Potsdam sazişi

Potsdam sazişi (alm. Potsdamer Abkommen‎) — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Müttəfiq dövlətlərdən üçü — Böyük Britaniya, ABŞ və Sovet İttifaqı arasında Avropada İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra əldə edilmiş razılaşma. Saziş 1 avqust 1945-ci ildə imzalanmış və ertəsi gün dərc edilmişdir. Potsdam konfransının nəticəsi olan bu sənəd Almaniyanın hərbi işğalı və yenidən qurulması, onun sərhədləri və Avropa müharibə teatrının bütün ərazisi ilə bağlı məsələləri əhatə edirdi. Sazişdə həmçinin Almaniyanın demilitarizasiyası, reparasiya ödənişləri, müharibə cinayətkarlarının mühakimə edilməsi və müxtəlif Avropa ərazilərindən etnik almanların kütləvi şəkildə çıxarılması məsələləri nəzərdən keçirilirdi. Fransa konfransa dəvət olunmamışdı, lakin formal olaraq Almaniyanı işğal edən dövlətlərdən biri olaraq qalırdı.

Kommunike formasında qəbul edilən bu sənəd beynəlxalq hüquq baxımından sülh müqaviləsi deyildi, baxmayaraq ki, müəyyən faktiki vəziyyətlər yaratmışdı. O, 12 sentyabr 1990-cı ildə imzalanmış Almaniyaya münasibətdə yekun nizamlanma haqqında Müqavilə ilə əvəz edilmişdir.

Şarl de Qoll konfransa dəvət edilmədiyindən, Fransa öz işğal zonasında Potsdam sazişinin həyata keçirilməsinə müqavimət göstərirdi. Xüsusilə, Fransa şərqdən qovulmuş almanların öz işğal zonasına köçürülməsini qəbul etmirdi. Bundan əlavə, Fransa Müttəfiqlərin Nəzarət Şurasının fəaliyyətində Potsdam sazişinə əməl etmək öhdəliyini qəbul etmirdi. Fransa, xüsusilə, bütün Almaniya üzrə vahid siyasət və institutların yaradılması ilə bağlı təkliflərə qarşı çıxırdı. Məsələn, Fransa 17 dekabr 1947-ci ildə Saarland ərazisini Almaniyadan ayıraraq orada öz protektoratını yaratmışdı. Həmçinin Fransa vahid Almaniya hökumətinin yaranmasına gətirib çıxara biləcəyindən ehtiyat etdiyi istənilən təşəbbüsə müqavimət göstərirdi.

Ümumi baxış

Avropada İkinci Dünya müharibəsinin (1939–1945) başa çatmasından və daha əvvəl keçirilmiş Tehran, Kasablanka və Yalta konfranslarında qəbul edilmiş qərarlardan sonra Müttəfiq dövlətlər 5 iyun 1945-ci il Berlin Bəyannaməsi əsasında Almaniya üzərində ali hakimiyyəti öz üzərlərinə götürdülər.

Potsdam konfransında Qərb Müttəfiqləri Stalin tərəfindən artıq həyata keçirilmiş bir fakt qarşısında qoyuldular: Sovet işğalı altında olan Polşanın qərb sərhədi Oder çayı boyunca müəyyənləşdirilmişdi. Bunun nəticəsində Oder çayının şərqində yerləşən bütün Sovet işğal zonası — Kalininqrad eksklavı istisna olmaqla — Polşanın idarəçiliyinə verilmişdi. Bu ərazilərə Pomeraniya, Şərqi Prussiyanın böyük hissəsi və Dansiq də daxil idi. Qaçmamış alman əhalisi həmin ərazilərdən çıxarılmış, onların əmlakı isə dövlət tərəfindən müsadirə edilmişdi.

Üç Dövlət konfransı 17 iyul–2 avqust 1945-ci il tarixlərində keçirilmiş və burada 1 avqust 1945-ci il tarixli Konfransın Protokolu qəbul edilmişdir. Sənəd Potsdamda yerləşən Sesilienhof sarayında imzalanmışdır. İmzalanma mərasimində Sovet İttifaqının rəhbəri İosif Stalin, ABŞ Prezidenti Harri Trumen və Böyük Britaniyanın Baş naziri Klement Ettli iştirak etmişdilər. Ettli 1945-ci il Britaniya parlament seçkilərindən sonra Böyük Britaniyanın nümayəndəsi kimi Uinston Çörçili əvəz etmişdi.

