Osmanlı Serbiyası

Osmanlı imperiyasının əyaləti
Osmanlı Serbiyası
serb. Османска Србија
Bayraq
—
Dil	Serb dili
Din	Sünni islam (rəsmi) Xristianlıq (Serb Pravoslav Kilsəsi, Roma katolikliyi)
İdarəetmə forması	Monarxiya
Bəylərbəyi, Paşa, Ağa, Dayı
•	Bəylərbəyi
•	Dayı
Davamiyyət
Serbiya  →
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Osmanlı Serbiyası — Osmanlı imperiyası dövründə Serbiyanın tarixini əhatə edən mərhələdir. Orta əsr Serbiyasının müxtəlif regionları artıq XIV əsrin sonlarında Osmanlı hakimiyyəti altına düşmüş, Serbiya despotluğu isə 1459-cu ildə süqut etmişdir. Müasir Serbiya Respublikasının şimal bölgələri isə sonrakı fəthlər nəticəsində 1521–1552-ci illər arasında Osmanlı imperiyasına birləşdirilmişdir. Habsburq imperiyasının həmin şimal ərazilərə doğru genişlənməsi ilə 1699 və 1718-ci illərdə Osmanlı hakimiyyəti tədricən Sava və Dunay çaylarının cənubundakı Serb torpaqlarına sıxışdırılmışdır (1739). 1804–1830-cu illərdə Serbiya knyazlığı tədricən bərpa olunmuş və Osmanlı imperiyasının vassalı kimi mövcud olmuşdur. 1878-ci ildə müstəqillik əldə etmiş, daha sonra cənub ərazilərə genişlənmiş və bununla da Osmanlı nəzarəti “Köhnə Serbiya” bölgələri ilə məhdudlaşmışdır. Bu ərazilər 1912-ci ildə azad edilərək Serbiya torpaqlarında Osmanlı hakimiyyətinin sonunu gətirmişdir.

Balkanların Osmanlı fəthi XIV əsrin ortalarından başlamış və Serb imperiyasının süqutundan sonra yaranan müxtəlif Serb dövlətləri ilə ardıcıl münaqişələrə səbəb olmuşdur. Osmanlılar 1371-ci ildə Maritsa döyüşündə, 1389-cu ildə isə Kosovo döyüşündə serbləri məğlub etmiş və bir sıra Serb feodallarını sultanın vassalına çevirmişdir. 1439-cu ildə Serb despotluğu ilk dəfə fəth olunsa da, 1444-cü ildə bərpa edilmişdir. 1459-cu ildə isə Despotluq yenidən və bu dəfə tamamilə Osmanlılar tərəfindən işğal edilmişdir. Eyni dövrdə Zeta knyazlığı 1479-cu ildə ilk dəfə fəth olunmuş, 1481-ci ildə yenidən bərpa edilmiş, lakin 1496-cı ildə tam olaraq Osmanlı imperiyasına birləşdirilmişdir. 1463-cü ildə Bosniya krallığı, 1482-ci ildə isə Müqəddəs Sava hersoqluğu Osmanlılar tərəfindən fəth edilmişdir. XV əsrin sonuna doğru Osmanlı idarə sistemi bu torpaqlarda möhkəmlənmişdir.

Sonrakı dövrlərdə Serb torpaqlarında Osmanlı hakimiyyətinə qarşı bir neçə üsyan baş vermiş, bunların bir çoxu Habsburq monarxiyasının dəstəyi ilə həyata keçirilmişdir. Bunlara 1594-cü il Banat üsyanı, 1688–1690-cı illər üsyanı, 1716–1718-ci illər üsyanı və 1788–1791-ci illər üsyanı daxildir. Bu üsyanlar Serblərin Böyük köçləri ilə müşayiət olunmuşdur. 1804-cü ildə Birinci Serb üsyanı başlamış və Serbiyanın qismən azad olunmasına gətirib çıxarmışdır. 1813-cü ildə üsyan yatırılmış, lakin 1815-ci ildə İkinci Serb üsyanı nəticəsində yeni siyasi razılaşma əldə edilmiş və Serbiya knyazlığı yaradılmışdır. 1833 və 1878-ci illərdə ərazilər genişləndirilmiş, eyni zamanda tam müstəqillik əldə olunmuşdur. Bununla da Osmanlı hakimiyyəti “Köhnə Serbiya” regionlarına qədər geriləmişdir. Bu ərazilər 1912-ci ildə azad edilərək Serbiya torpaqlarında Osmanlı dövrünü sona çatdırmışdır.

