təhsilli orta sinifdən və Pedro Yoakin Çamorro kimi normalda mühafizəkar zənginlərdən gəldi. 21 sentyabr 1956-cı ildə Riqoberto Lopez Perez, Presidentin qatıldığı bir partiyaya gizlicə daxil oldu və onu sinəsindən vurdu. Xatirə yazılarına baxıb ("Nikaragua Betrayed"), Anastasiyo Debayle (Somoza'nın oğlu) Çamorro'nun sui-qəsd planıyla əlaqədar məlumat sahibi olduğunu iddia etdi. Sui-qəsdçi atəş yağışında tez öldü, Somoza'da, bir neçə gün sonra Panama Kanal Bölgəsindəki bir Amerikan xəstəxanasında öldü.

Somoza'nın iqtidara gəlməsi və bir diktatorluğun meydana gəlməsi[redaktə | əsas redaktə]

1932 seçkilərində Mühafizəkar Partiya içindəki bölünmələr, Liberal Juan Bautista Sacasa'nın iqtidara gəlməsinin önünü açdı. Bu, təbii olaraq zəif bir presidentçiliq başlatdı Somozaya, qurultay və iqtidardakı Liberal Partiya üzərindəki fərdi təsirini yaradılması istiqamətində çətin bir maneə deyildi. Prezident Sakasa'nın məşhurluğu, 1934 konqres seçkilərindəki zəif rəhbərlikdən və fırıldaqçılıq ittihamlar ötəri azaldı. Somoza Qarsiya, Sakasa'nın azalan gücündən faydalandı və eyni zamanda 1936-cı ildəki prezident seçkilərini qazanmaq üçün Milli KeşikçiləriLiberal Partiyanı (Partido Liberal-PL) bir araya gətirdi. Somoza Qarsiya, eyni zamanda köhnə prezidentləri Monkada və Çamorro'dan Liberal Partiya içində yoxlamanın birləşdirilməsinə diqqət edərək dəstələrini qazandı.

Somoza, 1936-cı ilin başlarında yerli orqanları prezidentə sadiq qalaraq yaxın yoldaşlarıyla dəyişdirən hərbi güc istifadə edərək açıqca Prezident Sakasa ilə üz-üzə gəldi. Somoza Qarsiya artan hərbi qarşıdurması, Sakasa'nın 6 iyun 1936-cı ildə istifasına yol açdı. Qurultay, Somoza Qarsiya'nın ortağı olan Karlos Brenes Yarkuin'i müvəqqəti prezident olaraq təyin etdi və dekabr ayına qədər prezident seçkilərini təxirə saldı. Noyabr ayında Somoza, Milli Keşikçilər Mühafizə Müdiri olan rütbəsindən istefa edərək prezidentlik üçün konstitusiyanın uyğunluq şərtlərini yerinə gətirdi. Liberal Milliyyətçi Partiya (Partido Liberal Nacionalista-PLN) Somoza Qarsiya namizədliyini dəstəkləmək üçün bir Mühafizəkar Partiya hizibinden dəstək alınaraq quruldu. Somoza, 108 seçkiyə 107,201 səslə fövqəladə bir fərqlə dekabr seçkilərində prezident seçildi. 1 Yanvar 1937-ci ildə, Ordunun başçı köməkçisi və baş direktorunun rollarını birləşdirərək, Milli Keşikçilərin konrtoluna dəvam etdi.

