Məzmuna keç

Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı
fr. Parvis Notre-Dame - place Jean-Paul-II
2014-cü ildə kafedral önündəki meydanda piyadaların gəzişməsi
2014-cü ildə kafedral önündəki meydanda piyadaların gəzişməsi
Ümumi məlumatlar
Ölkə Fransa Fransa
Region İl-de-Frans
Şəhər Paris
Rayon IV arondisman
Uzunluğu 100 metr
Eni 135 metr
Başlanğıc koordinatı Dubl körpüsü, Kluatr-Notr-Dam küçəsi və Arkol küçəsi
Yekun koordinatı Site küçəsi, 6
Əvvəlki adı fr. Place du Parvis-Notre-Dame (2006-cı ilə qədər)
Şərəfinə adlandırılıb Paris Notr-Dam kilsəsi, II İoann Pavel

Notr-Dam həyəti - II İohann Pavel meydanı (fr. Parvis Notre-Dame - place Jean-Paul-II) — Parisdə, Paris Notr-Dam kafedralının qarşısında, keçmiş kilsə meydançasını əhatə edən meydandır. Bu məkan 2006-cı ildə Roma Papası və katolik müqəddəsi II İohan Pavelin adını almışdır.

Yerləşməsi və giriş

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Site adasında yerləşən bu meydan Paris Notr-Dam kafedralının keçmiş kilsə meydançasını əhatə edir. Burada həmçinin Notr-Dam meydanının arxeoloji sərdabəsi (fr. Crypte archéologique du parvis Notre-Dame) və bir neçə heykəl yerləşir. Onların arasında "Böyük Karl və onun paladinləri heykəli" də vardır.

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

XII əsrdən XVIII əsrin ortalarınadək

[redaktə | vikimətni redaktə et]
1553-cü ilə aid Bazel planından fraqment; burada Site adası təsvir edilmişdir. Notr-Dam kafedralının tikildiyi dövrdən XVIII əsrin ortalarınadək meydan çox sıx tikililərlə əhatə olunmuş məhəllənin mərkəzində yerləşən, cəmi 16 metr enində kiçik bir meydança idi.

XII əsrə qədər meydanın yerində Paris Sen-Etyen kafedralı yerləşirdi. Kafedralın şimalında, Sen-Kristof kilsəsinin apsidası ilə Sen-Jan-le-Ron kilsəsi arasında kiçik bir meydan vardı.[1] Qərbdə isə Sen-Kristof küçəsi ilə Yeni Notr-Dam küçəsi arasında Yuşet küçəsi yerləşirdi.[2] 1160-cı ildə Paris Sen-Etyen kafedralının sökülməsi və Paris Notr-Dam kafedralının genişləndirilməsi qərara alındı. Yeni kafedralın fasadı IV əsrə aid əvvəlki kafedralın fasadına nisbətən 40 metr şərqə çəkildi.[3]

Notr-Dam meydanı haqqında ilk yazılı qeyd 1163–1164-cü illərə aiddir. Parisin Fransa krallığının paytaxtına çevrilməsi və kafedralın artan nüfuzu nəticəsində meydan orta əsrlər boyunca genişləndirilmişdir. Ehtimal olunur ki, artıq XVI əsrdən etibarən meydan şərq tərəfdə Notr-Dam istiqamətində sərhəd daşları ilə, şimal və qərb tərəflərdə isə "Meydan qurşağı" adlandırılan alçaq divarla məhdudlaşdırılmışdı. XVIII əsrin ortalarınadək bu alçaq divar kafedral kapitulu məhkəməsinin yurisdiksiyasına daxil olan meydanın sərhədini müəyyən edirdi.[4] Həmin dövrdə meydanın səviyyəsi ətraf küçələrin səviyyəsindən aşağı idi və ora pillələrlə enilirdi.[2]

1611-ci ildən etibarən mənşəyi məlum olmayan, ayaqüstə duran bir kişini təsvir edən heykəl haqqında məlumatlara rast gəlinir. Bu heykəl "Müsyö Leqri" (fr. Monsieur Legris) və ya "Oruc tutan adam" (fr. Le Jeûneur) adları ilə tanınırdı. O, meydanın hasarı üzərində, Otel-Dyö xəstəxanasının girişinin qarşısında yerləşirdi. Təxminən 1750-ci ildə bu heykəl yoxa çıxmışdır.[2]

