Polşa-Litva müharibəsi
| Polşa-Litva müharibəsi | |||
|---|---|---|---|
 Demarkasiya xətləri | |||
| Tarix |
Litva Tarixşünaslığı: 1919-cu ilin yazı – 29 noyabr 1920-ci il Polşa Tarixşünaslığı: 1 sentyabr – 7 oktyabr 1920-ci il |
||
| Yeri | Vilen diyarı | ||
| Səbəbi | Vilen məsələsi | ||
| Nəticəsi | Polşanın qələbəsi | ||
| Münaqişə tərəfləri | |||
|
|||
| Komandan(lar) | |||
|
|||
|
|
|||
Polşa-Litva müharibəsi — 1919–1920-ci illərdə Polşa ilə Litva arasında Vilen diyarı və digər ərazilər üzərində ərazi mübahisələri səbəbindən baş vermiş silahlı münaqişə idi.
Münaqişənin yaranması
[redaktə | vikimətni redaktə et]1916–1918-ci illərdə Alman işğalçı hakimiyyətinin razılığı ilə fəaliyyət göstərən Polşa və Litva milli komitələri Vilnüs bölgəsinə (Vilno diyarına) iddia irəli sürürdülər. Birinci Dünya Müharibəsində Almaniyanın məğlubiyyətindən sonra və 11 noyabr 1918-ci il tarixli Antanta ilə bağlanmış atəşkəs müqaviləsinə uyğun olaraq alman qoşunları işğal olunmuş ərazilərdən geri çəkilməyə başladılar. Bununla belə, onlar hələ də Vilnüs ətrafındakı ərazilərə nəzarəti saxlayırdılar. 5 yanvar 1919-cu ildə qısa müddətli döyüşlərdən sonra Vilnüs sovet qoşunları tərəfindən tutuldu. Sovet qüvvələri həmin vaxta qədər yaradılmış Polşa özünümüdafiə dəstələrini şəhərdən çıxardılar. 1919-cu ilin əvvəlində, Paris Sülh Konfransı zamanı Polşa və Litva arasında gələcək sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı danışıqlar başlandı. 5 fevral 1919-cu ildə Belostok şəhərində Polşa-Almaniya hərbi-siyasi sazişi imzalandı. Bu sazişə əsasən, fevralın ikinci yarısından etibarən Polşa qoşunlarının Litvaya doğru irəliləməsi başlandı. Həmin irəliləyiş Alman hərbi hakimiyyətinin hələ də nəzarət etdiyi ərazilərdən keçməklə həyata keçirilirdi.
Döyüş əməliyyatlarının başlanması
[redaktə | vikimətni redaktə et]1919-cu il 7 avqustda Litva qoşunları Suvalkidən geri çəkilərək etnik baxımdan qarışıq olan Seyni şəhərində dayandılar və Çarna Hança çayı — Vıgri gölü xətti boyunca mövqe tutdular. Alman qoşunları şəhəri tərk etdikdən sonra 23 avqustda Polşa qüvvələri Seynini ələ keçirdilər və Foş xəttinin Litva tərəfində yerləşən Lazdiyay və Kapçiamestis şəhərlərinə hücum etdilər. 28 avqustadək Polşa və Litva qoşunları arasında şiddətli döyüşlər davam etdi, lakin Litva ordusu Seynini geri ala bilmədi.
Eyni zamanda, avqustun sonu – sentyabrın əvvəlində gizli Polşa Hərbi Təşkilatı Litvanın paytaxtı Kaunasda dövlət çevrilişi təşkil etməyə çalışdı, lakin bu plan ifşa olundu. Kaunasdakı uğursuz çevrilişdən sonra sentyabr–oktyabr aylarında Ukmerqe, Vepry, Solok və Kapçiamestis bölgələrində bir sıra kiçik sərhəd toqquşmaları baş verdi. 1919-cu ilin sonuna yaxın cəbhə sabitləşdi, lakin qeyri-sabit vəziyyət 1920-ci ilin birinci yarısında da davam etdi.
1920-ci ilin martında Kalkun və Turmantas dəmir yolu stansiyaları yaxınlığında yenidən döyüşlər başladı. Büdcə böhranı səbəbindən Litva ordusu təxminən 25 000 nəfərə endirildi. Sovet-Polşa müharibəsi zamanı, Polşa ordusunun Semyon Petlyura qüvvələri ilə birlikdə Ukrayna Xalq Respublikası ərazisində hücumu fonunda, 12 iyul 1920-ci ildə Sovet hökuməti Moskva müqaviləsi imzalayaraq Vilnüsün paytaxt olduğu müstəqil Litva dövlətini və şəhərin cənub-şərqindəki geniş Belarus etnik ərazilərini (o cümlədən Qrodno, Oşmyanı, Lida) tanıdı. İyul hücumu zamanı Qırmızı Ordu 14 iyulda (G. Qayın 3-cü süvari korpusu) Vilnüsü, 19 iyulda isə Qrodnunu ələ keçirdi. Sovet qoşunları Vilnüsdən çıxarıldıqdan sonra (26 avqust) 28 avqustda şəhərə Litva qoşunları daxil oldular.
