Nuri Dərsimi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Nuri Dərsimi
Nuri Dərsimi.jpg
Doğum tarixi 1890(1890-İfadə xətası: "{" punktuasiyasının tanınmayan simvolu.-{{{3}}})
Doğum yeri Ottoman flag.svg Dərsim Vilayəti, Osmanlı İmperiyası
Vəfat tarixi 22 avqust 1973(1973-08-22)
Vəfat yeri Flag of Syria.svg Hələb, Suriya
Vətəndaşlığı
Fəaliyyəti siyasətçi
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Məmməd Nuri Dərsimi (məzar daşında Məhəmməd Nuri dərsimi ibn əl-Molla İbrahim Colikoxlî, ləqəbi: Baytar Nuri, 1890; Akpınar, Hozat, Dərsim - 22 avqust 1973, Hələb) — Koçkiri üsyanı və Dərsim üsyanına adı qarışmış Ələvi-Kürd ideoloq və baytar.

Gəncliyi və təhsili[redaktə | əsas redaktə]

Hatıratım adlı əsərinə görə, Colıkzadelerden Mehmet Əlinin oğlu Milan İbrahimin oğlu olaraq Akpınar kəndində Karabal tayfa rəisi Kangozade Mehmet Ağanın otağında doğdu. Babası Milan qəbiləsindən, ana tərəfi Ağuçan sülalesindendi. 1899 'da Sorpiyan kəndində əmisi Milan Həsən tərəfindən ilk tədrisinə başlatıldı. Önce Harput Əsgəri Rüştiyesinə yazıldı, lakin 1904də o məktəbi buraxaraq internat Harput İdadi Məktəbinə başladı.mezun olduqdan sonra İstanbula keçdi və oktyabr 1911-ci ildə İstanbul Sultanahmet'teki Mülküyə Baytar Məktəbinə yazıldı. İstanbulda əvvəl Kürd tabeli Hevi Cəmiyyətinə girdi və 1912-ci ildə qurulan Kürdüstan Muhiban Cəmiyyətinin Umumi kâtipliğini etdikdən sonra Kürdüstan Teali Cəmiyyətinə qatıldı. 1914-cü ildə I. Dünya Döyüşünün başlamasından son sinif şagirdlərinin əsgərə alınması üzərinə məktəbi bitirmədən Hərb Məktəbinə göndərilərək iki aylıq bir hərbi təhsili aldı. Ordan İstanbul Beykoz'da nəqliyyat tabur Baytar Yüzbaşısı Mustafa bəyin yanına vəzifələndirildi və daha sonra 4. Ordu Baytar Müfəttişliyi əmrində zabit vəkili rütbəsiylə Ərzincanda baytar olaraq xidmət etdi. Əsgərlik dövründə vəzifə səbəbiylə Dərsimə gedərək tayfa liderləriylə tanış oldu. Əsgərliyini tamamladıqdan sonra 1916-cı ildə İstanbula dönərək məktəbə davam etdi. 22 sentyabr 1918-ci ildə məktəbdən məzun olub diplomalı baytar oldu və "Baytar Nuri" olaraq xatırlanmağa başladı. Döyüş bitdiyində Kürdüstan Teali Cəmiyyəti haqqında edilən bir ihbar üzərinə Divan-ı Hərbin verildi. Ancaq Divan-ı Hərb rəisi Nəmrud Mustafa Paşa (Mustafa Yamulki) "Haydı gedin oğlum, yolunuz açıq olsun", "Dərsimlilər'ə və əsasən də Seyid Qasım Ağaya salam söylə" deyərək günahsız qərarı verdi.

Koçkiri Üsyanı[redaktə | əsas redaktə]

Qangal, Divriği, Zara məntəqənin veterinerliği vəzifəsini almaq üçün Seyit Abdülkadir tərəfindən Əkinçilik Vezaretine tövsiyə yazıldı və İyun 1919da Koçgiri tayfalarının rəislərindən Mustafa Paşazadə Heydər ilə birlikdə İstanbuldan ayrılaraq Qara dəniz yoluyla Girəsun'a, ordan Sivasın Zara qəzası Ümraniye (bu günki İmranlı mahalı) nahiyə mərkəzinə və ordan Boğazviran kəndinə keçdi. Boğazviran'da Mustafapaşazade Heydər, qardaşı Alişan və Alişan'ın katibi Alişər ilə görüşərək təşkilatı qurmağa qərar verdilər. 20 dekabr 1920-ci ildə fəaliyyətləri səbəbiylə həbs olundu. Lakin Həsən Hayri'nin araya girməsiylə sərbəst buraxıldı.

Koçkiri üsyanına qatıldıqdan sonra 15 may 1921-ci ildə Dərsimə iltica etdi. Saqqallı Nurəddin əmrindəki Mərkəz Ordusu tərəfindən qurulan Divan-ı Harp'te 25 iyun 1921-ci ildə onların görmədikləri məhkum edildi. Şərq millət vəkillərinin cəhdlərinin nəticəsində Mustafa Kamal affettiyse də Dərsimli Nuri Dərsimi və Koçgirili Alişər'i istisna tutdu.