Tarix

XIV əsrdə Serbiya imperiyasının parçalanmasından sonra yaranmış dövlətlər

Osmanlı fəthi (1371–1552)

Uroş Prediç tərəfindən çəkilmiş Kosovo qızı

Osmanlılar 1371-ci ildə Maritsa döyüşündə, 1389-cu ildə isə Kosovo döyüşündə serb qüvvələrini məğlub etdilər. Bundan sonra bir sıra serb hakimləri Osmanlı vassalına çevrildi. Stefan Lazareviç əvvəlcə Osmanlı vassalı olsa da, sonradan müstəqillik əldə etdi və Serbiya despotluğunun paytaxtını Smederevoya köçürdü.

1455-ci ildə Osmanlılar cənub Serbiya torpaqlarını, 1459-cu ildə isə Smederevonu ələ keçirərək Serbiya Despotluğuna son qoydular. Zeta knyazlığının 1496-cı ildə süqutundan sonra serb torpaqları tamamilə Osmanlı hakimiyyəti altına keçdi.

Belqrad mühasirəsi zamanı Osmanlı ordusu

XV əsrdən etibarən çoxlu sayda serb Osmanlı idarəsindəki ərazilərdən Macarıstan krallığına köç etdi. 1521-ci ildə Osmanlılar Belqradı və Şabatsı ələ keçirərək mərkəzi Serbiyanın fəthini tamamladılar.

Moxaç döyüşündən (1526) sonra Yovan Nenad Baçka, Banat və Sremin bir hissəsində qısaömürlü serb dövləti yaratdı, lakin 1527-ci ildə məğlub edildi. 1552-ci ildə Osmanlılar Banat və Baçkanı da fəth etdilər. 1557-ci ildə isə Peç Serb Patriarxlığı bərpa olundu.

Osmanlılar və Habsburqlar arasında

1594-cü il Banat üsyanı

XVI–XVIII əsrlərdə Habsburq monarxiyası və Venesiya Respublikası Osmanlılara qarşı mübarizədə Serblərin dəstəyindən istifadə edirdi. 1594-cü ildə Banatda böyük serb üsyanı baş verdi. Üsyanın cavabı olaraq Osmanlı sərkərdəsi Sinan Paşa Müqəddəs Savanın qalıqlarını yandırdı.

1596–1597-ci illərdə Hersoqovina bölgəsində də serb üsyanı baş verdi. Daha sonra Böyük Türk müharibəsi (1683–1699) zamanı serblər Müqəddəs Liqa qüvvələrini dəstəklədilər. Habsburqların geri çəkilməsindən sonra çoxlu sayda serb patriarx III Arseniye Çarnoyeviçin rəhbərliyi ilə şimala köç etdi. Bu hadisə Serblərin Böyük Köçü kimi tanınır.

XVIII əsrdə Osmanlı Serbiyası

Savoylu Evgeninin 1717-ci ildə Belqradı ələ keçirməsi

Karlovitsa müqaviləsindən (1699) sonra sərhədlər müəyyənləşdirildi. Pasarofça müqaviləsi (1718) ilə Habsburqlar Belqrad və mərkəzi Serbiyanı əldə etdilər və burada Serbiya krallığı (1718–1739) yaradıldı. Lakin 1739-cu ildə bu ərazilər yenidən Osmanlılara qaytarıldı və nəticədə Serblərin ikinci böyük köçü baş verdi.