1624–1628-ci illər arasında meydanın hasarına bitişik şəkildə Notr-Dam həyəti fəvvarəsi tikilmişdir. Təxminən on il sonra isə bu fəvvarə memar Kristof Qamar tərəfindən inşa edilmiş yeni fəvvarə ilə əvəz olunmuşdur. XVIII əsrdə meydanın hasarına müxtəlif dükanlar söykənmiş şəkildə tikilmişdi.[2] 1702-ci ildə bu meydanda, o dövrdə Site məhəlləsinin tərkib hissəsi olan ərazidə dörd ev və beş fənər mövcud idi.[5]

Həmin dövrdə meydan mühüm mərasim məkanı hesab olunurdu. O, dini və dünyəvi yürüşlərin keçdiyi və qovuşduğu yer, yubileylərin, şahzadələrin doğumlarının, kralların sağalmasının və hərbi qələbələrin qeyd edildiyi məkan idi. Meydan şəhərlə kilsə arasındakı görünən sərhədi təşkil edir, keçid və mənəvi təmizlənmə zonası funksiyasını yerinə yetirirdi. Bu funksiyanı gücləndirən amillərdən biri də məhz həmin məqsəd üçün nəzərdə tutulmuş fəvvarənin mövcudluğu idi.[6]

XVIII əsrin ortalarından XIX əsrin ortalarınadək

[redaktə | vikimətni redaktə et]
XII əsrdən XIX əsrin sonunadək meydanın ardıcıl genişləndirilmələrini göstərən plan

Meydanın ilk genişləndirilməsi XVIII əsrin ortalarında, geniş şəhərsalma layihələri və yeni Tərk edilmiş Uşaqlar Xəstəxanasının (fr. Hôpital des Enfants-Trouvés) tikilməsi qərarı ilə əlaqədar həyata keçirilmişdir. 1746–1749-cu illərdə Sen-Kristof, Venesiya, Yeni Notr-Dam küçələri və Yerusəlim dalanı arasında yerləşən evlər satın alınaraq sökülmüş və onların yerində xəstəxana tikilmişdir. 1745–1757-ci illər arasında isə Sen-Kristof, Yuşet, Yeni Notr-Dam və Venesiya küçələri ilə əhatə olunan kvartaldakı tikililər, o cümlədən Sen-Kristof kilsəsi, xəstəxananın önünü açmaq və meydanı genişləndirmək məqsədilə sökülmüşdür.[7]

Meydanı əhatə edən hasar, ona bitişik dükanlar, Qamar fəvvarəsi və Oruc tutan adamın heykəli məhv edilmiş, Yuşet küçəsi isə meydanın tərkibinə daxil edilmişdir. Eyni zamanda geniş miqyaslı səviyyələndirmə işləri aparılmış, meydanın səviyyəsi qaldırılmış, ətraf küçələrin səviyyəsi isə aşağı salınmışdır.[2]

1802-ci ildə meydan yenidən genişləndirilmiş, lakin bu dəfə cənub-şərq istiqamətində. Otel-Dyö xəstəxanasının kapellası sökülmüş və Klavaro dorik sütunlu portik formasında yeni giriş tikmişdir. 1780-ci illərdə qərbə doğru genişləndirilmiş xəstəxana Fransa inqilabından sonra İctimai Yardım Administrasiyasının istifadəsinə verilmişdir. 1806-cı ildə həmin binaya iki fəvvarə əlavə edilmişdir.[2]

XIX əsrin ortalarından Birinci Dünya müharibəsinədək

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Yeni Otel-Dyö xəstəxanasının girişinin tikilməsindən sonra meydan

XIX əsrin 1860–1870-ci illərində, İkinci İmperiya dövründə Parisin yenidən qurulması çərçivəsində meydan indiki görnüşünü almışdır. 22 may 1865-ci ildə Otel-Dyö xəstəxanasının yeni yerində (meydanın cənubunda deyil, şimalında) yenidən tikilməsi ictimai əhəmiyyətli layihə elan edilmişdir.[8]

