Noğaylar

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Noğaylar
Noğaylar, 1838-ci il
Ümumi sayı
103 661 (2010)
Yaşadığı ərazilər
Rusiya Rusiya 103 660 (2010)[1]
Tacikistan Tacikistan 1 (2010)[2]
Dili

noğay dili, rus dili

Dini

İslam

Qohum xalqlar

Türk xalqları


NoğaylarTürk xalqlarından biri, özlərini "Qaranoğay" və ya "Noğay-Qaraqaş" adlandırırlar. 2002-ci ildə aparılmış siyahıya almanın yekunlarına əsasən Rusiya Federasiyasında 90.666 nəfər noğay yaşayır.[3] Türk dilinin qıpçaq qrupuna daxil olan noğay diliində danışırlar. Etnik və linqvistik baxımdan qazaxqaraqalpaqlara ən yaxın xalqdırlar.

Etnogenez[redaktə | əsas redaktə]

Noğay xalqı türk boyları olan oğuz, qıpçaqların və monqol-manqıtların qarışması nəticəsində XV əsrdə Volqa, Embaİrtış çayları ərazisində formalaşmışdır. Etnoad Noğay adından götürülüb (XIII əsr) – Noğay Qızıl Orda dövlətinə qarşı üsyançılardan biri olub. Noğay adına tarixdə ilk dəfə, orta əsrlərdə, Monqol imperiyasının dağılmasından sonra rast gəlinir. Monqol imperatorluğunun ulusu olan Qızıl Orda imperatorluğunun dağılmasından sonra yaranan kiçik xanlıqlar (Qazan, Krım, Sibir və digər) arasında Noğay Xanlığı da var idi.

Noğaylar həmçinin qırğız tayfaları arasında da mövcuddurlar. Məşhur dastana görə Manas Baba Noğay olub.

Antropologiya[redaktə | əsas redaktə]

Antropoloji baxımdan noğaylar, kiçik güney Sibir irqinə aiddir, hansı ki, monqoloid və avropoid arasında keçid sayılır. Monqoloid xüsusiyyətləri noğayları öz ətraflarından kəskin fərqləndirir. Noğayların müxtəlif qrupları müxtəlif dərəcədə qarışıqlıqlığa uğrayıblar. Misal üçün, kuban və kumsk noğaylarının intensiv olaraq yerli adıgeylər (çərkəzlər) ilə qarışması nəticəsində onlarda daha çox avropoid xüsusiyyətləri nəzərə çarpır.

Yayılma əraziləri[redaktə | əsas redaktə]

Öncələr noğaylar Qara dənizdən Aral dənizinə qədər olan ərazilərdə yaşayırdılar. Hazırda əsasən Quzey Qafqazda – Dağıstan, Stavropol, Qaraçay-Çərkəz, Həştərxan (Astraxan) bölgələrində və Çeçenistan ərazilərində yaşayırlar.

Noğaylar həmçinin Türkiyə və Rumıniya ərazilərində də yaşayırlar. Rusiyanın Moskva və Sankt-Peterburq kimi böyük şəhərlərində noğay diasporları fəaliyyət göstərir.

Qaraçay-Çərkəz Respublikasında (Rusiya Federasiyası) noğayların milli rayonlarının yaradılması haqqında qərar 2005-ci ilin yayında verilmişdir, hansı ki, 2006-cı il referendumunda təsdiqlənmişdir. Qaraçay-Çərkəz Muxtar Respublikasında yaşayan beş çoxsaylı xalqlardan biri də noğaylardır.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Noğayların Krım dönəmi. (XVII-XVIII əsr)[redaktə | əsas redaktə]

Qızıl Orda dövlətinin süqutundan sonra noğaylar aşağı Volqa ərazilərində yaşayırdılar ancaq 17ci əsrdə kalmıkların doğudan yürüşü noğayları quzey Qafqaz, Krım ərazilərinə çəkilməsinə səbəb oldu. Noğayların digər hissəsi Aral dənizin güney hissələrinə köç edərək, qaraqalpaqların əsasını qoydular. Öz ata torpaqlarında qalmağı üstün tutan Noğaylar isə Kiçik Juzun tərkibinə qoşularaq özlərini "kazak" adlandırmağa başladılar.

1728-ci ildə Noğayların bir hissəsi Qara dənizin quzey bölgələrinə köç edərək orada Osmanlıların asılılığını qəbul etdilər. Rusların həmin ərazilərə yürüşündən sonra isə (1771) Noğaylar Kubana köçürüldülər.

Noğaylar Rusiyanın tərkibində. (XVIII əsr)[redaktə | əsas redaktə]

1783 cü ildə II Yekaterina Qara dəniz ətrafı dövlətlərin işğalı, əhalisinin isə Ural ətrafına köçürülməsi haqda fərman (manifest) verdi. Deportasiya cəhdləri noğaylar arasında yeni etiraz dalğası yaratdı. Etirazı yatırtmaq üçün noğayların üzərinə Suvorovun başçılığı altında qoşun göndərildi, hansı ki, noğaylara divan tutaraq onların böyük hissəsini qılıncdan keçiri.

1812 ci ildə Qara dənizin bütün quzey bölgələri Rusiyanın tərkibinə qatıldı. Bundan sonra yerli xalqların Osmanlı imperatorluğu ərazisinə kütləvi axını başladı. Tarixi mənbələr təsdiq edir ki, həmin dönəmlərdə köç edənlərin sayı 500 mindən 1 milyona qədər olub ancaq onların nə qədərinin noğaylar olması dəqiq məlum deyil. Çünki həmin emiqrantlar arasında müsəlman tayfaları o cümlədən krım tatarları və.s var idi. Qalan noğaylar isə Tavriya və Kuban quberniyalarının tərkibinə qatılaraq, oturaq həyata keçdilər.

1853-56 cı il Krım müharibəsindən sonra (Osmanlı, Britaniya, Fransa, Sardin krallığı- Rusiya) noğayları yenidən Osmanlıya simpatiyada təqsirləndirdilər və onların Rusiya ərazilərindən qovulması dalğası yenidən gücləndi. On minlərcə əhali zorla köçürüldü. Bundan sonra Qara dəniz ətrafında az sayda qalan noğaylar, krım tatarlarının tərkibinə qatıldılar, əsas deportasiya olunmuş hissə isə Anadolu türkləri tərəfindən getdikcə assimləyə uğradılar.

XX əsrin ortalarında noğaylar yalnız Dağıstan, Çeçenistan və Stavropol bölgələri arasında bölüşdürülmüş Noğay düzündə yaşamağa başladılar.

Dinləri[redaktə | əsas redaktə]

Noğaylar İslam dininin hənəfi məzhəbinə aid edilir.

Mətbəxləri[redaktə | əsas redaktə]

Noğayların milli-ənənəvi mətbəxinə süd içkiləri olan ayran və kımız daxildir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" — Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года: Национальный состав населения Российской Федерации
  2. Сайти расмии Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон: Ҷилди 3. Ҳайати миллӣ ва донистани забонҳо, шаҳрвандии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон
  3. Rusiya Federativ Respublikası Statistika Komitəsi : 2002 – ci il siyahıya alması

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]