Nuxa qəzası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Nuxa qəzası
Qəzanın gerbi Quberniyanın gerbi
Qəza gerbi
Quberniya gerbi
Quberniya Yelizavetpol
Mərkəzi Nuxa
Sahəsi 3808,7 km² (3346,7 verst²[1]) (1897)
Əhalisi 120555 nəfər[1] (1897)

Nuxa qəzası[2][3][4][5][6][7] (rus. Нухинский уезд) — Rusiya İmperiyası (Kaspi vilayəti, Şamaxı, BakıYelizavetpol quberniyaları tərkibində), Azərbaycan Demokratik RespublikasıZaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası (Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası tərkibində) tərkibində mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Nuxa şəhəri idi.

Tarix

Cənubi Qafqazın Rusiya İmperiyasının işğalı altında olduğu dövrdə, 22 (10) aprel 1840 il tarixli "Zaqafqaziyada inzibati islahat qanunu"na əsasən, Şəki əyalətinin yeni yaradılmış Kaspi vilayətinin tərkibinə daxil edilməsi və bundan sonra onun qəza adlandırılması nəticəsində meydana çıxmışdır. Qəza ilk olaraq rəsmən "Şəki qəzası" adlansa da, 1846-cı ildən[8] qəza inzibati mərkəzinin - Nuxa şəhərinin, adına uyğun olaraq, "Nuxa qəzası" deyə adlanmağa başladı (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin yaydığı "İnzibati-ərazi vahidləri haqqında ümumi məlumat"dan görünür ki 1921-ci ildə bu qəza yenidən rəsmən "Şəki qəzası" adlanırdı[9]).

Kaspi vilayətinin 1846-cı ildə ləğv olunmasından sonra, Şəki qəzası əvvəl Kaspi vilayətinin yerində yaradılmış Şamaxı quberniyasının (1859-cu ildən Bakı quberniyası) tərkibində saxlanılsa da, 1867-ci ilin sonunda Bakı quberniyasının tərkibindən çıxarılaraq, yeni yaradılmış Yelizavetpol quberniyasının tərkibinə daxil edildi.

Nuxa qəzası —1903-cü il

1873 ildə isə Nuxa qəzası ərazisinin bir hissəsində ayrıca bir qəza - Ərəş qəzası təşkil edildi və bununla da Nuxa qəzasının ərazisi yarıbayarı kiçildilmiş oldu.

Nuxa qəzası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə (1918-1920)[q 1]Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının ilk 9 ili ərzində də inzibati-ərazi kimi mövcud idi.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin yaydığı "İnzibati-ərazi vahidləri haqqında ümumi məlumat"a görə:

"VI Ümumazərbaycan Sovetlər qurultayının (8 aprel) qərarı ilə respublika ərazisində dairələr (Bakı, Quba, Lənkəran, Şirvan, Gəncə, Qarabağ, Zaqatala-Nuxa, Muğan) təşkil edildi. Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 25 yanvar 1930-cu il qərarı ilə Zaqatala və Nuxa dairələri yenidən bərpa edildi "[10].

Belə çıxır ki, 1929-cu ildə Azərbaycan SSR-də bütün qəzalar ləğv olunmuş və onların yerlərində dairələr yaradılmışdır. Bu zaman əvvəl Şəki/Nuxa qəzasının ərazisi Zaqatala dairəsinin ərazisi ilə birləşdirilərək "Zaqatala-Nuxa dairəsi" adlandırılsa da, Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 25 yanvar 1930-cu il qərarı ilə sabiq Zaqatala dairəsi ilə sabiq Nuxa qəzası yenidən bir-birindən ayrılmış və hər biri ayrıca dairə olmuşlar. Lakin az müddət sonra, Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin və Xalq Komissarları Sovetinin 30 avqust 1930-cu il tarixli qərarına əsasən, bütün dairələr, o cümlədən Nuxa dairəsi də ləğv edilir və dairələrin yerlərində 63 rayon təşkil olunur. 1931-ci ilin fevralında isə 1930-cu ildə təşkil edilmiş rayonlardan bəziləri ləğv edilmiş və bir neçə yeni rayon, o cümlədən, Nuxa rayonu yaradılmışdır.