1788–1791-ci illər müharibəsi zamanı Koça Ancelkoviçin rəhbərliyi altında serb üsyanı başladı və yaranmış ərazi Koçanın sərhədi adlandırıldı. Üsyan müharibənin sonunda yatırıldı.

XVIII əsrin sonlarında Sava Tekeliya və digər serb ziyalıları müstəqil Serbiya dövlətinin bərpası ideyasını irəli sürdülər. Bu ideyalar sonradan XIX əsrdə baş verən serb milli hərəkatlarının əsasını təşkil etdi.

Osmanlı Serbiyası (1791–1804)

1791-ci ildə Avstriya qoşunlarının Serbiyadan çıxması ilə Koçanın sərhədi üsyanı başa çatdı. Osmanlı hökumətinin serblərə verdiyi güzəştlər qısa müddətli oldu. 1799-cu ildə yeniçərilər yenidən hakimiyyətə qayıdaraq serb muxtariyyətini ləğv etdilər və ağır vergi siyasəti tətbiq etdilər.

1802-ci ildə yeniçəri başçıları Belqrad valisi Hacı Mustafa Paşanı öldürərək bölgədə terror rejimi qurdular. 1804-cü ildə onlar çoxsaylı serb knyazlarını və din xadimlərini qətlə yetirdilər. Bu hadisə Knezlərin qətliamı adı ilə tanındı və üsyana səbəb oldu.

Birinci serb qiyamı

Əsas məqalə: Birinci serb qiyamı

1804-cü il fevralın 14-də Oraşats kəndində keçirilən toplantıda Karađorđe Petrović üsyanın rəhbəri seçildi. Üsyançılar qısa müddətdə bir sıra şəhərləri azad etdilər və Belqradı mühasirəyə aldılar.

Başlanğıcda məqsəd Osmanlı daxilində muxtariyyət əldə etmək olsa da, 1807-ci ildən hərəkat müstəqillik uğrunda mübarizəyə çevrildi. Üsyan dövründə Serbiya faktiki olaraq müstəqil dövlət kimi fəaliyyət göstərdi. Praviteljstvujuşçi Sovet adlı idarəetmə orqanı yaradıldı, Böyük Məktəb (sonradan Belqrad Universiteti) və digər təhsil müəssisələri təsis edildi. Maarifçi Dositey Obradoviç müasir Serbiyanın ilk təhsil naziri oldu.

1812-ci ildə Rusiyanın Napoleona qarşı müharibəyə cəlb olunması serblərin dəstəkdən məhrum olmasına səbəb oldu. 1813-cü ildə Osmanlılar üsyanı yatırdılar, Belqradı yenidən ələ keçirdilər və minlərlə serb öldürüldü və ya sürgün edildi.

Hacı-Prodan üsyanı (1814)

Əsas məqalə: Hacı-Prodan üsyanı

1814-cü ildə Birinci Serb üsyanının veteranı Hacı Prodan Qliqoriyeviç yeni üsyan qaldırdı. Miloş Obrenoviç bu təşəbbüsü dəstəkləmədi. Üsyan tezliklə məğlub edildi və Osmanlı hakimiyyəti sərt repressiyalar həyata keçirdi.

İkinci serb qiyamı

Əsas məqalə: İkinci serb qiyamı

1815-ci il aprelin 23-də Takovoda yeni üsyan elan edildi və rəhbərliyə Miloş Obrenoviç seçildi. Serb qüvvələri Lyubiç döyüşü, Çaçak, Požarevats və Dublje yaxınlığındakı döyüşlərdə uğur qazandılar.

Miloş Obrenoviç silahlı mübarizə ilə yanaşı diplomatik vasitələrdən də istifadə etdi. 1817-ci ildə onun əmri ilə sürgündən qayıdan Karađorđe öldürüldü. Həmin il Osmanlı hökuməti Serbiyaya daxili muxtariyyət verməyə razı oldu və beləliklə Serbiya knyazlığı yarandı.