1865–1867-ci illərdə meydanın şimalında, Sena çayı, Site küçəsi və Arkol küçəsi arasında yerləşən küçələr kompleksi sökülmüş və onların yerində Otel-Dyö xəstəxanasının yeni binaları inşa edilmişdir.[9] Meydan, Site küçəsi, Sen-Kristof küçəsi və Yeni Notr-Dam küçəsi arasında yerləşən İctimai Yardım Administrasiyasının binası da 1874-cü ilin may ayında sökülmüşdür.[10]

Sena çayı boyunca yerləşən köhnə Otel-Dyö binaları 1877–1878-ci illərdə dağıdılmış[11] və onların yerində bağ salınmışdır. Həmin bağda 1882-ci ildə "Böyük Karl və onun paladinləri" heykəli quraşdırılmışdır.[12] Qeyd etmək lazımdır ki, XIX əsrdə Paris Sen-Etyen kafedralının sərdabəsinə aid qalıqlar qazıntılar zamanı aşkar edilmiş, lakin sonradan yenidən torpaqla örtülmüşdür.[12]

XIX əsrin əvvəllərindən etibarən çayın o biri sahilindən və körpülərdən kafedralın görünüşünü açmaq ideyası formalaşmağa başladı. Bu istiqamətdə ilk addım 1837-ci ildə Arxiyepiskop bağı (fr. Square de l’Archevêché) yaradılarkən atılmışdır. Layihə isə tam şəkildə İkinci İmperiya dövründə həyata keçirilmişdir.[13]

Bundan sonra meydan bir tərəfdən kafedral, digər tərəfdən isə Site küçəsi (o dövrdə Site kazarması, hazırda isə polis prefekturası) arasında uzanırdı. Beləliklə, 1860-cı ildən əvvəl yerüstü hissəsi salamat qalmış yeganə tikili məhz Paris Notr-Dam kilsəsi olmuşdur.

Meydanın sahəsi təxminən 0,43 hektardan[14] təxminən 1,52 hektara qədər artmışdır[16] (buraya meydanın qərb hissəsindən keçən Site küçəsinin hissəsi də daxildir).[15] Bu geniş ərazi hərbi təlimlər üçün əlverişli olduğundan, meydan sonradan polis prefekturasına çevrilmiş kazarmanın təlim meydanına çevrilmişdir.[2]

Meydanın sahəsinin üç dəfə böyüməsi və bunun nəticəsində Köhnə Rejim dövrünün memarlıq mühitinin pozulması irs müdafiəçilərinin ciddi tənqidlərinə səbəb olmuşdur. Məsələn, Karnavale muzeyinin kuratoru Jorj Ken 1905-ci ildə bu meydanı "qışda buz kimi soyuq, yayda isə yandırıcı dərəcədə isti olan nəhəng bir çöl" ilə müqayisə etmişdir.[12] Həmin il rəssam və yazıçı Alber Robida isə belə yazırdı: "Hər şey sökülüb. Əvvəllər dar küçələrdən keçərək çatdığın və fasadın möhtəşəm memarlığının yaratdığı mənəvi heyrət hissini tədricən hazırlayan kiçik meydanın yerində indi kilsəni kiçildən, düzgün və soyuq bir platforma üzərində qurulmuş nəhəng boş bir meydan var. Bu soyuqluq kazarmaların və Otel-Dyö xəstəxanasının iri, ağır, yeknəsək tikililəri ilə daha da artır."[12] Köhnə Paris Komissiyasının baş katibi Lüsyen Lambo isə meydanın artıq "böyüklüyünə görə çoxsaylı tramvay xətləri ilə kəsilib keçildiyini" təəssüflə qeyd edirdi.[12]

1914-cü ilin iyun ayında meydanda mərkəzi təhlükəsizlik adacığının tikintisi zamanı Sen-Pyer-o-Böf kilsəsinin bünövrələri aşkar edilmişdir. "Pənah yeri" kimi təqdim edilən bu adacıq piyadaları avtomobil qəzaları riskindən qorumaq məqsədi daşıyırdı. Həmin dövrdə nəqliyyatın intensivliyi sürətlə artırdı, halbuki işıqforlar və piyada keçidləri yalnız 1920-ci illərdən etibarən geniş yayılmağa başlamışdı. Bu layihə ilə bağlı müzakirələr təxminən otuz il davam etmişdi. Layihənin əleyhdarları hesab edirdilər ki, o, məkanın tarixi xarakterini pozur, xüsusilə də işıqlandırma və vizual görünüş baxımından məkana uyğun deyil. Onların fikrincə, bu qurğu kafedrala açılan perspektivi korlayırdı. 1910-cu illərin əvvəlində meydanda fransız üslublu bağ salınmasını nəzərdə tutan başqa bir layihə də təklif edilmiş, lakin qəbul edilməmişdir.[12]