Üç dövlət həmçinin Xarici İşlər Nazirləri Şurasının yaradılması çərçivəsində Fransa və Çini də iştirakçı kimi dəvət etmək barədə razılığa gəldilər. Bu Şura Potsdam Sazişinin həyata keçirilməsinə nəzarət etməli idi. Fransa Respublikasının Müvəqqəti Hökuməti dəvəti 7 avqustda qəbul etdi, lakin mühüm bir şərt irəli sürdü: Fransa Almaniyada gələcəkdə mərkəzi hökumətin yenidən yaradılmasına dair hər hansı öhdəliyi a priori qəbul etməyəcəyini bildirdi.

Ceyms F. Börns yazırdı ki, ABŞ Almaniya üzrə sülh konfransında Polşanın qərb sərhədi kimi hər hansı konkret xətti dəstəkləmək barədə öhdəlik götürməkdən xüsusi olaraq çəkinmişdi. Berlin Protokolunda qeyd olunurdu ki, üç hökumət başçısı Polşanın qərb sərhədinin yekun müəyyənləşdirilməsinin son sülh nizamlanmasına qədər təxirə salınması barədə mövqelərini bir daha təsdiq edirlər.

Börnsin fikrincə, bu tarixi nəzərə alaraq, Polşanın qərb sərhədinin konfranslar tərəfindən qəti şəkildə müəyyənləşdirildiyini və ya onun konkret bir yerdən keçəcəyinə dair vəd verildiyini iddia edən şəxsin səmimiyyətinə inanmaq çətindir.

Bununla belə, Oder–Neyse xətti Sazişin 8-ci maddəsində Polşanın müvəqqəti (və nəzəri olaraq dəyişdirilə bilən) qərb sərhədi kimi müəyyən edilmişdi. Lakin bu xətt Polşanın daimi qərb sərhədi kimi yalnız 1990-cı il Almaniya–Polşa Sərhəd Müqaviləsi ilə yekun şəkildə rəsmiləşdirildi. Bundan əvvəl bu sərhəd 1950-ci ildə Şərqi Almaniya tərəfindən Zqorjelets Müqaviləsi ilə tanınmış, Qərbi Almaniya tərəfindən isə 1970-ci ildə Moskva və Varşava müqavilələri çərçivəsində qəbul edilmişdi.