Osmanlı Serbiyası (1815–1912)

1815-ci ildən sonra Serbiya torpaqları muxtar Serbiya knyazlığı və Osmanlıların birbaşa idarə etdiyi ərazilər arasında bölündü. 1833-cü ildə knyazlığın ərazisi genişləndirildi.

Serbiya-Osmanlı müharibələri (1876–1878) nəticəsində Serbiya beynəlxalq səviyyədə müstəqil dövlət kimi tanındı. Berlin konqresi (1878) Osmanlı suzerenliyinə son qoydu. 1882-ci ildə dövlət Serbiya Krallığı elan edildi.

Osmanlı hakimiyyətində qalan serb torpaqları Köhnə Serbiya adlanırdı. Bu ərazilər Balkan müharibələri (1912–1913) zamanı Serbiyaya birləşdirildi və bununla da serb torpaqlarında Osmanlı hakimiyyəti sona çatdı.

Osmanlı serbləri

Əsas məqalə: Osmanlı serbləri

Osmanlı imperiyasında yaşayan serblər əsasən pravoslav xristianlar idi və Rum milleti tərkibində təşkil olunmuşdular. Ayrı bir serb millətinin yaradılması təşəbbüsləri uğursuz oldu.

1908-ci ildə Osmanlı imperiyasında Serb Demokratik Liqası yaradıldı. Həmin il keçirilən Osmanlı parlament seçkilərində üç serb deputat parlamentə seçildi. Osmanlı serblərinin ilk siyasi məclisi 1909-cu ilin fevralında Skopyedə keçirildi.

Mədəni irs

Osmanlı hakimiyyəti dövründə Serbiya ərazisində çoxsaylı məscidlər, hamamlar, karvansaralar, körpülər və çeşmələr inşa edilmişdir. Bu tikililər Balkanlarda Osmanlı memarlığının inkişafının mühüm nümunələri hesab olunur. Belqraddakı Bayraqlı məscidi (1575) və Mehmed Paşa Sokollunun çeşməsi (1576–1577) həmin dövrdən günümüzə qədər qorunub saxlanılmış abidələr sırasındadır.

Osmanlı dövründə şəhərlərdə ticarət və sənətkarlıq inkişaf etmiş, yeni inzibati və iqtisadi mərkəzlər formalaşmışdır. Belqrad, Niş, Prizren, Skopye və digər şəhərlər mühüm ticarət yollarının üzərində yerləşirdi. Şəhərlərdə bazarlar, karvansaralar və sənətkar məhəllələri fəaliyyət göstərirdi.

Dini həyatın təşkilində Peç Serb Patriarxlığı mühüm rol oynayırdı. Patriarxlıq serb xalqının dini və mədəni kimliyinin qorunmasına xidmət etmiş, monastırlar isə təhsil və kitabçılıq mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Studenitsa monastırı, Jiça monastırı, Deçani monastırı və Peç Patriarxlığı kompleksi serb mədəniyyətinin əsas mərkəzləri olmuşdur.

Osmanlı dövründə serb xalq ədəbiyyatı və şifahi ənənələri də inkişaf etmişdir. Kosovo döyüşü və digər tarixi hadisələr haqqında dastanlar nəsildən-nəslə ötürülərək milli yaddaşın qorunmasına kömək etmişdir. Bu epik ənənə XIX əsrdə Vuk Karaciç tərəfindən toplanaraq yazıya alınmışdır.

İnzibati quruluş

Osmanlı dövründə Serbiya torpaqları müxtəlif inzibati vahidlərə bölünmüşdü. Əsas inzibati vahidlər eyalət və sancaqlar idi. Müxtəlif dövrlərdə Serbiya əraziləri aşağıdakı inzibati vahidlərə daxil olmuşdur:

• Smederevo sancağı
• Vıçıtrın sancağı
• Prizren sancağı
• Bosniya əyaləti
• Rumeli əyaləti
• Temeşvar əyaləti
• Kosovo vilayəti

XIX əsrdə Osmanlı imperiyasında aparılan inzibati islahatlar nəticəsində vilayət sistemi tətbiq edilmiş və Serbiya torpaqlarının bir hissəsi Kosovo vilayəti, Monastır vilayəti və digər inzibati vahidlərə daxil edilmişdir.