11 oktyabr 1914-cü il tarixində, Birinci Dünya müharibəsi zamanı, Paris Notr-Dam kafedralı alman təyyarələrinin həyata keçirdiyi hava hücumu nəticəsində zərər görmüşdür.[16]

XX əsrin ikinci yarısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Möhtəşəm otuz il (fr. Trente Glorieuses) dövründə, avtomobil nəqliyyatının üstünlük təşkil etdiyi bir vaxtda, meydanın mərkəzindəki təhlükəsizlik adacığı avtomobil dayanacaqları ilə əhatə olunmuşdu. Bu vəziyyət artıq 1950-ci illərin sonlarından etibarən irsin qorunması baxımından tənqidlərə səbəb olur və meydanın gələcəyi ilə bağlı suallar doğururdu. Bu dövrdə müxtəlif, az və ya çox real hesab edilən layihələr irəli sürülmüşdü: meydanın əvvəlki sərhədləri boyunca ağacların əkilməsi (İvan Krist), avtomobil hərəkətinin yeraltına keçirilməsi və burada su güzgüsünün yaradılması (Pol Meymon) və ya aşağı mərtəbəli müasir binaların tikilməsi (Paris Şəhərinin Şəhərsalma Emalatxanası, indiki APUR) kimi təkliflər verilmişdi.[12]

1962-ci ildə şəhər şurası meydanın altında yeraltı dayanacaq tikilməsi barədə qərar qəbul etdi. İki il sonra arxeoloq Mişel Flerinin rəhbərliyi altında mümkün arxeoloji qalıqları aşkar etmək məqsədilə qabaqlayıcı qazıntılar başlandı. Bu qazıntılar 1975-ci ilə qədər davam etdi və çox məhsuldar oldu. Nəticədə: "Qall-Roma dövrünə aid ictimai hamamların qalıqları, IV əsrə aid şəhər müdafiə divarının bir hissəsi, orta əsr evlərinin bünövrələri, XVIII əsrə aid tikililər və hətta Osman dövrünün kanalizasiya sistemi üzə çıxdı."[12]

Bu tapıntıların əhəmiyyəti səbəbindən 1967-ci ildə onların muzey tipli arxeoloji sərdabə şəklində qorunması prinsipi qəbul edildi. Lakin meydanın özünün gələcəyi ilə bağlı tərəddüdlər (orada yeni tikili inşa etmək, yeraltı yol çəkmək, dayanacağı başqa yerə köçürmək və s.) tikinti sahəsinin uzun illər yarımçıq qalmasına səbəb oldu ki, bu da Paris bələdiyyə nümayəndələrinin ciddi narazılığına yol açdı. Bundan əlavə, həmin dövrdə yenicə bərpa edilmiş Paris Notr-Dam kafedralının qarşısında sıx avtomobil hərəkəti də yaratdığı hava çirklənməsinə görə tənqid olunurdu.[12]

1970-ci illərin başlanğıcında yekun layihə təsdiq edildi: avtomobil hərəkəti meydanın qərb hissəsinə, polis prefekturasının tərəfinə yönəldildi. Eyni qayda iki səviyyədən ibarət, 200 avtomobil tutumlu gələcək yeraltı dayanacağın girişinə də tətbiq olundu. Dayanacağın girişi, arxeoloji sərdabənin girişi kimi, müasir, lakin diqqəti cəlb etməyən üslubda layihələndirilmiş və ağac sırası ilə gizlədilmişdi. Kafedralın qarşısındakı yolu əvəz etmək üçün, keçmiş Paris Sen-Etyen kafedralının yeraltı qalıqlarının yerləşdiyi ərazidən avtomobil tuneli keçirmək layihəsi isə bir neçə il sonra ləğv edilmişdir. Layihənin həyata keçirilməsi memarlar Andre Erman və Jan-Pyer Juvə həvalə olunmuşdur.