Coğrafiya

Məlum olduğu kimi, 1819-cu ildə Şəki xanlığı ləğv edilərkən və yerində Şəki əyaləti yaradılarkən, xanlıq dövründə olduğu kimi, əyalətin də ərazisi şimalda Qafqaz sıra dağlarına, qərbdə Bləcik kəndindən sonra Alazan çayına, cənubda Kür çayına, Zərdab kəndinə, şərqdə Göyçay çayına qədər uzanırdı. 1858-ci ilə aid xəritədən[11] görünür ki, əyalət qəzaya çevrildikdə onun qərb sərhədi heç də Alazan çayına çatmırdı, Acınohur gölünün ortasındah keçirdi. 1883-cü ildə qəza ərazində Ərəş qəzası təşkil edildikdə isə Nuxa qəzasının ərazisi 2 dəfəyə yaxın kiçildi. Ərəş qəzası Azərbaycan SSR dövründə əvvəl inzibati mərkəzin adına uyğun olaraq Ağdaş qəzası adlandırıldı, sonra, 1926-cı ildə isə ləğv edildi. 1926-cı ilə aid statistik məlumatlardan aydın olur ki, həmin vaxt Ağdaş qəzası ərazisinin bir hissəsi (Xaldan dairəsi) Nuxa qəzasında, bir hissəsi isə (Ağdaş dairəsi, Ağdaş şəhəri və s.) Göyçay qəzasında idi.

İqtisadiyyat

Əhali

1851–ci ildə Rusiyada əhali sayının araşdırılması üçün həyata keçirilmiş IX təftişə əsasən, inzibati cəhətdən Bakı, Şamaxı, Lənkəran, Nuxa və Şuşa qəzalarını əhatə edən Şamaxı quberniyasının əhalisi 319.923 nəfəri kişilər, 283.083 nəfəri qadınlar olmaqla 603.006 nəfər idi.[12] Əhalinin ümumi sayı haqqında məlumatlar imperiyanın Maliyyə Nazirliyinin Zaqafqaziya idarəsi tərəfindən təqdim olunmuşdu.[12] Qəzalar üzrə qadınların ayrıca sayını müəyyən etmək münkün olmamışdır.[12] Kişilərin qəzalar üzrə sayı haqqında məlumatlar isə Tiflisdən həqiqi dövlət məsləhətçisi Aleksey Fyodoroviç Kruzenştern tərəfindən təqdim olunmuşdu.[12] Beləliklə, həmin məlumatlara əsasən Nuxa qəzasının bütün yaşayış yerlərində kişi cinsindən toplam 65.952 nəfər əhali yaşayırdı.[12]

Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətində Nuxa qəzası haqqında məlumat (ixtisarla):

