Panslavizm

Müasir dünyada slavyan dövlətlərinin yayılma arealı.

Panslavizm — XIX əsrin ortalarında formalaşmış, slavyan xalqlarının mədəni, intellektual və siyasi vəhdətini hədəfləyən ideologiya. Bu hərəkatın əsas təsir dairəsi əsrlər boyu slavyan olmayan imperiyaların (Bizans, Avstriya-Macarıstan, Osmanlı və Venesiya) hakimiyyəti altında qalmış Balkanlar olmuşdur.

Tarixi inkişafı

"Panslavizm" terminini ilk dəfə 1826-cı ildə Yan Herkel istifadə etmişdir.^[1] Pangermanizm ideyalarından təsirlənən bu cərəyan, Krım müharibəsindən sonra daha kəskin xarakter alan Avropa əleyhdarlığı zəminində inkişaf etmişdir.

XIX əsrin birinci yarısında qərb və cənub slavyanları arasında başlayan milli kimlik axtarışı əvvəlcə dilçi alimlər və şairlər tərəfindən slavyan dillərinin və folklorunun öyrənilməsi ilə başlanmışdır. Praqa şəhəri slavyan tarixi və filologiyası üzrə tədqiqatların mərkəzi hesab olunurdu.

Siyasi mərhələ və 1848-ci il Konqresi

Hərəkat qısa müddətdə siyasi məzmun qazanmışdır. 1848-ci ildə çex tarixçisi Frantişek Palatski Praqada Slavyan konqresini yığmışdır.^[2] Konqresdə Avstriya hakimiyyəti altında olan bütün slavyan millətlərinin bərabər hüquqlara sahib olduğu demokratik bir federasiya yaradılması qərara alınmışdır.

XIX əsrin 60-cı illərindən etibarən Panslavizm xüsusilə Rusiyada geniş yayılmışdır. Çar Rusiyası bütün slavyan xalqlarını öz hakimiyyəti altında birləşdirmək siyasətini (Rusiya Panslavizmi) dövlətin əsas xarici siyasət kursuna çevirmişdir.^[3]

Balkanlarda Panslavizm və Osmanlı ilə münaqişə

Rusiya imperiyası Balkanlarda mərkəzi İstanbul olacaq bir slavyan ittifaqı ideyasını təbliğ edirdi. Bu fəaliyyətlərin nəticəsində 1875-ci ildə serblər və çernoqoriyalılar müstəqillik məqsədilə Osmanlıya qarşı müharibəyə başlamışdılar. Rusiya bu münaqişələri Avropaya "pravoslavların qətli" kimi təqdim edərək Balkan xalqlarının himayədarı rolunda çıxış etməyə başlamışdır.

Müasir slavyan dövlətləri

Hazırda dünyada mövcud olan slavyan dövlətləri aşağıdakılardır:

Cənub slavyanları: Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina, Serbiya, Monteneqro, Bolqarıstan, Şimali Makedoniya.
Qərb slavyanları: Polşa, Çexiya, Slovakiya.
Şərq slavyanları: Rusiya, Ukrayna, Belarus.

İstinadlar

↑ Kohn, Hans. Pan-Slavism: Its History and Ideology (ingilis). University of Notre Dame Press. 1953.
↑ Pan-Slavism // Encyclopedia Britannica (ingilis). İstifadə tarixi: 15 mart 2026.
↑ Walicki, Andrzej. The Slavophile Controversy: History of a Conservative Utopia in Nineteenth-Century Russian Thought (ingilis). Oxford University Press. 1975.

Ədəbiyyat siyahısı

Abbott G. European and Muscovite: Ivan Kireevsky and the origins of Slavophilism (Cambridge University Press, 1972)
Agnew H. Origins of the Czech National Renascence (University of Pittsburgh Press, 1993)
Carole R. The Slovenes and Yugoslavism, 1890-1914 (Columbia University Press, 1977)
Djokic D. (ed.) Yugoslavism. Histories of a Failed Idea, 1918-1992 (Hurst and Company, 2003)
Gasor A., Karl L., Troebst S. (eds.) Post-Panslavismus. Slavizität, Slavische Idee und Antislavismus im 20. und 21. Jahrhundert (Wallstein Verlag, 2014)
Geier, Wolfgang (2022). Panslawismus [Pan-Slavism]. Enzyklopädie des europäischen Ostens, vol. 20,4. Klagenfurt: Wieser, ISBN 978-3-99029-535-9.
Golub I., Bracewell C. The Slavic Idea of Juraj Krizanic, Harvard Ukrainian Studies 3-4 (1986).
Grigorieva, Anna A. "Pan-Slavism in Central and Southeastern Europe" (PDF). Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences. 3 (1). 2010: 13–21. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2018.
Kohn, Hans. Nationalism: Its meaning and history (van Nostrand, 1955).
Kohn, Hans. "The Impact of Pan-Slavism on Central Europe". The Review of Politics. 23 (3). 1961: 323–333. doi:10.1017/s0034670500008767. JSTOR 1405438.
Kostya S. Pan-Slavism (Danubian Press, 1981)
Osmańczyk, Edmund Jan. Pan-Slavism // Encyclopedia of the United Nations and International Agreements: N to S (ingilis). Taylor & Francis. 2003. 1762–. ISBN 9780415939232. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2018.
Petrovich B.M. The Emergence of Russian Panslavism, 1856-1870 (Columbia University Press, 1956)
Riasanovsky, Nicholas Valentine. A History of Russia (ingilis) (6th). US: Oxford University Press. 2006. səh. 450. ISBN 978-0-19-512179-7. İstifadə tarixi: 22 sentyabr 2018.
Snyder, Louis L. Encyclopedia of Nationalism (1990) pp 309–315.
Tobolka Z. Der Panslavismus, Zeitschrift fur Politik, 6 (1913)
Vyšný, Paul. Neo-Slavism and the Czechs, 1898-1914 (Cambridge University Press, 1977).
Yiǧit Gülseven, Aslı. "Rethinking Russian pan-Slavism in the Ottoman Balkans: N.P. Ignatiev and the Slavic Benevolent Committee (1856–77)". Middle Eastern Studies (ingilis). 53 (3). 26 oktyabr 2016: 332–348. doi:10.1080/00263206.2016.1243532. hdl:11693/37207. ISSN 0026-3206.
"Pan-Slavism" in Columbia Encyclopedia

[1] Kohn, Hans. Pan-Slavism: Its History and Ideology (ingilis). University of Notre Dame Press. 1953.

[2] Pan-Slavism // Encyclopedia Britannica (ingilis). İstifadə tarixi: 15 mart 2026.

[3] Walicki, Andrzej. The Slavophile Controversy: History of a Conservative Utopia in Nineteenth-Century Russian Thought (ingilis). Oxford University Press. 1975.

[1]

[2]

[3]