Əsas müddəaları

Xarici İşlər Nazirləri Şurasının yaradılması Şuraya Fransa və Çin də daxil edilməli və onun əsas vəzifəsi Almaniya üçün sülh nizamlanmasını hazırlamaq olmalı idi.
Almaniyanın işğal rejiminin əsas prinsipləri
- Almaniya dörd işğal zonasına — Böyük Britaniya, SSRİ, ABŞ və Fransa zonalarına bölündü.
- Hər bir dövlət öz zonasında ali hakimiyyət həyata keçirirdi, lakin Almaniya bütövlükdə Müttəfiqlərin Nəzarət Şurası vasitəsilə birgə idarə olunmalı idi.
- Almaniyanın demokratikləşdirilməsi, vahid iqtisadi məkan kimi saxlanılması, silahsızlaşdırılması və demilitarizasiyası, habelə bütün nasist təsirinin aradan qaldırılması nəzərdə tutulurdu.
İqtisadi prinsiplər
- Müharibə potensialına malik ağır sənayenin, o cümlədən gəmiqayırma, maşınqayırma və kimya sənayesinin azaldılması və ya ləğvi nəzərdə tutulurdu.
- Almaniya iqtisadiyyatının kənd təsərrüfatı və yüngül sənayeyə istiqamətləndirilməsi planlaşdırılırdı.
Reparasiya məsələsi SSRİ-nin Almaniyanın Sovet işğal zonası hesabına reparasiya tələbləri nəzərə alındı. Həmçinin Qərb işğal zonalarının Almaniya iqtisadiyyatı üçün zəruri olmayan sənaye potensialının 10 faizinin iki il ərzində SSRİ-yə verilməsi barədə razılaşma əldə edildi.
Almaniya hərbi-dəniz qüvvələrinin taleyi Alman sualtı qayıqlarının 30-u istisna olmaqla hamısının batırılması, Almaniya hərbi-dəniz qüvvələrinin qalan hissəsinin isə üç əsas dövlət arasında bərabər bölüşdürülməsi nəzərdə tutulurdu. Ticarət donanması da əsasən üç dövlət arasında bölüşdürülməli idi.
Köniqsberq və ətraf ərazi ABŞ və Böyük Britaniya Königsberg şəhərinin və ona bitişik ərazinin SSRİ-yə verilməsini gələcək sülh konfransında dəstəkləməyə razılaşdılar. Bu ərazi sonradan Kalininqrad vilayəti oldu.
Müharibə cinayətkarları Müttəfiq dövlətlər əsas müharibə cinayətkarlarının sürətli və ədalətli şəkildə mühakimə olunması niyyətlərini təsdiq etdilər. Bu proses sonradan London Xartiyası və Nürnberq məhkəmələri ilə nəticələndi.
Avstriya Avstriyada hökumətin formalaşdırılması və ölkənin gələcək siyasi statusu ilə bağlı məsələlər nəzərdə tutulurdu. Sənəddə Avstriyanın reparasiya ödəməməsi də qeyd olunmuşdu.
Polşa məsələsi
- Polşada bütün üç dövlət tərəfindən tanınan Milli Birlik Müvəqqəti Hökumətinin yaradılması nəzərdə tutulurdu.
- Polşanın müvəqqəti qərb sərhədi Oder–Neyse xətti kimi qəbul edildi.
- Almaniyanın həmin xəttin şərqində yerləşən bəzi əraziləri Polşanın və SSRİ-nin mülki idarəçiliyinə verildi.
- Lakin Polşanın qərb sərhədinin yekun müəyyənləşdirilməsi sülh nizamlanmasına saxlanıldı və məsələ yalnız 1990-cı ildə yekun hüquqi həllini tapdı.
Sülh müqavilələri və BMT Xarici İşlər Nazirləri Şurasına Bolqarıstan, Finlandiya, Macarıstan və Rumıniya ilə sülh müqavilələrinin hazırlanması tapşırıldı. Bu dövlətlərlə sülh müqavilələrinin bağlanması onların BMT-yə üzvlüyünün dəstəklənməsinə imkan verməli idi. Bu müqavilələr 1947-ci il Paris Sülh Konfransında imzalandı.
Ərazi və müstəmləkə məsələləri İtaliyanın keçmiş müstəmləkələrinin taleyinin İtaliya ilə sülh müqaviləsinin hazırlanması çərçivəsində həll edilməsi nəzərdə tutulurdu.
Alman əhalisinin köçürülməsi Polşa, Çexoslovakiya və Macarıstanda qalan alman əhalisinin Almaniyaya köçürülməsi qəbul edildi. Sazişə görə, bu köçürmələr “nizamlı və humanist şəkildə” həyata keçirilməli idi.
İran Müttəfiq qoşunlarının Tehrandan dərhal çıxarılması və İranın digər ərazilərindən qoşunların çıxarılmasının növbəti mərhələlərinin müzakirəsi nəzərdə tutuldu.
Türk boğazları - Montrö konvensiyasına yenidən baxılması məsələsinin Türkiyə hökuməti ilə müzakirə edilməsi nəzərdə tutulurdu.

Nəticələri

Potsdam konfransı zamanı, 30 iyul 1945-ci ildə, Berlində Müttəfiqlərin Nəzarət Şurası yaradıldı. Onun qarşısında Almaniyanın yenidən qurulması ilə bağlı əsasən “Dörd D” kimi tanınan məqsədlər dayanırdı:

Denasifikasiya — nasizmin aradan qaldırılması;
Demilitarizasiya — Almaniyanın hərbi potensialının ləğvi;
Demokratikləşdirmə — siyasi partiyaların, həmkarlar ittifaqlarının və söz, mətbuat və din azadlığının inkişaf etdirilməsi;
Desentralizasiya — Alman federalizminin bərpası.

Lakin sonrakı Soyuq müharibə bu prinsiplərin həyata keçirilməsinə ciddi təsir göstərdi. Almaniyanın qərb və şərq hissələrinin siyasi və iqtisadi sistemləri bir-birindən getdikcə ayrıldı; Qərbi Almaniyada silahsızlaşdırma siyasəti sonradan dəyişərək yenidən silahlanmaya gətirib çıxardı.

Potsdam Sazişinin ən mühüm nəticələrindən biri Almaniyanın şərq ərazilərinin statusunun dəyişməsi idi. Oder–Neyse xəttinin şərqində yerləşən keçmiş Almaniya əraziləri Polşanın idarəçiliyinə verildi. Bura Dansiq, Stettin və digər ərazilərlə yanaşı, Şərqi Prussiyanın böyük hissəsi də daxil idi. Şərqi Prussiyanın şimal hissəsi isə Kalininqrad vilayəti kimi SSRİ-nin tərkibinə daxil edildi.