Orxon abidələri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Türkcənin bilinən yazılı ilk nümunələri, 8.yüzyılın başlarına söykənən və Orhun vadisində olan, buna görə də Orhun abidələri və ya Orhun Abidələri olaraq adlandırılan yazıtlardır.Bu kitabələr, Türkcənin, tarixi müddətdəki qrammatik quruluşu və bu quruluşun dəyişməsiylə əlaqədar məlumatlar verdiyi kimi, Türklərin dövlət anlayışı ilə rəhbərliyi, Türklərin mədəni elementləri, Türklərin qonşuları ilə soydaşlarıyla olan əlaqələri və ictimai həyatıyla və s. əlaqədar əhəmiyyətli məlumatlar, ibarətdir.[1]

Orxon abidəsi


Orxon abidələri Orxon çayı sahilində tapıldığına görə bu cür adlandırılıb və qədim türk tayfaları tərəfindən düzəldilmişdir. Orxon abidələri qədim türk dilini öyrənmək baxımından olduqca vacibdir. Orxon abidələrinə Ongin, Gül-Tigin, Bilgə xaqan, Tonyukuk,Kuli-Çor, Moyun-Çor, İşe-Ashet, Hoytu-TəmirSuci abidələri daxildir. Bilgə Xaqan abidəsində Azərbaycancaya tərcümə etdikdə, belə deyilir:

Türk Oğuz Bəyləri, eşidin! Üstdə göy çökmədikcə, altda yer dənizi deşmədikçe, elini mərasimi kim poza bilər.
Ey Türk Milləti! Özünə dön. Səni yüksəltmiş Bilgə Xaqanına, azad və müstəqil ölkənə qarşı səhv etdin, pis vəziyyətə saldın.
Millətin adı yox olmasın deyə, Türk milləti üçün gecə yatmadım, gündüz oturmadım. Qardaşım Gül-Tigin və iki Şad ilə öləsiylə bitənə çalışdım...
          "Edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş."       "İyi bilgili insanı,iyi cesur insanı yürütmezmiş." (OA,KT G6)          "…ıraḳ erser yablaḳ aġı birür, yaġuḳ erser edgü aġı birür tip ança boşġurur ermiş."       "...uzak ise kötü mal verir,diyip öyle öğretiyormuş."(OA,KT G7)

Orxon Abidələri'nde Minicilik[redaktə | əsas redaktə]

Moğollar və Türklər, Hunlar zamanından bəri gerçək mənada minicilikdə usta xalqlar olaraq ün etmişlər. Əhəmiyyətli dil sənədi olaraq qəbul edilən Orxon abidələri'nde, əgər piyada olaraq gidilmeden məcburiyyətində olunsaydı o zaman biz bunu böyük bir yoxsulluğun işarəsi olaraq qəbul edəcəkdim.

etu. yadı-γ, tü. yayıγ, qar. yayaw, koyb. çazıγ, cuv. Şura, yak. satışın "piyada" = mo. yada-gu, kalm. yadū "kasıb, yoxsul" (Ramstedt, KW 213b).

Orxon abidələri'nde belə izah edilər.[2]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]