Pereşinin məruzəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Azerbaijan Map ADRandAR Az.jpg

Pereşinin məruzəsi - Naxçıvan diyarının ərazisinin 1921-ci ildə muxtariyyətin qazanılmasından sonrakı dövrə (1924-cü ildən sonrakı dövr) nisbətən daha geniş olduğunu sübut edən tarixi sənəd. 1921-ci ildə hazırlanmış sənəddə sonralar Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil edilmiş bir sıra kənd və qəsəbələrin 1921-ci ildə Naxçıvan Respublikasının ərazisinə daxil olduğu göstərilmişdir.[1]

Sənədin tədqiqi tarixindən[redaktə | əsas redaktə]

Sənəd Naxçıvan Muxtar Respublikasının Dövlət Arxivində uzun illər ərzində mühafizə olunmuş, sənədlərin surətləri AMEA Naxçıvan Bölməsinin Elmi Arxivinə verildikdən sonra tarix üzrə fəlsəfə doktoru Elnur Kəlbizadə tərəfindən sənəd tədqiqata cəlb olunmuş və yuxarıdakı faktlar aşkara çıxarılmışdır. Bununla yanaşı həm də müəyyən edilmişdir ki, Naxçıvan ərazisində hələ 1921-ci ildə Sədərək adlı rayon mövcud olmuşdur.

M.Pereşinin kimliyi[redaktə | əsas redaktə]

16 mart 1921-ci il tarixli sənəd «Схемы админстративно-территориального деление Нахичеванской АССР» (“Naxçıvan MSSR-in inzibati-ərazi bölgüsünün sxemi”)adlanır. Sənəd Baş Ştab (Qərargah) Akademiyasının dinləyicisi M.Pereşin tərəfindən Azərbaycan SSR-in Fövqəladə Komissarına və Naxçıvan SSR-in Xalq Hərbi Komissarına məruzə şəklində hazırlanmışdır. Məruzəni yazan şəxsin kimliyi barədə hələlik ətraflı məlumat mövcud deyildir.[2]

Sənədin məzmunu[redaktə | əsas redaktə]

28 iyul 1920-ci ildə XI Qırmızı Ordu hissələrinin Naxçıvana daxil olmasından sonrakı dövrdə[3] Naxçıvanda inzibati-ərazi bölgüsü məsələsinin problemlərinə toxunan M.Pereşin göstərir ki, Naxçıvan SSR-də inzibati bölgü və idarəçilik işi o zaman çox pis təşkil olunmuşdur. Sənəddə qeyd edilir ki, hətta daxili idarəçiliyə cavabdeh olan orqanlar belə Respublikanın dəqiq sərhədlərini, qəza (uezd) və rayon bölgüsünü bilmirlər.

Sənəddə Naxçıvan ərazisində o zaman üçün 3 qəza (Naxçıvan, ŞərurOrdubad) və 9 rayonun adı çəkilir. M.Pereşinin hazırladığı məruzədə Naxçıvan qəzasının tərkibində Tumbul, CəhriŞahbuz rayonlarının, Ordubad qəzasının tərkibində Yaycı, ƏbrəqunusÇənnəb rayonlarının, Şərur qəzasının tərkibində isə Baş Noraşen (Cəlilkənd), ŞahtaxtıSədərək rayonlarının olduğu göstərilmişdir.

Məruzənin “Naxçıvan SSR-in şəhər və kəndləri: yerləşdikləri qəza və rayonlar üzrə” adlanan hissəsində o zamankı qəzaların, rayonların və bu rayonların tabeliyində olan yaşayış məntəqələrinin də adları çəkilmişdir. O zaman Naxçıvan qəzasının mərkəzi Naxçıvan şəhəri, Şərur qəzasının mərkəzi Yengicə kəndi, Ordubad qəzasının mərkəzi isə Ordubad şəhəri idi.

Naxçıvan qəzasının Tumbul rayonuna 39 yaşayış məntəqəsi, Cəhri rayonuna 21 yaşayış məntəqəsi, Şahbuz rayonuna isə 36 yaşayış məntəqəsi daxil olmuşdur.

“Naxçıvan MSSR-in inzibati-ərazi bölgüsünün sxemi” adlı sənəddə 1921-ci ildə Naxçıvan SSR-in Şərur qəzasının tərkibində də 3 rayonun adı çəkilir. Bunlar Şahtaxtı, Baş Noraşen və Sədərək rayonları idi.