Ovacık tayfalarından Arslan, Binsan, Məqsudan, Pergoran, Koçak, Şemikan, Lacinan və Reşıkan tayfalarının Səyit Rıza ilə ittifaq qurmasını təmin etdi. Səydan və Şəx Həsənan tayfaları arasındakı düşmənliyini gidirme və Ələvi bağlılığını hasil etmə düşüncələriylə Səydan tayfaları rəisi Munzur Ağazadə Əli Ağanın qızıyla evləndi. Ancaq Əli Ağanı Səyit Rıza ilə ittifaqa razı edə bilmədi.

Dərsim Üsyanı[redaktə | əsas redaktə]

Yurd xaricinə çıxmaq üçün Elaziz'den İstanbula getdi və Sirkəçidə Elaziz otelində qaldı. Sirkeci Stansiyasında Rumeli treniyle Ədirnəyə getmək bəhanəsiylə Yunanıstana keçməyi planlaşdırdı. Ancaq Makrı kəndinə gəldiyində təsadüfən görüşdüyü Səbri bəyin Yunanıstan - Türkiyə arasındakı daxili razılaşmasından görə tutularaq Türkiyəyə təslim ediləcəyini eşidincə imtina etdi və İstanbula döndü.

Rumeli yoluyla iltica etmənin qeyri-mümkün olduğunu anlayınca Fransız Suriya Mandası'na iltica etməyə qərar verdi və əvvəl Mersin ordan da Adanaya keçdi. Adanadan Elazize bir teleqraf yazaraq Mardində gedəcəyini bildirdi və 11 sentyabr 1937-ci ildə İstanbuldan gəlib Suriya yolu ilə Mardin və Bağdada gedəcək olan ekspres qatarına mindi.Oxşar vagona Təsadüfən minən Sultan Həmid varislərinin vəkili olan Suriye'li vəkili Kamil Sinno'nun köməyiylə Suriyaya getdi.

Suriya[redaktə | əsas redaktə]

Kırıkhan (bu gün Hatay elinə bağlı bir mahal) 'da Haco Ağanın yanında "Hüseyn Mazlum" olaraq qalan Nuri dərsimi, Fransız polkovnik Robert Collet'in' Dərsim'li Baytar Nuri'nin Türkiyəyə təslim edileceği'ne dair qərarı məlumatını aldı və türk əsgərlərinin Antakyaya girməsindən üç gün əvvəl, 1 iyul 1938-ci ildə Hələbə keçmək məcburiyyətində qaldı. Hələbdə olan Dərsim'li Şemikan tayfalarından Gazioğullarından Ali Ağanın qızı Feride ilə nişanlanan Dərsimi, eyni günlərdə Hoybûn Cəmiyyətinə üzv oldu.

İordaniya[redaktə | əsas redaktə]

Fransa Xarici İşlər Nazirliyinin Dərsimli Baytar Nuri adında bir şəxsin Türkiyəyə alındığı qərar vermiş olduğunu eşitdi və İordaniya da bir baytar həkiminə lüzum görüldüyünü öyrəndiyi üçün Sentyabr 1938də İordaniyaya keçməyə qərar verdi. 14 oktyabr 1938-ci ildə Əmmanda Umum Baytar Reisliğine təyin edildi və 24 dekabrda Suriyadan ayrılaraq İordaniyaya keçdi. 2 iyul 1939-cu ildə nişanlısı Feride'də Hələbdən Əmman'a gəldi və 6 iyulda evləndi. 27 noyabr 1939-cu ildə Türkiyə Respublikası vətəndaşlığından ayrılaraq Suriya vətəndaşlığına keçdi. Məlik Abdullahın Türk nökərini olan oğlu Əmr Nilf'in Türkiyəni ziyarət etdiyində İsmət İnönünün

"Qardaşım, atanıza söyləyin, biz dostuq, lakin yurdumuzdan firari xain Dersimli Baytar Nuri'nin bizdən bir miralay maaşını verərək vəzifədə məşğulluq edirsiniz və dövlətlər nəzdində Türkiyə əleyhindəki yalan səhv günahlandırma və böhtanlarına da açıqdan açığa meydan verirsiniz." deməsindən sonra 27 oktyabr 1940da Ammanda ayrılaraq Hələbdə Paşa məhəlləsindəki yoldaşı Feride'nin yanına gəldi.

Suriyaya Dönüş[redaktə | əsas redaktə]

6 avqust 1941-ci ildə Ezez İcra Hakimiyyətinin baytarlığına təyin edildi. Lakin Türkiyənin Hələb Başkonsolosluğu Ezez'in Türkiyə sərhədinə yaxın olmasından ötəri etiraz etdi və 23 avqust 1941də Həma mərkəzinə nəql edildi. 1942 başlarında İdlib, Muarra, Cısır Sur, Hari baytarlıklarına, 1946-cı ildə Hələb mərkəzinə təyin edildi.Lakin, sonra Kommunist olaraq ittiham edildi və 2 may 1950-ci il tarixli bir qərarla vəzifəsindən alındı. Cəzirə Derik məntəqəsində Mustafapaşazadə Naif'dən Robar adlı kəndi yenidən inşa edərək Cello Saffan adlı kəndi də satın alaraq Əhməd Nafiz ilə birlikdə əkinçiliklə məşğul olmağa başladı. 22 avqust 1973-cü ildə Hələbdə vəfat etdi və onun qəbr İfrin'də dəfn edildi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Nuri Dərsiminin Həyatı