Anastasiyo Somozo Qarsiya'nın rəsmi

Somoza'nın dekabr 1936-cı ildə keçiriləcək prezident seçkilərində qalib gəlməsindən sonra, Milli Keşikçilərin içindəki gücünü bərkidməyə başladı. Eyni zamanda siyasi müxaliflərini bölürdü. Ailə üzvləri və yaxın dostlarına hökumətorduda açar mövqelər verildi. Somoza ailəsi ayrıca qanunvericilikməhkəmə sistemini nəzarət PLN'ni nəzarət etdi və Somozaya Nikaraqua siyasətinin hər sahəsində mütləq bir güc qazandırdı. Nominal siyasi müxalifətə, idarəçi seçmələri təhdid etmədiyi müddətcə icazə verildi. Somoza Qarsiya Milli Keşikçiləri ciddi siyasi müxalifət və hökumətə qarşı olan nümayişlərini basdırdı. Milli Keşikçiləri təşkilati gücü, enində sonunda milli radio və teleqraf şəbəkələrini, poçtimmiqrasiya xidmətləri, səhiyyə xidmətlərini, daxili gəlir xidmətini və milli dəmiryollarına nəzarət edənə qədər dövlətə aid müəssisələrin çoxunda böyümüşdür.

Seçkidən sonra iki ildən az bir müddətdə, Mühafizəkar Partiyaya meydana qarşı çıxan Somoza Qarsiya, prezident müddətinin kənarında iqtidarda qalma niyyətini elan etdi. Beləcə, 1938-ci ildə Somoza Qasiya, Məclisi-müəssisan adlandırdı və prezidentə əhatəli bir güc verdi və onu səkkiz il daha dövlət rəhbəri olaraq saxlatdırdı. Məclisi-müəssisan prezident dövrünün dörd ildən altı ilə qədər uzadılması və Qurultaya məsləhətləşilmədən Milli Keşikçilər Aktı ilə əlaqədar qanun hökmündə fərman çıxarması üçün prezident yetkilendiren maddələr, Somoza'nın dövlət və ordu üzərindəki mütləq idarəsini təmin etmişdir. Seçki və qanunvericilik mexanizmləri üzərindəki nəzarət, qalıcı bir diktatorluğun təməlini meydana gətirdi.

Gənc Somozalar[redaktə | əsas redaktə]

Somoza Qarsiya iki oğlu tərəfindən müyəssər oldu. Luiz Somoza Debayle, prezident oldu (29 sentyabr 1956 - 1 May 1963) və ölümünə qədər təsirli bir şəkildə ölkənin diktatoru oldu, ancaq qardaşı Anastasiyo Somoza Debayle, Milli Keşikçilər'in başında böyük bir güc saxladı. Qərb Nöqtəsi məzunu Anastasiyo, Amerikalılara atasından daha yaxın idi və İngilis dilində, İspan dilindən daha yaxşı danışırdı.

Somozas'a müxalif inqilabçılar Kuba İnqilabı tərəfindən böyük ölçüdə gücləndirildi. İnqilab, müqavimətçilərə ümid və ilham qaynağı təmin etmənin yanında silah və maliyyə təmin etdi. Kosta Rika'yla çalışaraq Frente Sandinista da Liberacion Nacional'ı (FSLN) qurdular və Sandinistalar olaraq bilinməyə başlandılar. Adlarını hələ də əfsanəvi Avqusto Sezar Sandino'dan aldılar. Somoza qardaşlar ABŞ'ın köməkləriylə partizanları məğlub etməyi bacardı.

Prezident Luis Somoza Debayle, üsyançıların təzyiqi altında, milli seçimlərin 1963-cü ilin Fevral ayında ediləcəyini açıqladı. Mühafizəkar Partiyanın komissiya üzvlərini heç zaman seçmədiyi halda gizli səsləri və yoxlama seçici bir komissiya quran seçki islahatları edildi. Somoza, ailə üzvlərinin özünü təqib etməsini maneə törədəcək bir konstitusiya dəyişikliyi də etmişdi. Müxalifət, Somoza'nın vədlərinə son dərəcə şübhə ilə baxdı və Luiz 1967-ci ildə ürək tutulmasından vəfat etdikdən sonra ölkənin idarəsi Anastasiyo Somoza Debayle'yə keçdi.Torpaqsız kəndlilər qısa məhsul mövsümündə geniş tarlalarda çalışdı və gündə 1 ABŞ dolları qədər aşağı ödəniş aldı. Çarəsizlik içində, bu zavallı əməkçilərin çoxu şərqə köç edərək yağış meşəsi yaxınlığında öz torpaqlarını axtarırdılar. 1968-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı , çirkli suyun Nikaraqua ölümlərinin 17%'nə səbəb olduğunu tapdı.

