Piktlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Pikt döyüşçüsü. Teodor de Brinin hazırladığı qravüra. Tomas Herriotun "Virciniya torpaqlarının qısa və dəqiq təsviri" kitabı. 1588-ci il.

Piktlərson dəmir dövründə və erkən orta əsrlərdə Piktaviya (lat. Pictavia), Piktland və ya Piktlend adlanan ərazidə, indiki Şotlandiyanın şərqində və şimalında yaşamış xalqlar konfederasiyasına verilən ümumi ad. Onların yaşadığı ərazi və mədəniyyətləri britt dillərində verilmiş toponim elementlərinin yayılması və pikt daşlarına əsaslanır. Piktlər barədə məlumatlar qədim dövrlərdən X əsrə qədərki dövrdə hazırlanmış yazılı mənbələrdə verilir. Onlar Kennet mak Alpinin Piktaviyanı ihlaq etməsindən sonra X əsrdə gellərin assimilyasiyasına məruz qalıblar. Onlar Böyük Britaniyadakı FortKlayd çaylarının şimalında yaşayırdılar. Piktlər cənubdakı britlərin danışdığı keltik qədim brit dilinə yaxın olan pikt dilində danışırdılar.

Piktlərin romalıların Ptolomeyin hazırladığı dünya xəritəsində haqlarında danışdıqları kaledonlar və digər tayfalardan törədikləri ehtimal olunur. Piktaviya tədricən gel dövləti olan Dal Riada krallığı ilə birləşmiş və Alba krallığını (Şotlandiya) qurmuşdur. Daha sonrakı dövrlərdə Alba krallığı britlərin Stratklayd krallığını və Nortumbriya krallığının Lotian vilayətini ihlaq etmişdir. XI əsrdə pikt identiklikliyi şotlandların uzunmüddətli assimilyasiya prosesi nəticəsində məhv olmuşdur.

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

"Pikt" termininin romalıların Fort və Klayd çaylarının şimalında yaşamış xalqlar üçün istifadə etdiyi bir ekzonim olduğu düşünülür.[1] Latın sözü olan Picti 297-ci ildə Evmeni tərəfindən yazılmış bir panegirikdə verilir və "rənglənmiş (tatuirovka edilmiş) insanlar" deməkdir.[2] Söz latın dilindəki Pingere[3] ("rəngləmək"; Pictus, "rənglənmiş"; q.yun. πυκτίς, piktis, "şəkil"[4]) sözündən törəyib.

"Pict" sözü qədim skandinav dilində Pettr, qədim ingilis dilində Peohta, skots dilində Pecht, vall dilində isə Peithwyr ("pikt adamlar") kimi verilir. Bəzi alimlər adın pikt dilindəki orijinal variantı olduğunu düşünür.[5][6] İrlandiyada qeydə alınan yazılını mənbələrdə Krutin (ortagel: Cruthin), Krutini (ortagel: Cruthini), Kruitni (ortagel: Cruthni) və ya Kruitini (ortagel: Cruithini; irl. Cruithne) həm piktlərə, həm də ki, şərqi Olsterdəki Uladı boyunca yaşayan başqa bir xalqa verilən ad idi.[7] Ümumiyyətcə bu adın *Qritani sözündən törədiyi, onun isə britt dillərindəki *Pritani sözünün goydel dillərindəki variantı olduğunu qəbul edilir.[8] Bu sözdən Britanni adı yaranmışdır ki, bu da romalıların britlərə verdiyi addır.[9]

Piktlərin özlərini necə adlandırdığı naməlumdur. Tarixşünaslar piktlərin özlərini Albidosi adlandırdığını irəli sürürlər. Bu ad "Alba krallarının salnaməsi" əsərində verilir.[10]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Foster, 1996, s. 11
  2. (1911) "The Pictish Race and Kingdom" (en). The Celtic Review 7 (25): 25. DOI:10.2307/30070376.
  3. Lewis & Short, 1879 pingo, on Perseus Digital Library
  4. Liddell & Scott, 1940 πυκτίς, on Perseus Digital Library
  5. William Taylor (of Tain.) (1865). Fragments of the Early History of Tain, from Its Origin to the Middle of the Sixteenth Century. R. Douglas, 15.
  6. J. M. P. Calise (2002). Pictish Sourcebook: Documents of Medieval Legend and Dark Age History. Greenwood Publishing Group, 289–290. ISBN 978-0-313-32295-2.
  7. Ó Cróinín, 2008, s. 213
  8. Chadwick, 1949, ss. 66-80
  9. Ó Cróinín, 2008; Chadwick, 1949
  10. Broun, 2005a, s. 258, note 95; Woolf, 2007, ss. 177–181