İqtisadiyyat

Osmanlı dövründə Serbiya iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edirdi. Əhalinin böyük hissəsi kəndlərdə yaşayır və torpaq becərməklə məşğul olurdu. Taxılçılıq, üzümçülük, heyvandarlıq və arıçılıq geniş yayılmışdı.

Mədənçilik də mühüm iqtisadi sahələrdən biri idi. Novo Brdo, Rudnik və digər mədən mərkəzlərində gümüş, qurğuşun və digər faydalı qazıntılar çıxarılırdı. Osmanlı fəthindən sonra bəzi mədənlər əvvəlki əhəmiyyətini itirsə də, onların bir hissəsi fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Ticarət yollarının üzərində yerləşən şəhərlər regional ticarətin inkişafına töhfə verirdi. Osmanlı bazarlarında yerli məhsullarla yanaşı, Aralıq dənizi, Mərkəzi Avropa və Yaxın Şərqdən gətirilən mallar da satılırdı.

Qalereya

• 
  Bayraqlı məscidi, Belqrad, 1575
• 
  Mehmed Paşa Sokollunun çeşməsi, Belqrad, 1576–1577
• 
  1718–1739-cu illərdə Serbiya Krallığının mərkəzi bölgələrinin Habsburqlar və Osmanlılar arasında bölünməsi
• 
  İslam-ağa məscidi, Niş, 1720
• 
  Habsburqların işğal etdiyi Serbiya (1788–1791)
• 
  1791-ci ildə Belqrad paşalığı (Smederevo sancağı)
• 
  Osmanlı dövründə Belqrad
• 
  Dahilər (üsyankar yeniçərilər) Hacı Mustafa Paşanı qətlə yetirərkən, 1802-ci il təsviri
• 
  Mişar döyüşü, 1806
• 
  Kəllə qülləsi, Niş, 1809
• 
  1809-cu ildə Serbiyanın azad edilmiş əraziləri
• 
  1909-cu ilin fevralında Skopyedə keçirilmiş Osmanlı serblərinin ilk siyasi məclisinin iştirakçıları

Həmçinin bax

• Osmanlı imperiyası
• Serbiya tarixi
• Serbiya knyazlığı
• Birinci Serb üsyanı
• İkinci Serb üsyanı
• Peç Serb Patriarxlığı
• Karađorđe Petrović
• Miloş Obrenoviç
• Osmanlı serbləri
• Köhnə Serbiya