Nuxa qəzasının sahəsi 3346.7 verst², başqa sözlə 3808,7 km²-dir. Əhalisi 1 yanvar 1896-cı il tarixdə 94767 nəfər (51552 kişi; 43215 qadın) idi. Nuxa qəzası nisbətən varlı, sənayenin və ticarətin inkişaf etdiyi qəzalardandır. Qəzanın xarakterik cəhətlərindən biri də burada əhalisi çox olan kənlərin olmasıdır. Məsələn, Xaçmazda 4557, Baş Göynükdə 5084, Vəndamda 4323 nəfər adam yaşayır. Əhalinin məşğuliyyətində taxılçılıq, xüsusilə çəltik əkib-becərmək, bağçılıq, ipəkçilik əsas yer tutur. Qəzanın əhalisi çox olan kəndlərindən biri - Nic kəndi, hansı ki bu kənddə 5084 nəfər adam yaşayır, bağçılıq, ipəkçilik və əkinçilik sahəsində nəinki Nuxa qəzasında, hətta bütün quberniyada ən irəlidədir. Qəzada 1894-cü ildə 89,5 desyatin sahədə tütün əkilmiş və 1128 pud məhsul götürülmüşdür. Barama becərilməsi işində isə Nuxa qəzası Zaqafqaziyada birinci yerdədir. Qəzada 1893-cü ildə 81740 pud, 1894-cü ildə isə 89900 pud barama istehsal edilmişdir. Nic kəndində fındıq bağlarının sahəsi 9 desyatinə çatır. Vəndam kəndi isə alması ilə məşhurdur. Qəzada 1894-cü ildə 44930 vedrə çaxır istehsal olunmuşdur. 1891-ci ildə qəzada, Nuxa şəhəri istisna olmaqla, 5676 at, 938 eşək və qatır, 23500 baş inək, 7650 baş camış, 47850 qoyun, 3250 keçi, 660 donuz vardı. Qəzada 8 ibtidai kənd məktəbi, 5 erməni-qriqoryan kilsə məktəbi, 1 pravoslav kilsəsi, 44 erməni-qriqorian kilsəsi, 2 monastır, 261 məscid, 3 sinaqoq fəaliyyət göstərirdi. Qəza əhalisinin 69,6%-i azərbaycanlılar[q 2], 15,7%-i ermənilər, 7,8 %-i udinlər, 4,6-i kürəlilər (Samur çayı hövzəsinin ləzgiləri), 1,9%-i yəhudilərdir, yerdə qalan hissə isə gürcülərdən və qaputlilərdən(?) ibarətdir. Əhalinin 74,5% müsəlmandır. Əhalinin 73,5% sünni məzhəblidir. Əhalinin 22,7% erməni-qriqorian məzhəblidir. Nuxa şəhərində 25 min nəfər adam yaşayır. Onların 81%-i azərbaycanlı, 18%-i isə ermənilərdir. Şəhərdə barama emalı işi çox inkişaf etmişdir. Şəhərdə 45 baramaaçan zavod, 4 kərpic zavodu, 8 dulusçuluq emalatxanası, 4 dabbağxana və 3 sabunbişirmə sexi var. Şəhərdə həmçinin, dördillik şəhər məktəbi, 2 erməni kilsə məktəbi, 1 pravoslav kilsəsi, 3 erməni-qriqorian kilsəsi, 28 məscid, xəstəxana, həkim və aptek də fəaliyyət göstərir.[13]

Nuxa qəzası 1917-ci idə: 1917 ilin "Qafqaz təqvimi"nə görə, Nuxa qəzasının ərazisi 3685 verst² (4201 km²) idi. Qəzanın əhalisi 133505 nəfər idi. Əhalinin 73819 nəfəri (55,3%) kişi, 59686 nəfəri (44,7%) qadın, 131132 nəfəri yerli sakin, 2373 nəfəri müvəqqəti yaşayanlar idi. Qəzanın əsas əhalisi azərbaycanlılar (93557 nəfər və ya 70,1%) idi. Bundan başqa, qəzada 17751 (13,3%) erməni, 7861 müsəlman dağlı əhalisi (5,9%), 1831 (1,4%) rus qeydiyyata alınmışdı. Qəzanın mərkəzi Nuxa şəhəri (əhalisi 52243 nəfər) idi. 20 əsrin əvvəllində qəzada yüzdən çox ipəkəyirmə müəssisəsi vardı.[4]

1926-cı ilə aid statistik məlumatlarda Nuxa qəzası əhalisinin sayı və etnik tərkibi:[14]