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • «The Anglo-Saxon Chronicle», Pantianos Classics,
  • Adomnán (1995), «Life of St Columba», London: Penguin,
  • Alcock, Leslie (2003), «Kings & Warriors, Craftsmen & Priests: In Northern Britain AD 550-850», Edinburgh: Society of Antiquaries of Scotland Monograph Series,
  • Armit, Ian (1990), «Beyond the Brochs: Changing Perspectives on the Atlantic Scottish Iron Age», Edinburgh: Edinburgh University Press
  • Armit, Ian (2002), «Towers In The North: The Brochs Of Scotland», Stroud: Tempus,
  • Bannerman, John (1999), «The Scottish Takeover of Pictland and the relics of Columba», Edinburgh: T.& T.Clark Ltd,
  • Barrow, G.W.S. (2003), Barrow, G.W.S., ed., «Pre-feudal Scotland: shires and thanes», Edinburgh: Edinburgh University Press,
  • Broun, Dauvit (1997), «Dunkeld and the origin of Scottish Identity», 48, сс. 112–124
  • Broun, Dauvit (1998), Foster, Sally M., ed., «Pictish Kings 761–839: Integration with Dál Riata or Separate Development», Dublin: Four Courts,
  • «Spes Scotorum: Hope of Scots: Saint Columba, Iona and Scotland», Edinburgh: T.& T.Clark Ltd, 1999,
  • Broun, Dauvit (2001a), Lynch, Michael, ed., «Dál Riata, kingdom of», Oxford: Oxford University Press, сс. 161–162
  • Broun, Dauvit (2001b), Lynch, Michael, ed., «Kingship: Early Medieval», Oxford: Oxford University Press, с. 359-360
  • Broun, Dauvit (2001c), Lynch, Michael, ed., «National identity: early medieval and the formation of Alba», Oxford: Oxford University Press, с. 437
  • Broun, Dauvit (2005a), O'Neill, Pamela, ed., «Alba: Pictish homeland or Irish offshoot?», Sydney Series in Celtic Studies, 8, Sydney: The Celtic Studies Foundation, University of Sydney, сс. 234–275,
  • Broun, Dauvit (2005b), «The Seven Kingdoms in De situ Albanie: A Record of Pictish political geography or imaginary map of ancient Alba», Edinburgh: John Donald,
  • Broun, Dauvit (2007), «Scottish Independence and the Idea of Britain. From the Picts to Alexander III.», Edinburgh: Edinburgh University Press,
  • Bruford, Alan (2005), «What happened to the Caledonians?», Edinburgh: John Donald,
  • Byrne, Francis John (1973), «Irish Kings and High-Kings», London: Batsford,
  • Campbell, Ewan (1999), «Saints and Sea-kings: The First Kingdom of the Scots», Edinburgh: Canongate,
  • Carver, M.O.H. (2008), «Portmahomack: monastery of the Picts», Edinburgh: Edinburgh University Press, , https://books.google.com/books?id=ajIcKFZwKGAC. İstifadə tarixi: February 6, 2010
  • Chadwick, Hector Munro (1949), «Early Scotland: The Picts, The Scots And The Welsh Of Southern Scotland» (2013 ed.), Cambridge: Cambridge University Press,
  • Clancy, Thomas Owen (2000), Taylor, Simon, ed., «Scotland, the 'Nennian' Recension of the Historia Brittonum and the Libor Bretnach», Dublin: Four Courts,
  • Clancy, Thomas Owen (2001a), Lynch, Michael, ed., «Church institutions: early medieval», Oxford: Oxford University Press
  • Clancy, Thomas Owen (2001b), Lynch, Michael, ed., «Ireland: to 1100», Oxford: Oxford University Press
  • Clancy, Thomas Owen (2001c), Lynch, Michael, ed., «Nechtan son of Derile», Oxford: Oxford University Press
  • Clancy, Thomas Owen (1999), «Columba, Adomnán and the Cult of Saints in Scotland», Edinburgh: T.& T.Clark Ltd,
  • Cowan, E. J. (2001), Lynch, Michael, ed., «Economy: to 1100», Oxford: Oxford University Press
  • Cowan, E.J. (2005a), «The Invention of Celtic Scotland», Edinburgh: John Donald,
  • «Alba: Celtic Scotland in the Medieval Era», Edinburgh: John Donald, 2005b,
  • Crone, B. A. (1993), «Crannogs and Chronologies», 123, сс. 245–254