Yeraltı dayanacaq 1971-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Layihə müəlliflərinin forum kimi düşündükləri meydan (sənət tarixçisi İvan Krist bunu "insaniləşdirmək" adlandırırdı) qısa müddətdə sakinlər tərəfindən mənimsənilmişdir. Məsələn, "Le Monde" qəzeti 1975-ci ildə axşamlar burada toplaşan gənclərdən bəhs edirdi.

Bu gün orta əsr torpaq sahələrinin sərhədləri açıq rəngli daş döşəmələrlə işarələnmişdir.[17] Eyni şəkildə keçmiş küçələrin marşrutları və vaxtilə bu şəhər məkanını formalaşdırmış binaların sərhədləri də göstərilmişdir. Bunlara Paris Sen-Etyen kafedralı, Müqəddəs Jenevye dezar Dan kilsəsi və digər tikililər daxildir.

Arxeoloji sərdabə 1980-ci ildə açılmışdır, lakin yeraltı qazıntılar 1988-ci ilə qədər davam etmişdir. Bu qazıntılar zamanı arxeoloq Venslas Kruta qədim Lutesiya limanının bir hissəsinin qalıqlarını aşkara çıxarmışdır. Sərdabənin yaradılmasına imkan vermək üçün meydanın bir hissəsi qaldırılmışdır. Yerüstü hissədə ziyarətçilər üçün daş oturacaqlar quraşdırılmış, müxtəlif səviyyələr yaradılmış və onlar kiçik yaşıllıq adacıqları ilə ayrılmışdır. Beləliklə, tamamilə daş döşənmiş və piyadaların istifadəsinə verilmiş meydanda avtomobil hərəkəti yalnız onun kənar hissələrinə yönəldilmişdir.[12]

XXI əsr: Adın dəyişdirilməsi və yenidənqurma layihəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Meydanın Otel-Dyö xəstəxanası istiqamətində görünən müasir halı.

2000-ci ildə meydanın Arkol küçəsi ilə kəsişdiyi hissədə "Minillik fəvvarəsi" (fr. Fontaine Millénaire) quraşdırılmışdır. 3 sentyabr 2006-cı il tarixindən etibarən meydan, 2 aprel 2005-ci ildə vəfat etmiş Roma Papası II İohan Pavelin şərəfinə "Notr-Dam həyəti — II İohan Pavel meydanı" (fr. Parvis Notre-Dame - Place Jean-Paul-II) adlandırılmışdır. Ad dəyişikliyi münasibətilə Paris meriyası tərəfindən mərasim təşkil edilmişdir. Mərasimdə Paris meri Bertran Delanoe, Paris arxiyepiskopu monsenyor Andre Vent-Trua, monsenyor Fortunato Baldelli və Paris ruhaniləri iştirak etmişlər.

13 iyun 2006-cı il tarixli bələdiyyə qərarı ilə qəbul edilən bu ad dəyişikliyi bələdiyyə çoxluğu daxilində yekdilliklə qarşılanmamışdır. Bəzi şəxslər onu dünyəvilik prinsipinə zidd hesab etmişlər.[18] Qərara qarşı etiraz aksiyaları keçirilmiş, açılış mərasimi isə gərgin şəraitdə və gücləndirilmiş polis nəzarəti altında baş tutmuşdur. Tədbir zamanı təxminən əlli nəfər saxlanılmışdır.[19]

2015-ci ildə Fransa Prezidenti Fransua Olland Site adasının gələcəyi ilə bağlı hesabat hazırlanmasını sifariş etmişdir.[20] Bu iş Milli Abidələr Mərkəzinin rəhbəri Filip Belaval və memar Dominik Perro tərəfindən yerinə yetirilmiş və hesabat növbəti ildə təqdim olunmuşdur. Adanı yenidən canlandırmaq məqsədilə onlar Notr-Dam meydanının nəhəng şüşə örtüklə əvəz edilməsini təklif etmişdilər ki, bunun sayəsində arxeoloji sərdabə yoldan keçən hər kəsə görünə bilsin.[21] Lakin bu ideya Paris meri Ann İdalqonun birinci müavini Emmanuel Qrequar tərəfindən rədd edilmişdir.