Amerika iqtisadi iştirakı[redaktə | əsas redaktə]

1945-1960 illəri arasında ABŞ-a aid Nikaraqua Uzun Yarpaq Şam Firması (NIPCO), Somoza ailəsinə birbaşa kəsmə sahələrini yenidən meşələmək məcburiyyətində qalmamaq kimi şirkətə müsbət faydalar qarşılığında milyonlarla dollar ödədi. 1961-ci ilə gəlindiyində, NIPCO, Nikaraqua'nın şimal-şərqindəki ticarət üçün uyğun olan sahil şüşələrinin hamısını kəsmişdi. 1950-ci illərdə pambıq əkin sahələrinin genişləndirilməsi və 1960-cı illərdə mal fermaları, kəndli ailələrini illərdir ferma etdikləri sahələrdən məcbur etdi. Bəziləri Milli Keşikçilər tərəfindən yağış meşəsindəki müstəmləkəçilik layihələrinə yerləşdiriləcək məcburiyyətində qaldılar.

Bəziləri şərqə doğru təpələrə, meşələri bitki yetişdirmək üçün təmizlədikləri yerə köçürülüb. Ancaq torpaq eroziyası onları torpaqlarını tərk etməyə və yağış meşələrinə daha da dərindən sürüməyə məcbur etdi. Mal fermaları tərk edilmiş ərazini iddia etdi. Kəndlilər və ferma sahibləri bu hərəkəti yağış meşələrinin dərinliklərinə sürdü. 1970-ci illərin başında, Nikaraqua ABŞ'ın ən yaxşı mal əti tədarükçüsü olmuşdu. Mal əti dəstəkli fast-food zəncirləri və evcil heyvan qida məhsulları. Prezident Anastasiyo Somoza Debayle, Nikaraquadakı ən böyük mezbaha yanında, Mayami, Floridadakı altı olmaq qablaşdırma təsisinə sahib idi.

Bundan başqa, 1950-ci və 1960-cı illərdə, bütün ABŞ pestisidlərinin ixracatının 40%'i Mərkəzi Amerikaya getdi. Nikaraqua və qonşuları, DDT, Endrin, dieldrinlindane kimi ABŞ-da qadağan edilən birləşmələri məşhur şəkildə istifadə etdilər. 1977-ci ildə edilən bir araşdırma, Leon'da yaşayan anaların ana südlərində Ümümdünya Səhiyyə Təşkilatının etibarlı səviyyəsindən 45 qat daha çox DDT'yə sahib olduğunu ortaya qoymuşdur.

Sandinista üsyanı (1972-1979)[redaktə | əsas redaktə]

Böyük bir dönüş nöqtəsi 1972-ci ilin dekabr ayındaki Manaqua zəlzələsində 10.000 insanın öldüyü və 500.000 insanın isə evsiz qalmağı oldu. Dövlətə çox sayda beynəlxalq yardım göndərildi. Daha sonra, hökumətə, xüsusilə də məşhur sui-istifadəyə qarşı şiddətli müxalifət, Sandinistlərin yenidən canlanması yenilənmişdir. Sandinistalar, KubaSSRİ'dən bir miqdar dəstək aldı.

Frente Sandinista de Liberación Nacional bayrağı

1974-cü ilin 24 dekabrında, doqquz FSLN gerillalı bir qrup köhnə bir kənd təsərrüfatı nazirinin evində bir partiyanı işğal edərək onu və üç keşikçiləri öldürərək bir neçə qabaqda gələn hökumət səlahiyyətlisini və məşhur iş adamını girov alma müddətində öldürdü. Girov müqabilində hökuməti 2 milyon dollar fidyə ödəməyə, radioda və müxalifətdəki La Prensa qəzetinə FSLN bildiriş nəşr, on dörd FSLN üzvünü həbsxanadan sərbəst buraxmağı və axıncıları və sərbəst buraxılan FSLN üzvlərini, Kuba. Arxiyepiskop Miquel Obando i Bravo müzakirələr əsnasında vasitəçilik etdi.