  • Cummins, W. A. (1998), «The Age of the Picts», Stroud: Sutton,
  • Dennison, Patricia (2001), Lynch, Michael, ed., «Urban settlement: to 1750», Oxford: Oxford University Press
  • Driscoll, Stephen T. (2001), Lynch, Michael, ed., «Burghead», Oxford: Oxford University Press
  • Dyer, Christopher (2003), «Making a Living in the Middle Ages: The People of Britain 850–1520», London: Penguin,
  • Forsyth, K. (1997), «Language in Pictland : the case against 'non-Indo-European Pictish», Utrecht: de Keltische Draak, http://eprints.gla.ac.uk/2081/1/languagepictland.pdf. İstifadə tarixi: 4 February 2010
  • Forsyth, K. (1998), Pryce, H., ed., «Literacy in Pictland», Cambridge: Cambridge University Press, http://eprints.gla.ac.uk/2461/1/PictLit.pdf. İstifadə tarixi: 13 December 2012
  • Forsyth, Katherine (2000), Taylor, Simon, ed., «Evidence of a lost Pictish Source in the Historia Regum Anglorum of Symeon of Durham", with an appendix by John T. Koch», Dublin: Four Courts,
  • Forsyth, Katherine (2001), Lynch, Michael, ed., «Picts», Oxford: Oxford University Press
  • Forsyth, K. (2005), Wormald, J., ed., «Origins: Scotland to 1100», Oxford: Oxford University Press,
  • Foster, Sally M. (1996), «Picts, Gaels and Scots: Early Historic Scotland», London: Batsford,
  • Foster, Sally M., ed. (1998), «The St Andrews Sarcophagus: A Pictish masterpiece and its international connections», Dublin: Four Courts,
  • Foster, Sally M. (2004), «Picts, Gaels and Scots» (revised ed.), London: Batsford,
  • Fraser, Iain (2008), «The Pictish Symbol Stones of Scotland», Edinburgh: Royal Commission on the Ancienct and Historic Monuments of Scotland,
  • Fraser, James E. (2009), «From Caledonia to Pictland: Scotland to 795», 1, Edinburgh: Edinburgh University Press,
  • Geary, Patrick J. (1988), «Before France and Germany: The creation and transformation of the Merovingian World.», Oxford: Oxford University Press,
  • Hanson, W. (2001), Lynch, Michael, ed., «North England and southern Scotland: Roman occupation», Oxford: Oxford University Press
  • Haywood, John (1999), «Dark Age Naval Power», Hockwold-cum-Wilton: Anglo-Saxon Books,
  • Henderson, Isabel (1986), Higgitt, John, ed., «The 'David Cycle' in Pictish Art», Oxford: British Archaeological Reports,
  • Henderson, Isabel (1998), Foster, Sally M., ed., «Primus inter pares: the St Andrews Sarcophagus and Pictish Sculpture», Dublin: Four Courts,
  • Higham, N. J. (1993), «The Kingdom of Northumbria AD 350–1100», Stroud, 1993: Sutton,
  • Jackson, K. (1955), "The Pictish Language", in Wainwright, F.T., «The Problem of the Picts», Edinburgh: Nelson, сс. 129–166
  • Kelly, Fergus (1997), «Early Irish Farming: a study based mainly on the law-texts of the 7th and 8th centuries AD» (2000 reprint ed.), Dublin: School of Celtic Studies/Dublin Institute for Advanced Studies,
  • Laing, Lloyd; Laing, Jennifer (2001), «The Picts and the Scots», Stroud: Sutton,
  • Lewis, Charlton T.; Short, Charles (1879), «A Latin Dictionary» (digitised by Perseus Project ed.), Oxford: Oxford University Press, http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059. İstifadə tarixi: 14 October 2018
  • Liddell, Henry George; Scott, Robert (1940), «A Greek-English Lexicon» (ninth (digitised by Perseus Project) ed.), Oxford: Clarendon Press, http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057. İstifadə tarixi: 14 October 2018
  • Lowe, Chris (1999), «Angels, Fools and Tyrants: Britons and Angles in Southern Scotland», Edinburgh: Canongate,
  • Lynch, Michael, ed. (2001), «The Oxford Companion to Scottish History», Oxford: Oxford University Press,