Bununla belə, ərazinin gələcəyinin yeraltı avtomobil dayanacağı olmadan qurulacağı nəzərdə tutulurdu; dayanacaq artıq bağlanmışdı. Belaval–Perro tandemi onun yerində xidmət məkanı (qarderoblar, sanitar qovşaqlar, qəbul sahəsi, interpretasiya mərkəzi) yaratmağı təklif edirdi. Bu məkan forum prinsipi ilə arxeoloji sərdabəni, Paris Notr-Dam kafedralını, Otel-Dyö xəstəxanasını və Sen-Mişel metro stansiyasını bir-birinə bağlamalı idi.[12]

Kafedrala girişin qeyri-kafi hesab edilməsi (meydanda uzun növbələr, turistlərlə ibadətə gələnlərin sıxlığı), yeni təhlükəsizlik tələbləri (Vijipirat planı) və 2019-cu il yanğınından sonra aparılan bərpa işləri ilə əlaqədar olaraq başqa təkliflər də irəli sürülmüşdür. Notr-Dam və onun ətrafının müdafiəsi assosiasiyası turistlər üçün qəbul mərkəzinin Otel-Dyö xəstəxanasında yerləşdirilməsini təklif etmişdir. Kafedrala yeraltı giriş yaradılması ideyası bəzən müzakirə olunsa da, bu təklif Katolik Kilsəsi tərəfindən rədd edilmişdir. "Atelier parisien d'urbanisme" isə yeraltı dayanacağın bağlanmasından sonra meydanın şimal hissəsində qalan son avtomobil yollarının da piyadalaşdırılmasını tövsiyə etmişdir.

2008-ci ildə Notr-Dam monastır küçəsinin 10 nömrəsində yerləşən əvvəlki muzeyin bağlanmasından sonra, ərazinin tarixinə həsr olunmuş "Notr-Dam Əsərləri Muzeyi" (fr. Musée de l’Œuvre Notre-Dame) yaratmaq ideyası da yenidən gündəmə gəlmişdir. Kafedralın ətrafının yenidən qurulması üçün 50 milyon avro ayrılması nəzərdə tutulmuşdur, baxmayaraq ki, bu məbləğ sonradan dəyişə bilərdi. Layihə hələ hazırlıq mərhələsində idi və işlərin 2024-cü ildən əvvəl başlaması planlaşdırılmırdı.[12]