Ədəbiyyat siyahısı

• Bataković, Dušan T., redaktorHistoire du peuple serbe [History of the Serbian People] (fransız). Lausanne: L’Age d’Homme. 2005. ISBN 9782825119587. 29 sentyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2018.
• Bronza, Boro. The Habsburg Monarchy and the Projects for Division of the Ottoman Balkans, 1771–1788 // Empires and Peninsulas: Southeastern Europe between Karlowitz and the Peace of Adrianople, 1699–1829. Berlin: LIT Verlag. 2010. 51–62. ISBN 9783643106117.
• Čanak-Medić, Milka; Todić, Branislav. The Monastery of the Patriarchate of Peć. Novi Sad: Platoneum, Beseda. 2017. ISBN 9788685869839.
• Ćirković, Sima. The Serbs. Malden: Blackwell Publishing. 2004. ISBN 9781405142915. 11 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 mart 2018.
• Davies, Brian. Empire and Military Revolution in Eastern Europe: Russia's Turkish Wars in the Eighteenth Century. London & New York: Bloomsbury Publishing. 2011. ISBN 978-1-4411-6880-1. 16 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 dekabr 2024.
• Fine, John Van Antwerp Jr. The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest. Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press. 1994 [1987]. ISBN 0472082604. 25 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2019.
• Fotić, Aleksandar. Belgrade: a Muslim and non-Muslim cultural centre (Sixteenth-Seventeenth centuries) // Provincial Elites in the Ottoman Empire: Helcyon Days in Crete V. Rethymno: Crete University Press. 2005. 51–75. 10 fevral 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 sentyabr 2024.
• Fotić, Aleksandar. Serbian Orthodox Church // Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York: Infobase Publishing. 2008. 519–520. ISBN 9781438110257.
• Gavrilović, Slavko. Serbs in Hungary, Slavonia and Croatia in struggles against the Turks (15th-18th centuries) // Serbs in European Civilization. Belgrade: Nova, Serbian Academy of Sciences and Arts, Institute for Balkan Studies. 1993. 41–54. ISBN 978-86-7583-015-3.
• Hochedlinger, Michael. Austria's Wars of Emergence: War, State and Society in the Habsburg Monarchy, 1683–1797. London & New York: Routledge. 2013 [2003]. ISBN 978-1-317-88793-5.
• Hupchick, Dennis P. The Balkans: From Constantinople to Communism. New York: Palgrave. 2002.
• Ingrao, Charles W. The Habsburg Monarchy, 1618–1815 (2nd). Cambridge: Cambridge University Press. 2000 [1994].
• Isailović, Neven; Krstić, Aleksandar. Serbian Language and Cyrillic Script as a Means of Diplomatic Literacy in South Eastern Europe in 15th and 16th Centuries // Literacy Experiences concerning Medieval and Early Modern Transylvania. Cluj-Napoca: George Bariţiu Institute of History. 2015. 185–195. 24 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2025.
• Jelavich, Barbara. History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries. 1. Cambridge University Press. 1983.
• Katić, Tatjana. Administrative Division, Settlements and Demographics in the First Centuries of Ottoman Rule (PDF) // Artistic Heritage of the Serbian People in Kosovo and Metohija: History, Identity, Vulnerability, Protection. Belgrade: Serbian Academy of Sciences and Arts. 2017. 41–48. 25 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 12 dekabr 2024.
• Katić, Tatjana; Vučetić, Biljana. In the time of the Ottoman Empire (1455-1912) (PDF) // Artistic Heritage of the Serbian People in Kosovo and Metohija: History, Identity, Vulnerability, Protection. Belgrade: Serbian Academy of Sciences and Arts. 2017. 365–377. 25 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 12 dekabr 2024.
• Katić, Tatjana. Walking through the ravaged City: An Eyewitness Testimony to Demolition of the Belgrade Fortress in 1690 // Belgrade: 1521-1867. Belgrade: The Institute of History. 2018. 79–99. ISBN 978-86-7743-132-7.
• Kursar, Vjeran. Non-Muslim Communal Divisions and Identities in the Early Modern Ottoman Balkans and the Millet System Theory // Power and Influence in South-Eastern Europe, 16th–19th century. Berlin: LIT Verlag. 2013. 97–108. ISBN 9783643903310.
• Miljković, Ema. "The Christian Sipahis in the Serbian Lands in the Second Half of the 15th Century" (PDF). Београдски Историјски Гласник: Belgrade Historical Review. 1. 2010: 103–119. 8 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 26 oktyabr 2024.