Hadisə hökuməti alçaltdl saldı və FSLN'nin prestijini böyük ölçüdə inkişaf etdirdi. Somoza, xatirələrində bu hərəkəti Sandinista hücumları və hökumət misillemede baxımından kəskin bir artiışın başlanğıcı olaraq göstərir. Hərbi vəziyyət 1975-ci ildə elan edildi və Milli Keşikçilər üsyankarları dəstəklədiyinə şübhələnilən meşədəki kəndləri parçalamağa başladı. İnsan hüquqları qrupları hərəkətləri qınadı, ancaq ABŞ prezidenti Cerald Rudolf Ford Somoza ilə ABŞ ittifaqını pozmağı rədd etdi.

Ölkə, rejimə qarşı şiddətə qarşı çıxan 1978-ci ildə Pedro Çamorro'nun öldürülməsiylə tam ölçülü daxili döyüşə girdi. Cənazəsinə 50.000 insan qatıldı. Onların bir çoxu tərəfindən Somoza'nın öldürülməsini əmr etdiyi (sübutlar Somoza'nın oğlu və Milli Gözətçiləri digər üzvlərinə calamışdı). İşçi və xüsusi sektoru də içinə alan ölkə səviyyəsində bir tətil, diktaturluğa son verilməsini tələb edən etiraz üçün başladı. Eyni zamanda Sandinistalar partizan fəaliyyət dərəcələrini artırdı. Sandinista partizanlarının kömək etdiyi bir çox şəhər, Milli Keşikçilər birliklərini sərhəd xarici etdi. Somoza artan şiddəttəzyiq ilə cavab verdi. Leon, Nikaraqua'da Sandinistas'a düşən ilk şəhər oldu və hava bombardmanlarıyla cavab verdi, məşhur hava qüvvələri "hərəkət etməyənə qədər hərəkət edən hər şeyi bombalyın" əmrini verdi.

Kontra Bayrağı, RN, Nikaraqua müqavimətini simvollaşdırır

ABŞ mediası, Nikaraquadakı vəziyyətlə əlaqədar hesabatında gedərək mənfi bir hala gəldi. Somoza diktatorluğunu davamlı olduğunu fərq edən Karter rəhbərliyi, onu Nikaraquanı tərk etməyə məcbur etməyə çalışdı. Somoza, Milli Keşikçilər vasitəsilə gücünü qorumağı rədd etdi və axtardı. Bu nöqtədə ABŞ səfiri, bombalamanı ləğv etmənin "pis bir tövsiyə tapılacağını" söyləyərək Ağ Evə bir kabel göndərdi, çünki belə bir hərəkət Sandinistlerin güc qazanmasına köməkçi olacaqdı. ABC müxbiri Bill Stewart Milli Gözətçilər tərəfindən edam edildiyi və cinayətin qrafik filmi Amerika televiziyasında nəşr olunduğunda, Amerika ictimaiyyəti Somozaya qarşı daha düşməncə bir hal aldı. Nəticədə, prezident Karter, Somozaya hökumətin təzyiqçi təbiətinin Sandinista qiyamı üçün xalq dəstəyini təmin etdiyinə inanan ABŞ hərbi yardımını rədd etdi.

1979-cu ilil May ayında başqa bir ümumi basqın çağırıldı və FSLN ölkəni idarə altına almaq üçün böyük bir itki başlatdı. İyul ayının ortalarında SomozaManaqua'da təcrid edilmiş Milli Keşikçilər var idi.