2021-ci ilin sentyabrında dörd multidissiplinar komanda rəsmi şəkildə seçilmişdir. Maraqlıdır ki, onların heç birinin tərkibində məşhur memar yox idi.[22] 2022-ci ilin iyununda landşaft memarı Bas Smetsin layihəsi qalib seçilmişdir. Layihə aşağıdakı əsas dəyişiklikləri nəzərdə tuturdu: kafedralın ətrafının geniş yaşıllaşdırma vasitəsilə vahid məkan kimi təşkil edilməsi; keçmiş yeraltı dayanacağın daxili gəzinti məkanına çevrilməsi; ziyarətçilər üçün xidmət sahələrinin yaradılması; arxeoloji sərdabəyə yeni girişin təşkil edilməsi. Bu yenidənqurma işlərinin 2024–2027-ci illər ərzində həyata keçirilməsi planlaşdırılmışdır.[23]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Lenoir, Albert (1801-1891) Cartographe; Berty, Adolphe (1818-1867) Cartographe; Ollivier, E. (18- ; graveur) Graveur. "Histoire topographique et archéologique de l'ancien Paris. plan de restitution, feuille X, [Quartier de Notre-Dame, quartier de Saint-Michel] / par Albert Lenoir et Adolphe Berty ; E. Ollivier sculps". Gallica (fransız). 188. 27 November 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 may 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Fleury, Michel; Pronteau, Jeanne. Histoire de Paris. 1974. 525–566. 31 yanvar 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 may 2026.
  3. ↑ Brandenburg, Alain Erlande; Leniaud, Jean-Michel; Loyer, François; Michel, Christian. Autour de Notre-Dame. Action artistique de la ville de Paris. 2003. səh. 240. (#accessdate_missing_url)
  4. ↑ Lorentz, Philippe; Sandron, Dany. Atlas de Paris au Moyen-Âget. Parigramme. 2006. səh. 120. (#accessdate_missing_url)
  5. ↑ La Caille, Jean de (1645-1723) Auteur du texte; Desmaretz. Description de la ville et des fauxbourgs de Paris en vingt planches , dont chacune représente un des vingt quartiers suivant la division qui en a esté faite par la declaration du Roy du 12. décembre 1702... Avec un détail exact de toutes les abbaies & eglises, des convents, communautez, colleges, edifices publics, principaux palais & hôtels, des places, ruës, fontaines, maisons, lanternes, & de tout ce qu'il y a de plus remarquable dans chaque quartier. Dressée & gravée sous les ordres de M. d'Argenson,... (fransız). 1714. 15 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 may 2026. (#first_missing_last)
  6. ↑ Places et portes de Paris. Paris: El Viso. 2025. səh. 10. ISBN 978-84-128615-8-7. (#accessdate_missing_url)
  7. ↑ Lazare, Félix (1815-1894) Auteur du texte; Lazare, Louis (1811-1880) Auteur du texte. Dictionnaire administratif et historique des rues de Paris et de ses monuments / par Félix Lazare,... et Louis Lazare,... (fransız). 1844–1849. səh. 140. 7 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  8. ↑ Alphand, Adolphe; Deville, Adrien; Hochereau, Émile. Ville de Paris : recueil des lettres patentes, ordonnances royales, décrets et arrêtés préfectoraux concernant les voies publiques (Décret du 22 mai 1865). Paris: Imprimerie nouvelle (association ouvrière). 1886. səh. 361-362. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  9. ↑ "La Belle Jardinière, c. 1866 | Vergue". vergue.com. 3 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  10. ↑ "Administration de l'Assistance publique, c. 1867 | Vergue". vergue.com. 7 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  11. ↑ "Hôtel-Dieu de Paris, c. 1867 | Vergue". vergue.com. 14 avqust 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Hasquenoph, Bernard. "Les métamorphoses du parvis Notre-Dame de Paris | www.louvrepourtous.fr". louvrepourtous.fr. 8/02/2021. 11 March 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  13. ↑ Places et portes de Paris. Paris: El Viso. 2025. səh. 16. ISBN 978-84-128615-8-7. (#accessdate_missing_url)
  14. ↑ "AnaLyse diachronique de l'espace PArisien : approche GEomatique". mapd.sig.huma-num.fr. 7 fevral 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  15. ↑ "Parvis Notre-Dame". www.geoportail.gouv.fr. Géoportail. 7 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  16. ↑ "Carte et liste officielles des bombes d'avions et de zeppelins lancées sur Paris et la banlieue et numérotées suivant leur ordre et leur date de chute". Gallica (fransız). Excelsior : journal illustré quotidien : informations, littérature, sciences, arts, sports, théâtre, élégances. 8 yanvar 1919. 26 fevral 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  17. ↑ Académies, Canal. "L'histoire de Notre Dame de Paris". Les Podcasts de l’Institut (fransız). 23 dekabr 2012. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  18. ↑ "La place de la discorde". L'Express (fransız). 1 sentyabr 2006. 4 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  19. ↑ "Inauguration de la place Jean-Paul II à Paris - La une (News) - Catholique.org". news.catholique.org. 4 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  20. ↑ "MISSION ÎLE DE LA CITÉ PARIS – PRÉFIGURATION À L'HORIZON 2040". PERRAULT ARCHITECTURE (fransız). 12 mart 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  21. ↑ "Une dalle XXL de verre au -dessus de la crypte archéologique". Batiactu (fransız). 19 dekabr 2016. 17 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
  22. ↑ Bommelaer, Claire. "Refaire le parvis, un projet à haut risque pour la mairie". Le Figaro. 19-20 février 2022: 30. (#accessdate_missing_url)
  23. ↑ Mets, Bas. "Notre-Dame de Paris : à quoi ressembleront les abords de la cathédrale ?". www.paris.fr (fransız). 9 iyun 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 may 2026.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Notr-Dam_həyəti_-_II_İohann_Pavel_meydanı&oldid=9017998"