• Miljković, Ema. "Ottoman Heritage in the Balkans: The Ottoman Empire in Serbia, Serbia in the Ottoman Empire". Journal of Social Sciences: Sosyal Bilimler Dergisi. Special Issue on Balkans. 2012: 129–137. 27 aprel 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 oktyabr 2024.
• Miljković, Ema. "Toward the Rehabilitation of the Social History of the Serbs During the Ottoman Rule: The Serbian Society in the 15th Century". Human Research in Rehabilitation. 4 (2). 2014a: 50–52. doi:10.21554/hrr.041402. 24 fevral 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 fevral 2018.
• Miljković, Ema. "The Timar System in the Serbian Lands from 1450 to 1550: With a Special Survey on the Timar System in the Sanjak of Smederevo". Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi: Journal of Ottoman Legacy Studies. 1 (1). 2014b: 36–47. 9 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 oktyabr 2024.
• Miljković, Ema; Strugarević, Svetlana. "The Bridge Between Old and New: The Serbian Society in the First Century of the Ottoman Rule". Studies of the Ottoman Domain. 5 (9). 2015: 18–38. doi:10.19039/sotod.2015914106. SSRN 2661965.
• Miljković, Ema. Everyday Life in The Sanjak of Smederevo During the First Century of the Ottoman Administration: Urban vs. Rural // The Balkans Everyday Life and Culture. Lyon: Livre de Lyon. 2020. 1–18. ISBN 978-2-490773-45-9.
• Pavlowitch, Stevan K. Serbia: The History behind the Name. London: Hurst & Company. 2002. ISBN 9781850654773. 11 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2019.
• Pešalj, Jovan. Early 18th-Century Peacekeeping: How Habsburgs and Ottomans Resolved Several Border Disputes after Karlowitz // Empires and Peninsulas: Southeastern Europe between Karlowitz and the Peace of Adrianople, 1699–1829. Berlin: LIT Verlag. 2010. 29–42. ISBN 9783643106117.
• Radosavljević, Nedeljko V. The Serbian Revolution and the Creation of the Modern State: The Beginning of Geopolitical Changes in the Balkan Peninsula in the 19th Century // Empires and Peninsulas: Southeastern Europe between Karlowitz and the Peace of Adrianople, 1699–1829. Berlin: LIT Verlag. 2010. 171–178. ISBN 978-3-643-10611-7.
• Rajić, Suzana. Serbia - The Revival of the Nation-state, 1804-1829: From Turkish Provinces to Autonomous Principality, 143-148 // Empires and Peninsulas: Southeastern Europe between Karlowitz and the Peace of Adrianople, 1699–1829. Berlin: LIT Verlag. 2010. 143–148. ISBN 9783643106117.
• Roider, Karl A. The Reluctant Ally: Austria's Policy in the Austro-Turkish War, 1737–1739. Baton Rouge: Louisiana State University Press. 1972a. ISBN 978-0-8071-0237-4.
• Roider, Karl A. "The Perils of Eighteenth-Century Peacemaking: Austria and the Treaty of Belgrade, 1739". Central European History. 5 (3). 1972b: 195–207. doi:10.1017/S0008938900015478. JSTOR 4545635. 7 dekabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 dekabr 2024.
• Sotirović, Vladislav B. "The Serbian Patriarchate of Peć in the Ottoman Empire: The First Phase (1557–94)". Serbian Studies. NASSS. 25 (2). 2011: 143–169. doi:10.1353/ser.2011.0038. 6 may 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2019.
• Stavrianos, Leften. The Balkans Since 1453. London: Hurst. 2000 [1958]. ISBN 9781850655510.
• Stojkovski, Boris. Between Habsburgs and Ottomans - Jovan Nenad movement in 1526-1527 // Балканот: луѓе, војни и мир. Скопје: Институт за национална историја. 2015. 73–82. 19 iyul 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 aprel 2025.
• Sugar, Peter F. Southeastern Europe under Ottoman Rule, 1354-1804. Seattle: University of Washington Press. 1996 [1977]. ISBN 978-0-295-80363-0.
• Šuletić, Nebojša. Under Ottoman Rule: Until the End of the 18th Century // Artistic Heritage of the Serbian People in Kosovo and Metohija: History, Identity, Vulnerability, Protection. Belgrade: Serbian Academy of Sciences and Arts. 2017. 31–39. 9 iyul 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 dekabr 2024.
• Šuletić, Nebojša. "Usurpations of and Designated Successions to the Throne in the Serbian Patriarchate: The Case of Patriarch Moses Rajović (1712-24)" (PDF). Balcanica (52). 2021: 47–67. doi:10.2298/BALC2152047S. 17 fevral 2022 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 dekabr 2024.