Qəzanın, yaxud dairənin adı Cəmi azərbaycanlılar ermənilər tatlar talışlar ləzgilər udinlər avarlar saxurlar ceklilər xınalıqlar gürcülər kürdlər ruslar ukraynalılar dağ yəhudiləri
Nuxa qəzası 107.049 (100%) 94.078 (87,9%) 4.007 (3,7%) 21 (0,1%) 3 (-0,1%) 2.874 (2,7%) 2.439 (2,3%) 31 (0,1%) 294 (0,3%) 590 (0,6%) 67 (0,1%) 49 (0,1%) 4 (0,1%) 958 (0,9%) 99 (0,1%) 910 (0,9%)
Nuxa şəhəri 22.944 (100%) 20.764 (90,5%) 1.565 (6,8%) 18(0,1%) - 185 (0,8%) - - - - - 37 (0,2%) - 195 (0,8%) 34 (0,1%) 3 (-0,1%)
Aşağı Göynük dairəsi 17.912 (100%) 16.701 (93,2%) 6 (0,1%) - - 1.154 (6,4%) - - - - - 1 (- 0,1%) - - -
Vartaşen dairəsi 15.260 (100%) 11.485 (75,3%) 1.336 (8,8%) - 1 (-0,1%) 103 (0,7%) 356 (2,3%) 31 (0,2%) 291 (1,9%) 590 (3,9%) 67 (0,4%) 2 (-0,1%) 1 (-0,1%) 19 (-0,1%) - 899 (5,9%)
Cəfərabad dairəsi 15.693 (100%) 14.271 (90,9%) 305 (1,9%) - - 977 (6,2%) - - - - - - - 23 (0,1%) 19 (0,1%) -
Qutqaşen dairəsi 13.394 (100%) 13.231 (98,8%) 133 (1,0%) - - 5 (-0,1%) - - - - - - - 8 (-0,1%) - 1 (-0,1%)
Nic dairəsi 12.926 (100%) 9.350 (72,3%) 571 (4,4%) - - 118 (0,9%) 2.083 (16,1%) - - - - 2 (-0,1%) - 690 (5,3%) 46 (0,4%)
Xaldan dairəsi 8.920 (100%) 8.276 (92,8%) 91 (1,0%) 3 (-0,1%) 2 (-0,1%) 332 (3,7%) - - 3 (-0,1%) - - 7 (0,1%) 3 (-0,1%) 23 (0,3%) - 7 (0,1%)

İnzibati bölgü

1897-ci ilə aid statistik məlumatlardan aydın olur ki, Nuxa qəzasının ərazisi inzibati cəhətdən 5 hissəyə bölünmüşdü. Bunlardan biri Nuxa şəhəri, 4-ü isə (1-ci, 2-ci, 3-cü, 4-cü) sahə (rus. участка) idi. 1926-cı ildə isə qəza ərazisi inzibati cəhətdən 7 hissə bölünmüşdü. Bunlardan biri Nuxa şəhəri, 6-sı isə (Aşağı Göynük, Vartaşen, Cəfərabad, Qutqaşen, Nic, Xaldan) dairə idi.

Mənbə

  1. О народонаселенiи Россiи по губернiямъ и уѣздамъ: LXII. Шемахинская губернiя, стр. 154. // Девятая ревизiя. Изслѣдованiе о числѣ жителей въ Россiи въ 1851 году Петра Кеппена. Санктпетербургь: Вь Типографiи Императорской Академiи наукь, 1857, 297 стр.
  2. Нуха гəзасы, сəhифə 305. // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы. VII ҹилд: Мисир – Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксиjасы, 1983, 624 сəhифə.
  3. Адресь – Календарь Азербайджанской Республики на 1920–й годь (1–й годь изданiя). Подь редакцiей А. И. Ставровскаго; Изданiе Министерства Призрѣнiя. Баку: Правительственная типографія ГАЗ «Азербайджань», 1920, 340 стр. — Репринтное издание. Ответственный за выпуск редактор: В. Бахманлы; Редактор: А. Асадзаде; Министерство Культуры и Туризма Азербайджанской Республики, Национальная Библиотека Азербайджана имени М. Ф. Ахундова. Баку: издательство «Нагыл еви», 2011, 336 стр. ISBN 9789952210736
  4. Realities of Azerbaijan 1917–1920. Author: Isgenderli Anar; Foreword by Justin McCarthy; Translated from the azerbaijani to the english by Yusif Axundov. Bloomington: Xlibris Corporation, 2011, 234 pages. ISBN 9781456879556

