Oblast
Oblast (rus. область, ukr. область, belar. вобласць, bolq. област, bosn. oblast, çex. oblast, serb. област, slovak. oblasť) — Bolqarıstanda və Belarus, Rusiya, Ukrayna kimi bir sıra postsovet ölkələrində tətbiq olunan inzibati-ərazi vahidi növü. Tarixən bu termin Rusiya İmperiyası və SSRİ-də də istifadə edilmişdir. "Oblast" sözü Azərbaycan dilinə adətən "vilayət" və ya "region" kimi tərcümə olunur.[1][2]
Etimologiya
[redaktə | vikimətni redaktə et]"Oblast" termini rus dilindəki область ([[Beynəlxalq fonetik əlifba|[ˈobləsʲtʲ]]]) sözündən götürülmüşdür. Bu söz qədim rus dilinə kilsə slavyan dilindəki "hakimiyyət", "imperiya" mənalarını verən oblastĭ sözündən keçmişdir. Sözün tərkibi ob- (qarşı, tərəf mənasında) prefiksi və vlastĭ (hakimiyyət, idarəetmə) kökündən ibarətdir.[3] Qədim rus dilində bu sözlə yanaşı, eyni mənşəli volost (ərazi, dövlət, güc) termini də istifadə olunurdu.[4]
Tarixi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Oblast termini slavyan dövlətçilik tarixində min ildən artıq təkamül keçmiş bir inzibati və siyasi anlayışdır. Bu termin həm ərazi, həm də həmin ərazi üzərindəki hakimiyyəti ifadə edən mürəkkəb bir strukturu ifadə edir.[5]
Erkən dövr və etimoloji köklər
[redaktə | vikimətni redaktə et]Orta əsrlərdə "oblast" sözü müasir mənadakı inzibati vahid deyil, daha çox "hakimiyyət dairəsi" və ya "nəzarət edilən mülk" mənasını verirdi. Kilsə slavyan dilində bu söz birbaşa "güc" (vlast) anlayışı ilə bağlı idi. Qədim Rus dövləti dövründə oblast müəyyən bir knyazın hökmünün keçərli olduğu bütün torpaqları ifadə etmək üçün istifadə olunurdu.[6]
Rusiya İmperiyası dövrü (1708–1917)
[redaktə | vikimətni redaktə et]Rusiya İmperiyasında oblastların yaradılması adətən xüsusi coğrafi və ya siyasi şərtlərlə bağlı idi. I Pyotrun 1708-ci il inzibati islahatından sonra əsas vahid quberniya olsa da, oblastlar aşağıdakı məqsədlər üçün yaradılmışdı:
- Sərhəd əraziləri: Yeni fəth edilmiş və hərbi vəziyyətin davam etdiyi ərazilər (məsələn, Tavriya oblastı).
- Kazak torpaqları: Xüsusi idarəetmə statusuna malik olan kazak qoşunlarının məskunlaşdığı ərazilər (məsələn, Don Qoşunu oblastı).
- Müstəmləkə idarəçiliyi: Mərkəzi Asiya və Qafqazın ilhaqından sonra bu regionlar quberniya deyil, hərbi-mülki idarəetmənin tətbiq olunduğu oblastlara bölünürdü (məsələn, Səmərqənd oblastı, Qars oblastı).[7]
Sovet dövrü (1917–1991)
[redaktə | vikimətni redaktə et]SSRİ dövründə oblast anlayışı kökündən dəyişərək iqtisadi planlaşdırma vahidinə çevrilmişdi.
- 1920-ci illərin islahatları: Çar quberniyaları ləğv edilərək daha böyük iqtisadi rayonlar və oblastlar yaradılmışdır. Bu, mərkəzləşdirilmiş planlı iqtisadiyyatın idarə olunmasını asanlaşdırmaq məqsədi daşıyırdı.
- İyerarxiya: Oblastlar ittifaq respublikalarının tərkibində yaradılırdı. Məsələn, Rusiya SFSR, Ukrayna SSR və Belarus SSR onlarla oblasta bölünmüşdü.