Komunist meyillənmə və ABŞ Kontraları[redaktə | əsas redaktə]

Somoza ailəsinin uzun qaydaları üçün Amerika dəstəyi, əlaqələri sıxdı və FSLN hökuməti qabaqda gələn Sandinista'nın çoxu SSRİKuba ilə uzun müddətdir davam edən əlaqələrini davam etdirərək , Nkaraquanı Marksizm ideologiyaya meyilli bir dövlətə çevirdi. Başlanğıcda ABŞ Prezidenti Karter, yeni hökumətə davam edən Amerikan köməyinin Sandinistaları Sovet bloku ilə uyğun bir əhkamçı Marksist-Leninist hökumət qurmasını önləyəcəyini ümid edirdi, ancaq Karter müdriyyəti Sandinistlərə asılmaq üçün minimum fond ayırdı və Sandinistlər qərarlı bir şəkildə KubaŞərqi Avropa dəstəyini 75.000 əsgəri yeni orduya əlavə edrərək ABŞ'dan uzaqlaşdı. T-55 ağır tanklar, ağır toplar və Mi-24 hücum vertolyotu, Sandinista Ordusunun qonşularının hamısından daha güclü hala gətirən bənzəri görülməmiş bir hərbi təcrübə meydana gətirdi. Sovetlər MiQ 21 qırıcı təyyarələrinində təqdim etməyi öhdələrinə aldı, ancaq Sandinistaların çətinliyinə görə təyyarələr əsla təslim edilmədi.

Manaqua, Şimali Koreyadan bir elçilik açılması üçün Kuba'dan sonra yarımkürədəki ikinci paytaxt oldu. Qəribə olaraq, Sovet sponsorları və Çin arasındakı gərginliklər işığında Sandinistalar Tayvanın missiyasını yerinə yetirməsini və bir Çin missiyasının ölkəyə girməsinə icazə verməməsini təmin etdi.

Güclü yeni orduya qarşı ilk meydan oxuma, Mərkəzi Amerikada kokain ticarətinə qarışan MKİ ünsürləri tərəfindən təşkil edilmiş, öyrədilmiş və maliyyəyə edilən Honduras'a qaçan Somoza Milli Kəşikçilərinin qruplarından Kontras'tan gəldi. Kontra əmr zənciri, Kontra qurucusu və komandiri Enrike Bermdez və digərləri də daxil olmaq üzrə bəzi köhnə Milli Keşikçiləri ehtiva edirdi. Bununla birlikdə, qabaqda gələn bir Kontra komandiri köhnə Sandinista qəhrəmanı edən Pastora, digər adıyla komandoların Leninist yönelimini rədd edən "Commadante Zero" idi. Kontras, şimalında Honduras qonşu ölkələrində və cənubda Kosta Rikada düşərgələrdə uzaqda çalışdı. Sandinistaların ictimai islahat layihələrini aksatma üçün çöl Nikaraqua əhalisi arasında sistemli bir terror kampaniyası verirdilər. Kontras'ın vəhşiliyində və saysız insan hüquqları pozulmasına səbəb göstərərək, bir neçə tarixçi kontra kampaniyasını və Reyqan Müdriyyətinin özünə verdiyi dəstəyi tənqid etdi. Məsələn, LaRami və Polakoff, səhiyyə ocaqlarının, məktəblərin və kooperativlər üsyançılar tərəfindən məhv edilməsini izah edir. Digərləri, böyük diametrdə cinayətdə, təcavüzəişgəncənin Kontra hakim bölgələrində də meydana gəldiyini iddia etdi. ABŞ ayrıca Sandinistalar üzərində iqtisadi təzyiq etməyə çalışdı və Reyqan müdiyyətinə tam bir ticarət embarqosu tətbiq etdi.