Münaqişənin inkişafı
[redaktə | vikimətni redaktə et]1919-cu il aprelin 19-da Polşa ordusu Qızıl Ordunun hissələrini Vilnüsdən sıxışdırıb çıxardı və Vilnüs bölgəsinin içərilərinə doğru irəliləməyə başladı. Aprelin 26-da Antantanın Ali Şurası Polşa və Litvanı münaqişəni sülh yolu ilə həll etməyə çağırdı. 1919-cu ilin aprel ayının sonunda Litva hökumətinin kiçik nümayəndə heyəti Polşa rəhbərliyi ilə danışıqlar aparmaq üçün Varşavaya gəldi. Nümayəndə heyətinə xarici işlər naziri Yurqis Şaulis rəhbərlik edirdi. O, Polşa tərəfindən Kovno, Vilnüs, Suvalki və Qrodno quberniyalarını, eləcə də Minsk quberniyasının bir sıra qəzalarını əhatə edən müstəqil Litvanın rəsmi şəkildə tanınmasına nail olmağa çalışırdı. Mayın əvvəlində başa çatan danışıqlar heç bir nəticə vermədi[1].
1919-cu il mayın 4-də Polşa Litva hakimiyyətindən 24 saat ərzində Vevis qəsəbəsini ona təhvil verməsini tələb etdi. Qüvvələr nisbətinin böyük dərəcədə qeyri-bərabər olduğunu nəzərə alaraq qələbə qazanacağına ümid etməyən Litva hökuməti Antanta dövlətlərinə müraciət edərək onların müdaxiləsini xahiş etdi. Fransa və Böyük Britaniyanın təzyiqi sayəsində müharibənin qarşısı alındı. 1919-cu il iyunun 18-də Səfirlər Konfransı ilk demarkasiya xəttini müəyyən etdi. Bu xətt Qrodno–Vilnüs–Dvinsk dəmir yolundan təxminən 5 km qərbdə keçir və ərazidə mövcud hərbi vəziyyət əsas götürülərək müəyyənləşdirilmişdi. Nə Polşa, nə də Litva bu demarkasiya xəttindən razı qaldı.
Sərhəd mübahisəsinə Paris Sülh Konfransının böyük dövlətlərin nümayəndələrindən ibarət olan «Onlar Şurası» baxdı. Müttəfiq ordularının baş komandanı marşal Ferdinand Foşun qərargahı Polşa ilə Litva arasında demarkasiya xəttinin layihəsini hazırladı. Bu layihə 1919-cu il iyulun 18-də Onlar Şurasına təqdim edildi, iyulun 26-da isə təsdiqləndi. Təklif olunan sərhəd sonradan «Foş xətti» adını aldı.
Bu xəttə əsasən keçmiş Suvalki quberniyası (Avqustov şəhəri və ondan cənubdakı ərazi istisna olmaqla) Litvanın tərkibində qalırdı, şimal hissədə isə sərhəd Qrodno–Vilnüs–Dvinsk[1] dəmir yolundan təxminən 5 kilometr qərbdən keçirdi. Lakin mübahisəli ərazinin bu cür bölünməsi nə Litva, nə də Polşa tərəfini qane etdi. Polşa hərbi hissələri artıq Foş xəttindən xeyli qərbə, bəzi yerlərdə 30–40 kilometrədək irəliləmişdilər və geri çəkilmək niyyətində deyildilər. Buna görə də Polşa hakimiyyəti həmin xəttin yerində müəyyən edilməsinə imkan vermədi. Polşa hökuməti, həmçinin, Vilnüsü Litvanın paytaxtı kimi tanımaqdan imtina etməkdə davam edirdi.
Hərbi əməliyyatların şiddətlənməsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Lakin Varşava yaxınlığındakı qələbədən sonra Polşa qoşunları əks-hücuma keçdi və geri çəkilən sovet qüvvələrini təqib etməklə yanaşı, eyni zamanda Suvalki bölgəsində Litva hissələrinə də geniş cəbhə boyunca hücum etdilər. Sentyabrın 28-də Avqustov, sentyabrın 31-də isə Suvalki və Seynı şəhərləri ələ keçirildi. Litva tərəfi Polşanın Vilnoya dair Litva iddialarını tanıması müqabilində Suvalki bölgəsindən imtina etməyə hazır idi. Danışıqlar 1920-ci il sentyabrın 29-u axşam başladı. Hər iki tərəf atəşkəsə razılaşdı, lakin bu, yalnız Neman çayının qərbində (Suvalki bölgəsində) tətbiq olunurdu. Çayın şərqində isə döyüşlər Marsinkonis, Jervinos, Perloya və Eyşişkes ərazilərində davam edirdi. Bu döyüşlər yalnız oktyabrın 6-da Polşa qoşunlarının Varena dəmir yolu stansiyasını ələ keçirməsindən sonra dayandı.
Daha sonrakı toqquşmaların qarşısını almaq məqsədilə, Millətlər Liqasının Hərbi Nəzarət Komissiyasının təzyiqi altında 1920-ci il oktyabrın 7-də Suvalki şəhərində bir müqavilə imzalandı. Müqavilə hərbi əməliyyatların dayandırılmasını, əsirlərin mübadiləsini və Litva ilə Polşa qoşunlarını bir-birindən ayıran demarkasiya xəttinin müəyyən edilməsini nəzərdə tuturdu. Müqavilədə nə Vilno (Vilnüs), nə də Vilno diyarı haqqında hər hansı bir qeyd vardı. Atəşkəs yalnız Suvalki bölgəsindən keçərək Bastunı dəmir yolu stansiyasına qədər uzanan sərhədləndirmə xətti boyunca qüvvədə idi.