  • Markus, Fr. Gilbert, O.P. (2001a), Lynch, Michael, ed., «Conversion to Christianity», Oxford: Oxford University Press
  • Markus, Fr. Gilbert, O.P. (2001b), Lynch, Michael, ed., «Religious life: early medieval», Oxford: Oxford University Press
  • Nicolaisen, W.F.H. (2001), «Scottish Place-Names», Edinburgh: John Donald,
  • Ó Cróinín, Dáibhí (1995), «Early Medieval Ireland: 400–1200», London: Longman,
  • Ó Carragáin, Éamonn (1988), «The meeting of Saint Paul and Saint Anthony: visual and literary uses of a eucharistic motif», Galway: Galway University Press,
  • Ó Cróinín, Dáibhí (2008), «A New History of Ireland: Prehistoric and Early Ireland», Oxford: Oxford University Press,
  • Oram, Richard (2001), Lynch, Michael, ed., «Rural society: medieval», Oxford: Oxford University Press.
  • Price, Glanville (2000), Price, Glanville, ed., «Pictish», Oxford: Blackwell,
  • Pryor, Francis (2005), «Britain A.D.», London: Harper Perennial,
  • Ritchie, Anna (2001), Lynch, Michael, ed., «Culture: Picto-Celtic», Oxford: Oxford University Press
  • Rodger, N.A.M. (1997), «The Safeguard of the Sea. A Naval History of Great Britain, volume one 660–1649.», London: Harper Collins,
  • Sellar, W.D.H. (2001), Lynch, Michael, ed., «Gaelic laws and institutions», Oxford: Oxford University Press
  • Sharpe, Richard (2000), Taylor, Simon, ed., «The thriving of Dalriada», Dublin: Four Courts,
  • Smyth, Alfred P. (1984), «Warlords and Holy Men: Scotland AD 80–1000», Edinburgh: Edinburgh University Press,
  • Snyder, Christopher A. (2003), «The Britons», Blackwell,
  • Taylor, Simon (1999), «Seventh-century Iona abbots in Scottish place-names», Edinburgh: T.& T.Clark Ltd,
  • Taylor, Simon, ed. (2000), «Kings, clerics and chronicles in Scotland 500–1297», Dublin: Four Courts,
  • Taylor, Simon (2001), Lynch, Michael, ed., «Place names», Oxford: Oxford University Press
  • Watson, W.J. (1926), «The History of the Celtic Place-names of Scotland.», Birlinn
  • Toland, John (1726), «A critical history of the Celtic religion, and learning: contatining an account of the Druids» (1815 ed.), Edinburgh: John Findlay, https://archive.org/details/criticalhistoryo00tolauoft/page/n3. İstifadə tarixi: 14 October 2018
  • Woolf, Alex (2001a), Lynch, Michael, ed., «Constantine II», Oxford: Oxford University Press, с. 106
  • Woolf, Alex (2001b), Lynch, Michael, ed., «Nobility: early medieval», Oxford: Oxford University Press
  • Woolf, Alex (2001c), Lynch, Michael, ed., «Ungus (Onuist) son of Uurgust», Oxford: Oxford University Press
  • Woolf, Alex (2006), «Dun Nechtain, Fortriu and the Geography of the Picts», 85, сс. 182–201
  • Woolf, Alex (2017), «On the nature of the Picts», 96, сс. 214-217,
  • Woolf, Alex (2007), «From Pictland to Alba 789 - 1070», 2, Edinburgh University Press
  • Yorke, Barbara (2006), «The Conversion of Britain: Religion, Politics and Society c.600–800.», London: Longman,
  • Youngs, Susan, ed. (1989), «The Work of Angels, Masterpieces of Celtic Metalwork, 6th–9th centuries AD», London: British Museum Press,
  • James E. Fraser, The New Edinburgh History Of Scotland Vol.1 - From Caledonia To Pictland, Edinburgh University Press(2009) ISBN 978-0-7486-1232-1
  • Henderson, George; Henderson, Isabel, The Art of the Picts, Thames and Hudson (2004) ISBN 0500238073
  • Fraser Hunter, Beyond the Edge of Empire: Caledonians, Picts and Romans, Groam House Museum, Rosemarkie (2007) ISBN 978-0-9540999-2-3
  • Alex Woolf, The New Edinburgh History Of Scotland Vol.2 - From Pictland To Alba, Edinburgh University Press,(2007) ISBN 978-0-7486-1234-5

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Piktlər ilə əlaqəli mediafayllar var.