1980-ci ildə Ronald Reyqanın ABŞ prezidenti seçilməsiylə, Amerika Birləşmiş Ştatları ilə Sandinista rejimi arasındakı əlaqələr Soyuq Müharibədə aktiv bir cəbhə halına gəldi. Reyqan müdriyyətini, Sandinistləin ortaya qoyduğu "Kommunist təhdidi" mövzusunda tələbkar idi - xüsusilə Sandinistas'a Kuba prezidenti Fidel Kastro tərəfindən Sandinistas'ın SovetlərKuba ilə yaxın hərbi əlaqələrində təmin etdiyi dəstəyə reaksiya verməklə birlikdə Reyqan müdürriyətinin arzusunu da inkişaf etdirdi. Sandinista hökumətinin siyasəti tərəfindən təhdid edilən bölgədəki ABŞ maraqlarını qorumaq üçün. Amerika Birləşmiş Ştatları Nikaraqua'nı tez təxirə aldı və qonşu Honduras'daki Kontra'ya və Kosta Rikada olan cənubdakı müttəfiq qruplara silah və təhsil dəstəyi verdi. Prezident Reyqan, Kontras'ı "qurucu atalarımızın əxlaqi ekvivalenti" olaraq xarakterizə etdi.

1983-cü və 1984-cü illə arasında hökumətə qarşı Amerikan təzyiqi artdı; Kontras, Nikaraquanın Korinto Limanında, Beynəlxalq ədalət məhkəməsi qanunsuz olaraq qınadığı bir sualtı mədənləri tikərək iqtisadi təxribat kampaniyası başlatdı və nəqliyyatı pozdu. ABŞ, ekstradisiya ödəməyi rədd etdi və BƏM'nin iddianı qiymətləndirməyə səlahiyyətli olmadığını iddia etdi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası, ABŞ-ı cəzanı ödəməyə məcbur etmək üçün bir qərara vardı. Partizan isyancılığına qarşı böyük miqdarda hərbi yardım alan İsrailEl Salvador ABŞ-a səs verməsinə baxmayaraq cəza hələ ödənməmişdi. Reyqan dövründə BMT-nin ABŞ səfiri Jini Kirkpatrik, Məhkəməni "yarı məhkəmə orqanı" olaraq tənqid etdi. ABŞ-ın qanuni olaraq məhkəmənin qərarı ilə bağlı olduğu gerçəyinə baxmayaraq, əlaqədar əhdi imzalamış və digər işlər məhkəməni istifadə etmişdir. 1985-ci ilin May ayında Reyqan, Nikaraqua'ya 1990-cı ilin Mart ayına qədər qüvvədə qalmış olan tam bir iqtisadi embarqo tətbiq edən bir idarəçi nizamı nəşr etdi.

Sandanista sonrası Nikaraqua (1990-indiki)[redaktə | əsas redaktə]

FSLN, 1990-cı ilin 25 Fevralında keçirilən seçkilər zamanı Milli Müxalifət Birliyinə 14 bal itirdi. ABC xəbərləri, Sandinista'nın zəfəri 16 sayı nəzərdə tuturdu. Violeta Çamorro'nun təxminən 7 illik vəzifə müddətinin başlanğıcında Sandinistalar hələ ordunu, işçi ittifaqlarını və məhkəmələrini böyük ölçüdə nəzarət edirdi. Hökuməti, demokratik təşkilatları bərkitmə, milli barışığı ilerletme, iqtisadiyyatı sabitliyə qovuşdurma, dövlət təşəbbüslərini özəlləşdirmə və insan haqqları pozuntularını azaldılması istiqamətində addımlar atdı.

Məşhur Sandanista Ordu Komandiri General Humberto Orteqa 1995-ci ilin Fevral ayında, 1994-ci ildə yenidən adlandırılan Nikaraqua Ordusunda daha böyük bir peşəkarlıq siyasəti mənimsəyən General Yarkuin Kuadra tərəfindən 1994-ci ildə qüvvəyə girən yeni bir hərbi qanuna uyğun olaraq dəyişdirildi. Milli Məclis tərəfindən qəbul edilən və avqust 1996-cı ildə qanunla imzalanan yeni bir polis təşkilat qanunu, polisin həm vətəndaş idarəsini həm də hüquq-mühafizə qüvvələrinin profesyonallaştırılmasının daha da inkişaf etdirmişdir.

