Platonik mağara

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Mağara haqqında olan məşhur mif-alleqoriya.[redaktə | əsas redaktə]

Vilyam Bleyk. «Platonun mağarası» (1793).

Mağara haqqında məşhur mif- Platonun öz "Dövlət" əsərində verdiyi və fikirlərini izah etmək üçün istifadə etdiyi məşhur alleqoriya. Platonizmdə obyektiv idealizm hesab olunur. Qlavkon və Sokratın dialoqu şəklində ifadə olunur ;

" Sən bizim insanlıq təbiətimiz maarifçilik və qeyri-maarifçilik daxilində dəstəkləyə bilərsən... bax- insanlar sanki yeraltı , işığın düz səth boyu uzandığı bir mağarada yaşayırlar. Onların boyunlarında və ayaqlarında tərğənməyə imkan verməyən zəncirlər var, bu zəncirlər imkan vermədiyi üçün onlar yalnız gözlərnin önünü görürlər.İnsanlar hündürdə yerləşən ocaqdan saçan işığa öz arxalarını çeviriblər, ocaq və insanlar arasında hündür bir sədd keçir. Bu öz köməkçilərini parça arxasında gizlədən sehrbazın işinə bənzəyir.

- Bunu təsəvvür eliyə bilirəm

- Təsəvvür etki səddin digər bir tərəfində başqa insanlar başqa ləvazimitları özləri ilə aparırlar.

- Sən qəribə məhbusları qəribə təsvir edirsən.

- Bizim kimilər. Elə bilirsən ki , bu insanlar özlərinin yaxud digərlərinin mağaranın divarları arxasında etdiklərinə bələddirlər?

- Əgər onların başları həmişə aşağıdırsa onlar bu cür şeyləri necə görməlidirlər?

- Bəs o divarın arxasından aparılar ləvazimatlar bizim həyatımızda olanları əks elətdirmirmi?

- Necə yəni?

- Düşünmürsən ki, əgər məhbuslar biri-birlərini görmək imkanı əldə etsəydilər gördüklərinə ad verməzdilərmi?

- Sözsüz belədir.

Platonik mağara insanların yaşadıqları ətraf dünyanı ifadə edir. Hissiyat orqanlarının köməkliyi ilə onlar elə bilirlərki ətrafda baş verən hər şeyi duyurlar. Lakin belə həyat sadəcə illüziyadır. Real dünyadan onlara sadəcə dumanlı kölglələr gəlib çatır. Filosof özünə sual verməklə və cavab axtarmaqla digərlərinə nisbətən daha aydın bir təsəvvürə malik ola bilər. Real aləmi lazımınca duya bilməyən insanlarla bildiklərini bölmək filosof üçün mənasızdır.

Buna görə də Platon davam edir :

Onlardan birinin boynunu və ayaqlarını azad etdikdən sonra , ayağa durmağa , gəzməyə və ətrafa baxmağa məcbur etdikdə, əvvəllər kölgəsini gördüyü cismlərə baxmaq ona ağrılı olacaq . Necə düşünürsən , ona deyəndəki əvvəllər o sadəcə boş şeylər görürmüş , indi daha da yaxınlaşanda o düzgün fikirdə olacaq , o nə deyəcək ? Qarşısında durub bir əşyaya işarə edib onun nə gördüyünü cavab verməyə də məcbur etsələr bəs? Bu onu cətiliyə salacaq , o fikirləşəcək ki , indi gördüyü əvvəlkilərdən daha da həqiqidir?

- Əlbəttə o belə də düşünəcək

- Onu işığa baxmağa məcbur etsələr necə? Gözləri ağramayacaq? Fikirləşməyəcək ki, gördüklərinə çoxdan layiq imiş?

- Hə, bu belədir

İnsan və kölgəsi.

Bu pritça ilə Planton öz dinləyicilərinə dərketmənin nə qədər əziyyət, əmək tələb etdiyini nümayiş etdirirdi. Ona görə də onun idela şəhərini ancaq filosoflar idarə etmək gücündə idi. O insanlar ki, dərketmə üçün çoxlu əmək sərf ediblər.

Bədii ədəbiyyatda[redaktə | əsas redaktə]

İspan rəssam Xose Karlos Somosa bu pritçaya özünün 2002-ci ildə ilin detektiv romanı seçilərək Daqqer mükafatı alan "Afina qətlləri" əsərində xüsusilə incələyir.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]