- Muxtar oblastlar: Etnik azlıqlar üçün yaradılan xüsusi vahidləri (məsələn, Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti) ifadə etmək üçün "muxtar oblast" termini istifadə olunurdu.[8]
Postsovet məkanı və Bolqarıstan
[redaktə | vikimətni redaktə et]1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra yeni müstəqil dövlətlər oblast sistemini fərqli yollarla davam etdirmişdirlər:
- Rusiya və Ukrayna: Oblastları konstitusional subyektlər kimi saxlamışdılar.
- Mərkəzi Asiya: Özbəkistan, Qazaxıstan və Qırğızıstan oblast strukturunu hifz etmiş, lakin adlarını yerli dillərə (viloyat, oblıs, oblus) adaptasiya etmişdir.
- Bolqarıstan: Bolqarıstan 1999-cu ildə Avropa İttifaqı standartlarına adaptasiya etmək üçün ölkəni 28 inzibati oblasta bölmüşdür.[9]
Oblast və digər vahidlərin müqayisəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]| Dövür | Əsas vahid | Oblastın rolu |
|---|---|---|
| Çar Rusiyası | Quberniya | Sərhəd və hərbi ərazilər |
| SSRİ | Oblast / Respublika | İqtisadi-inzibati planlaşdırma |
| Müasir Rusiya | Subyekt | Federal hüquqlara malik region |
| Bolqarıstan | Oblast | Yerli özünüidarəetmə vahidi |
Müasir ölkələr üzrə statusu
[redaktə | vikimətni redaktə et]Hazırda oblast sistemi bir neçə ölkədə əsas inzibati bölgü vahididir:
- Rusiya: Rusiya Federasiyasının 89 subyektindən 46-sı rəsmi olaraq oblast adlanır. Onlar federal əhəmiyyətli subyektlər hesab olunur.
- Ukrayna: Ukraynanın əsas inzibati vahidləri oblastlardır. Ölkə 24 oblastdan, bir muxtar respublikadan (Krım Muxtar Respublikası) və xüsusi statuslu iki şəhərdən (Kiyev və Sevastopol) ibarətdir.
- Belarus: Ölkə 6 oblasta (voblas) və paytaxt Minsk şəhərinə bölünür.
- Bolqarıstan: 1999-cu ildən bəri Bolqarıstan 28 oblasta bölünmüşdür (bundan əvvəl 9 böyük oblast mövcud idi).
- Qazaxıstan və Qırğızıstan: Bu ölkələrdə də oblast (müvafiq olaraq oblıs və oblus) sistemi birinci dərəcəli inzibati vahid kimi saxlanılmışdır.[10]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ "Oblast definition and meaning", Collins English Dictionary, İstifadə tarixi: 25 dekabr 2022
- ↑ "What Is An Oblast?", World Atlas, 2017, İstifadə tarixi: 25 dekabr 2022
- ↑ oblast, n. // Oxford English Dictionary, iyul 2023, doi:10.1093/OED/6423855087, İstifadə tarixi: 1 dekabr 2023
- ↑ Фасмера, Макса. область // Этимологический онлайн-словарь русского (rus) (4th). 2006. İstifadə tarixi: 1 may 2023.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. "Historical Development of the Oblast" (ingilis). İstifadə tarixi: 11 fevral 2026.
- ↑ Max Vasmer. Etymological Dictionary of the Russian Language (de/ru). 1953.
- ↑ Lieven, Dominic. The Cambridge History of Russia: Volume 2. Cambridge University Press. 2006. ISBN 978-0521815291.
- ↑ Jerry F. Hough. How the Soviet Union is Governed. Harvard University Press. 1979. ISBN 978-0674410305.
- ↑ "Administrative Divisions of Bulgaria" (ingilis). Statoids. İstifadə tarixi: 11 fevral 2026.
- ↑ "Administrative Subdivisions of Countries" (ingilis). Statoids. İstifadə tarixi: 11 fevral 2026.