1996-ci ilin 20 Oktyabr tarixli prezident, qanunvericilikbələdiyyə başçılığı seçkiləri, beynəlxalq müşahidəçilər və böyük nisbətdə məntiqi çətinliklər səbəbiylə və bir sıra üsulsuzluğa baxmayaraq cığır açan milli seçki müşahidəçisi qrup "Ethica y Transparencia" (Etik və Şəffaflıq) tərəfindən azad və ədalətli olaraq qiymətləndirildi. Barokça qarışıq seçki qanunu. Bu dəfə Nikaraqualıların, sonradan Konstitusiya Liberal Partiyaya (PLC) birləşən mərkəz sağ Liberal İttifaqın lideri olan köhnə Manaqua Bələdiyyə Başçısı Arnoldo Aleman'ı seçdilər. Aleman, 1998-ci ilin Oktyabr ayında "Miç Qasırğası"nın Nikaraqua'ya dəyməsi sonrasında alınan xarici yardımlarla böyük nisbətdə dəstəklənən şoselər, körpülər və quyu kimi infrastruktur layihələrini dəstəklədi və iqtisadiyyatı özəlləşdirməni davam etdi. Onun müdriyyətinin korrupsiya ittihamları ilə əhatə olunmuşdu. 2000-ci ilin ortalarında bir neçə əhəmiyyətli səlahiyyətli, Aleman, daha sonra rəsmi korrupsiya görə hökm almış və iyirmi il həbs cəzasına məhkum olmuşdur.

2000-ci ilin Noyabr ayında Nikaraqua bələdiyyə seçkiləri reallaşdırdı. Aleman'ın PLC'si bələdiyyə başçılığı yarışlarının çoxunu qazandı. FSLN, Manaqua da daxil olmaq üzrə əhəmiyyətli sayda bölünmə paytaxtı qazanaraq daha böyük şəhər yerlərində olduqca yaxşı keçdi.

Prezidentqanunvericilik seçkiləri, 2001-ci ilin 4 noyabırında ölkənin 1990-cı ildən bu günə qədər olan dördüncüsü sərbəst və ədalətli seçkilər keçirildi. PLC Enrique Bolaños, FSLN namizədi Daniel Orteqo'nun 14 xal geridə buraxaraq Nikaraqua prezidenti seçildi. Seçkilər beynəlxalq müşahidəçilər tərəfindən azad, ədalətli və sülhsevər olaraq xarakterizə edildi. Bolaños 2002-ci ilin yanvarın 10-da vəzifəyə başladı.

2006-cı ilin Noyabr ayında prezident seçkilərini Daniel Orteqo qazandı və 16 illik müxalifətdə hakimiyyətə qayıtdı. Karter Mərkəzi də daxil olmaq üzrə beynəlxalq müşahidəçilər seçkilərin azad və ədalətli olduğuna qərar verdi.

Ölkə qismən 1990-cı illərdə iqtisadiyyatını yenidən inşa etdi ancaq 1998-ci ilin Oktyabr ayının sonundakı "Miç Qasırğası" kimi təhlükəli "Yuan Qasırğasından" tam on il sonra və 2007-ci ildə yenə Kateqoriya 5 qasırğa olan "Feliks Qasırğası" Nikaraquaya dəydikdən sonra dövlətin yenidən özünə gəlmək üçün çətinlik çəkdi.

biblioqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

  • Oleg Ignatiev, "Tiskapanın Fırtınası", Borovik və Ignatiev'in, Diktaturanın Əzabı. Progress Publishers, 1979. İngilis dili tərcüməsi, 1980. Somozaya qarşı üsyanı izah edir.
  • Konqres(ABŞ), Araşdırılan Ölkə: Nikaraqua, 1993.
  • Andrés Pérez, "Nicaragua: History, social conflict, and missions for peace", Qriqori Virik və Robert Miler (ed.s) Kanada və Barış Üçün Misiyalar: Nikaraqua, Kambodiya və Somalidən Dərslər. IDRC (Kanada), 1998. sənədin orta hissəsi, təxminən 1850-ci 1990-cı illər arası ümumi tarixi üçün yaxşıdır.

Həmçinin Bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]