Qeydlər

  1. Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə (1918-1920) ölkə Bakı, Gəncə və Zaqatala quberniyalarına, yaxud dairələrinə bölündü. Çar Rusiyası dövründəki Yelizavetpol quberniyası isə artıq "Gəncə quberniyası", yaxud "Gəncə dairəsi" adlandırdı.
  2. Mətndə: Azərbaycan tatarları.

İstinadlar

  1. 1,0 1,1 "Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г.". http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=63.(rus.)
  2. IX. Azərbaycan Cümhuriyyətinin ərazisi, səhifə 43. // Azərbaycan Paris Sülh Konfransında (1919–1920). Azərbaycan, ingilis və fransız dillərində. Tərtib, ingilis dilindən tərcümə və müqəddimə müəllifi: Vilayət Quliyev. Bakı: "Ozan", 2008, 184 səhifə. ISBN 5998668644
  3. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, səhifə 11. // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. I cild. Baş redaktor: Yaqub Mahmudov. Bakı: "Lider" nəşriyyatı, 2004, 471 səhifə. ISBN 9952417142
  4. 4,0 4,1 Nuxa qəzası, səhifə 274. // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. İki cilddə. II cild. Bakı: "Lider" nəşriyyatı, 2005, 479 səhifə. ISBN 9952417444
  5. Часть V. — Отдел X. Административное деление СССР, стр. 188. // Весь СССР: cправочная и адресная книга на 1926 год. Третий год издания. С приложением карты СССР. Издатель: Центральное Управление Пропаганды и Печати ВСНХ СССР. Под редакцией: М.И. Галицкого, Н.Н. Деревенко, М.Ф. Заменгоф, Н.М. Любарского, М.Т. Чиликина. Ленинград: Типолитография Гостехиздата «Красный печатник», 1926.
  6. Административное деление республик, областей, губерний, уездов и волостей Союза ССР на 1 января 1926 года (в алфавитном порядке). — Азербайджанская ССР, стр. 192. // Территориальное и административное деление Союза ССР на 1–е января 1926 года. Издатель: Статистический отдел Народного комиссариата внутренних дел РСФСР. Москва: Издательство Главного Управление Коммунального Хозяйство НКВД, 1926, 284 стр.
  7. Нуха гəзасы, сəhифə 305. // Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы. VII ҹилд: Мисир – Прадо. Бакы: Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасынын Баш Редаксиjасы, 1983, 624 сəhифə.
  8. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi; Prezident Kitabxanası. İnzibati ərazi vahidləri, İnzibati-ərazi vahidləri haqqında ümumi məlumat, səh.: 179.
  9. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi; Prezident Kitabxanası. İnzibati ərazi vahidləri, İnzibati-ərazi vahidləri haqqında ümumi məlumat, səh.: 4.
  10. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi; Prezident Kitabxanası. İnzibati ərazi vahidləri, İnzibati-ərazi vahidləri haqqında ümumi məlumat, səh.: 4.
  11. Карта Кавказского края, 1858 г.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 О народонаселенiи Россiи по губернiямъ и уѣздамъ: LXII. Шемахинская губернiя, стр. 154. // Девятая ревизiя. Изслѣдованiе о числѣ жителей въ Россiи въ 1851 году Петра Кеппена. Санктпетербургь: Вь Типографiи Императорской Академiи наукь, 1857, 297 стр.
  13. Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, Том XXI, стр.: 431-432, С.-Петербург, 1897....
  14. Этно-Кавказ, Нухинский уезд (1926 г.)

Həmçinin bax

Xarici keçidlər