Nitrotörəmələr

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Nitrotörəmələr - Aromatik birləşmələrə qatı azot turşusu ilə, ya da azot və kükürd turşularının qarışığı (nitrolaşdırıcı qarışıq) ilə təsir etdikdə benzol nüvəsindəki hidrogen asanlıqla nitroqrupla (-NO2) əvəz olunur və müvafiq nitrobirləşmələr alınır.

Nitrobenzol[redaktə | mənbəni redaktə et]

Aromatik nitrobirləşmələrin ən sadəsi nitrobenzol açıq sarı rəngli şəffaf mayedir. 210oC-də qaynayır, kəskin acı badam iyi verir, suda həll olmur, sudan ağırdır. Xüsusi çəkisi 1,2-dir. Reduksiya olunduqda anilinə çevrilir:

  • C6H5NO2 + 6H→C6H5NH2+2H2O

Nitrobenzol texnikada anilini almaq üçün işlədilir. Onu bəzən ətirli maddə kimi paltar sabununa qatır, nadir hallarda həlledici kimi, bəzən də oksidləşdirici kimi işlədirlər.

Dinitrobenzol[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dinitrobenzolun 3 izomeri vardır:

  1. 1,2-dinitrobenzoı və ya ortodinitrobenzol
  2. 1,3-dinitrobenzol və ya metadinitrobenzol
  3. 1,4-dinitrobenzol və ya paradinitrobenzol

Bunlardan üçü də bərk maddələrdir. Bunlardan metadinitrobenzol asan əldə edilir, çünki istər benzolun özünü, istərsə də nitrobenzolu nitrollaşdırdıqda,əsasən metadinitrobenzol alınır. Metadinitrobenzol metafenildiamin almaq üçün işlədilir.

Nitrotoluollar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nitrotoluollardan, 221oC-də qaynayan ortonitrotoluol və 238oC-də qaynayan paranitrotoluol bərk maddə olub, müvafiq toluidinlər almaq üçün, toluidinlər isə boyaqlar almaq üçün işlədilir. Simmetrik-trinitrotoluol 122,5oC-də əriyən bərk maddədir, trotil adı ilə qüvvətli partlayıcı maddə kimi işlədilir.

Fenilnitrometan[redaktə | mənbəni redaktə et]

Fenilnitrometan, nitroqrupu yan zəncirdə olan nitrobirləşmələrdən olub, toluolu Konovalov üsulu ilə nitrolaşdırma yolu ilə və ya alifatik nitrobirləşmələrin alınmasıqaydası ilə (benzilxloridə gümüş-nitritin təsiri ilə) əldə edilir.

  • C6H5-CH2Cl+AgNO2→AgCl+C6H5-CH2-NO2

Fenilnitrometanın psevdoturşu formasını əldə etmək mümkündür. Fenilnitrometanın neytral forması (nitroforma), 225-227oC-də qaynayan mayedir. Ona qələvi iləı təsir etdikdə, qələvidə həll olur və psevdonitrol turşusunun (asiforma) kalium duzu alınır.

Asiforma[redaktə | mənbəni redaktə et]

Asiforma kristallik maddə olub, 84oC-də əriyir və elektrik cərəyanını keçirir. Ancaq asiforma sabit birləşmə olmayıb, bir neçə saat müddətində tamamilə, yeni neytral formaya – fenilnitrometana çevrilir.

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • M.Mövsümzadə "Üzvi kimya", Maarif-1966.