Qəzanın Şahtaxtı rayonunun tərkibində 15 yaşayış məntəqəsinin, Baş Noraşen rayonunun tərkibində 58 yaşayış məntəqəsinin, Sədərək rayonunun tərkibində isə 37 yaşayış məntəqəsinin adı qeyd olunmuşdur.

265nakhichevan-assr

“Naxçıvan MSSR-in inzibati-ərazi bölgüsünün sxemi” adlı sənəddə verilən məlumatlara əsasən Ordubad qəzasınının tərkibində də 3 rayon olduğunu müəyyənləşdirmək mümkündür. Qəzanın tərkibinə daxil olan Yaycı rayonunun tərkibində 46 məntəqənin adı qeyd edilmişdir. Bu rayonun mərkəzi bu gün Culfa rayonunun tabeliyində olan Araz sahili Yaycı kəndi idi. Əbrəqunus rayonunun tərkibində isə 23 məntəqənin adı qeyd edilmişdir. Rayonun mərkəzi bugünki Culfa rayonunun Əbrəqunus kəndi idi. Çənnəb rayonunun tərkibinə isə 22 yaşayış məntəqəsi daxil edilmişdi. Mərkəzi Çənnəb kəndi idi.


Sədərək məsələsi[redaktə | əsas redaktə]

Çoxumuz üçün Sədərəyin rayon kimi tarixi 28 avqust 1990-cı ildən başlayır. Lakin “Naxçıvan MSSR-in inzibati-ərazi bölgüsünün sxemi” adlı sənəd sübut edir ki, Sədərəyin rayon kimi tarixi XX əsrin əvvəllərinə - konkret olaraq hələ 1921-ci ilə təsadüf edir. Sənəddə verilən məlumatlardan aydın olur ki, o zaman yaradılmış Sədərək rayonu bugünki Sədərək rayonuna nisbətən daha geniş əraziləri əhatə etmiş və sonralar əsassız olaraq Ermənistan SSR-ə verilmiş bir sıra yaşayış məntəqələri də məhz bu rayonun tərkibinə daxil olmuşdur.[4] Məruzənin “Naxçıvan SSR-in şəhər və kəndləri: yerləşdikləri qəza və rayonlar üzrə” adlı hissəsində o zamankı Sədərək rayonunun tərkibində 37 yaşayış məntəqəsinin adı çəkilmişdir ki, bunlardan 1-i qəsəbə, 2-si stansiya, 34-ü isə kənddir.

Qeyd edək ki, bu kəndlərdən Kürkənd, Qaraburc, Maxta, Kərimbəyli, Düdəngə kəndləri bu gün Şərur rayonunun tərkibindədir. Ovçarı (Əfşarı), AraratArazdəyən stansiyalarının isə Ermənistan Respublikası ərazisində olduğunu müəyyənləşdirilmişdir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Кальбизаде Э. Административно-территориальное деление Нахчывана в 20-ые гг. ХХ века (историко-географическое исследование) // Сборник материалов седьмой международной конференции молодых ученых и специалистов «Исторические документы и актуальные проблемы археографии, архивоведения и источниковедения, российской и всеобщей истории нового и новейшего времени» – «КЛИО-2017», Москва, 2017, с. 184-185
  2. XX əsrin 20-ci illərində Naxçıvan diyarının inzibati-ərazi quruluşu (tarixi coğrafi araşdırma) / AMEA Naxçıvan Bölməsinin “Xəbərlər” jurnalı, Naxçıvan, 2017, № 1, s. 160-172

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Кальбизаде Э. Административно-территориальное деление Нахчывана в 20-ые гг. ХХ века (историко-географическое исследование) // Сборник материалов седьмой международной конференции молодых ученых и специалистов «Исторические документы и актуальные проблемы археографии, архивоведения и источниковедения, российской и всеобщей истории нового и новейшего времени» – «КЛИО-2017», Москва, 2017, с. 184-185
  2. XX əsrin 20-ci illərində Naxçıvan diyarının inzibati-ərazi quruluşu (tarixi coğrafi araşdırma) / AMEA Naxçıvan Bölməsinin “Xəbərlər” jurnalı, Naxçıvan, 2017, № 1, s. 160-172
  3. Məmmədov A., Rəhimov Ə. Naxçıvan 20-30-cu illərdə / Naxçıvan Muxtar Respublikası (məqalələr toplusu). Bakı: Elm, 1999, s. 139-151
  4. 6. Kəlbizadə E. Qədim Sədərək tarixdə neçə dəfə rayon statusunda olub? “Şərq qapısı” qəzeti, № 233 (21.643), 7 dekabr 2016-cı il, s. 3.