Məzmuna keç

Proselitizm

Vikipediya, azad ensiklopediya
Müvəffəqiyyətli proselitizm fəaliyyəti ilə tanınan İrlandiyanın hamisi Müqəddəs Patrikin statusu.

Proselitizm (yun. προσήλυτος — prosēlytos: hərfi mənası "yeni gəlmiş, özünə yer tapmış"; lat. proselytus — "dönmüş/çönmüş") — ilkin ortaya çıxdığı dövrdə yad xalqların Yəhudiliyi qəbul etməsi mənasını ifadə edən, müasir dövrdə isə hər hansı bir dinin yayılması üçün göstərilən səy və digər dini mühitlərdən yeni inanclı insanlar qazanmaq fəaliyyətini ifadə edən anlayışdır.

Müasir kontekstdə proselitizm termininin iki əsas mənası mövcuddur:

  1. Öz inancını yaymaq, başqalarını öz dininə döndərmək və dəstəklənən dinin hər yerdə bərqərar olmasına çalışmaq istəyi. Azad, öz-özünə və sülh yolu ilə yayılan dinlər proselitizmin xaricində tutulur.[1]
  2. Məcazi mənada: Yeni qəbul edilmiş bir təlimə, ideologiyaya və ya yeni əqidəyə qarşı göstərilən coşqun və alovlu sadiqlik.

Buradan yaranan "proselit" ifadəsi isə daha çox "yeni dinə qayıtmış/müsəlman olmuş/xristianlaşmış" (yeni dönmüş) şəxsləri ifadə edir.

Proselitizm bütün dinlərdə və ya dini cərəyanlarda eyni dərəcədə bəyənilmir və müsbət qarşılanmır.

Müxtəlif dinlərdə proselitizm

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xristianlıqda

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xristianlıqda proselitizm (və ya daha geniş yayılmış kilsə terminologiyası ilə — missiya fəaliyyəti) İsa Məsihin şagirdlərinə verdiyi və xristian ilahiyyatında "Böyük Tapşırıq" (ing. Great Commission) olaraq adlandırılan əmrə əsaslanır. Müqəddəs Yazılara (Matta İncili, 28:19-20) görə, İsa peyğəmbər ardıcıllarına: "Gedin və bütün millətləri şagirdim edin, onları Ata, Oğul və Müqəddəs Ruhun adı ilə vəftiz edin" — deyərək öz inancını qlobal miqyasda yaymağı fundamental bir vəzifə olaraq tapşırmışdır.[2] Bu fəaliyyət erkən xristianlıq dövründən etibarən dinin sürətlə yayılmasında mühüm rol oynamışdır.

Lakin tarix boyu "proselitizm" və "evanqelizasiya" (xoş xəbəri yayma) anlayışları arasında ciddi sərhədlər yaranmış və bu metodlar xristian kilsələri arasında kəskin mübahisələrə yol açmışdır:

  • Katoliklik və Proselitizm: Vatikandakı İkinci Şuradan (1962–1965) sonra Katolik Kilsəsi proselitizm anlayışına rəsmi münasibətini dəyişmişdir. Şuranın qəbul etdiyi "Dignitatis Humanae" (Dini Azadlıq Haqqında Bəyannamə) sənədində qeyd olunur ki, heç kim dinini dəyişməyə məcbur edilməməli və insanların vicdan azadlığına hörmət edilməlidir.[3] Müasir katolik ilahiyyatında "proselitizm" termini artıq mənfi kontekst daşıyır və insanların sosial, iqtisadi və ya psixoloji zəifliklərindən istifadə edərək onları qeyri-etik yollarla öz kilsəsinə cəlb etmək cəhdi kimi qiymətləndirilir. Roma Papası Fransisk də çıxışlarında dəfələrlə kilsənin proselitizmlə deyil, yalnız cəlbedicilik (yaxşı nümunə olma) yolu ilə böyüməli olduğunu bəyan etmişdir.[4]
  • Pravoslavlıq və Kanonik ərazi prinsipləri: Pravoslav kilsələri ənənəvi olaraq xarici missiyaların daxili xristian mühitində apardığı proselitizm fəaliyyətinə kəskin mənfi mövqe nümayiş etdirir. Pravoslav ilahiyyatında "kanonik ərazi" (rus. Каноническая территория) anlayışı mövcuddur. Bu prinsipə görə, müəyyən bir coğrafi regionda tarixi olaraq pravoslav kilsəsi fəaliyyət göstərirsə, digər xristian konfessiyalarının (məsələn, katoliklərin, protestantların və ya Yehovanın Şahidləri kimi icmaların) həmin ərazidəki yerli əhalini öz tərəfinə çəkməyə çalışması kilsə qanunlarına (kanonlara) zidd və aqressiv müdaxilə hesab olunur.[5] Xüsusilə SSRİ-nin dağılmasından sonra postsovet məkanında qərb mənşəli missionerlərin fəallaşması Pravoslav Kilsəsi tərəfindən "mənəvi ekspansiya" kimi dəyərləndirilmişdir.
  • Protestantlıq və "Qoyun oğurluğu" mübahisəsi: Bir çox protestant, xüsusən də evanqelik və pentekostal qruplar qlobal miqyasda ən aktiv missionerlik fəaliyyəti yürüdən icmalardır. Onlar hər bir fərdin şəxsi inanc seçiminə və İncili yaymaq azadlığına inanırlar. Lakin bu aktivlik digər tarixi kilsələr tərəfindən tez-tez "qoyun oğurluğu" (ing. sheep-stealing — yəni artıq xristian olan fərdləri öz kilsələrindən qoparıb başqa məzhəbə keçirmək) ittihamları ilə qarşılaşır.[6]
  • Konfessiyalararası Konsensus cəhdləri: Müasir dövrdə proselitizmin yaratdığı gərginliyi azaltmaq üçün Kilsələrin Dünya Şurası və müxtəlif beynəlxalq xristian təşkilatları müştərək bəyannamələr qəbul etmişdirlər. Bu sənədlərdə xristianlar arasında rəqabətədavamlı, maddi maraqlara əsaslanan və ya insan ləyaqətini alçaldan məcburi proselitizm formaları qətiyyətlə pislənilir, bunun əvəzinə konfessiyalararası dialoq və müştərək xristian şəhadəti (ing. Common Witness) təşviq edilir.[7]

İslamda

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İslam ilahiyyatında proselitizm fəaliyyəti, mahiyyət etibarilə dəvət (ərəb. دعوة‎ — "çağırış", "vəhdətə səsləmə") anlayışı ilə ifadə olunur. İslam inancına görə, insanları haqqa və Allaha iman gətirməyə çağırmaq hər bir müsəlmanın və bütövlükdə müsəlman icmasının (ümmətin) üzərinə düşən mühüm mənəvi vəzifələrdən biridir. Bu fəaliyyətin fundamental əsası Qurani-Kərimin bir çox ayələrində, xüsusilə Ali-İmran surəsinin 104-cü ayəsində təsbit edilmişdir: "İçinizdən xeyrə çağıran, yaxşı işlər görməyi buyuran və pis əməllərdən çəkindirən bir camaat olsun..."[8]

İslamda dəvət (proselitizm) metodologiyası müəyyən fundamental qaydalar çərçivəsində tənzimlənir və bu qaydaların əsas istiqamətləri aşağıdakılardan ibarətdir:

  • Məcburiyyətin qadağan edilməsi (İradə Azadlığı): İslam hüququnda və ilahiyyatında insanları dinə gətirmək üçün güc tətbiq etmək, maddi və ya psixoloji təzyiq göstərmək qəti şəkildə qadağandır. Bu prinsip Bəqərə surəsinin 256-cı ayəsində özünün ən bariz ifadəsini tapmışdır: "Dində məcburiyyət yoxdur..." (ərəb. لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ‎). Ayəyə görə, iman tamamilə insanın daxili azad iradəsinə və qəlbin təsdiqinə əsaslanmalıdır, çünki məcburiyyət qarşısında edilən qəbul İslamda ikiüzlülük (münafiqlik) kimi qiymətləndirilir.[9]
  • Mülayimlik və hikmət prinsipləri: Nəhl surəsinin 125-ci ayəsi müsəlmanlara dəvətin üslubunu diktə edir: "(Ya Rəsulum!) İnsanları Rəbbinin yoluna hikmətlə, gözəl öyüd-nəsihətlə dəvət et və onlarla ən gözəl tərzdə mübahisə et..."[10] Buradan aydın olur ki, İslamda proselitizm yalnız elmi sübutlar, gözəl əxlaq, mədəni dialoq və qarşılıqlı hörmət əsasında qurulmalıdır.
  • Tarixi inkişaf və yayılma yolları: İslam dininin tarixən fərqli coğrafiyalarda yayılması həm dövlət fəthləri, həm də sülh yolu ilə baş vermişdir. Sufi təriqətlərinin mürşidləri, mütəsəvviflər və müsəlman tacirlər Cənub-Şərqi Asiya (İndoneziya, Malayziya), Mərkəzi Afrika və Çin kimi regionlarda heç bir hərbi müdaxilə olmadan, yalnız öz ticarət dürüstlükləri və yüksək əxlaqi keyfiyyətləri ilə yerli əhalinin İslamı qəbul etməsinə (yəni müvəffəqiyyətli proselitizmə) nail olmuşdurlar.[11]

Buddizmdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Buddizm tarixdə qeydə alınmış ilk qlobal missioner dindir. Budda Şakyamuninin e.ə. VI-V əsrlərdəki fəaliyyətindən etibarən bu təlimin yayılması fundamental bir hədəf olmuşdur. Buddizmdə proselitizm (təlimin yayılması) digər dinlərdən fərqli olaraq teoloji bir doqmanı qəbul etdirməkdən ziyarə daxili əzabları yüngülləşdirən "Dharma"nı (həqiqəti/təlimi) insanlarla bölüşmək prinsipinə əsaslanır. Budda öz şagirdlərinə (Sanqha icmasına) təlimi yaymağı əmr edərkən bunu belə ifadə etmişdir: "Çoxlarının xeyri və xoşbəxtliyi üçün, dünyaya şəfqət hissi ilə yola çıxın... Təlimi elan edin" (Mahavaqqa, 1:11).[13]

Buddizmin proselitizm (missiya) fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətləri və tarixi inkişafı aşağıdakı kimidir:

  • Aşokanın böyük missiyası: Buddizmin yerli bir cərəyandan qlobal dinə çevrilməsi Mauriya imperiyasının hökmdarı Aşokanın (e.ə. III əsr) adı ilə bağlıdır. Kalinqa müharibəsindən sonra kütləvi qırğınlardan peşman olaraq Buddizmi qəbul edən Aşoka, dinin sülh yolu ilə yayılması üçün Şri-Lanka, Mərkəzi Asiya, Yunanıstan və Misir kimi uzaq ölkələrə rəsmi elçilər və buddist rahiblər (missionerlər) göndərmişdir.[14] Aşoka öz fərmanlarında ("Aşoka sütunları") digər dinləri alçaltmadan, yalnız Dharmanın prinsiplərini izah etməklə proselitizm aparmağı əmr edirdi.
  • Sülhsevərlik və sinkretizm (adaptasiya): Buddizmin Asiya qitəsində sürətlə yayılmasının ən mühüm səbəbi heç bir hərbi gücə əsaslanmaması və getdiyi yerlərdəki yerli inancları (məsələn, Çində Konfutsiçilik və Daoizmi, Yaponiyada Şintoizmi) sıxışdırıb çıxarmaq əvəzinə onlarla sintez təşkil etməsi olmuşdur. Buddist proselitizmində "Upaya" (ustalıqla istifadə olunan vasitələr) metodu mühüm rol oynayır; bu metoda görə, müəllim təlimi qarşısındakı şəxsin intellektual və mənəvi səviyyəsinə müvafiq olaraq fərqli üslublarda izah edə bilər.[15]
  • Müasir dövr və qərbdə populyarlıq: XIX əsrin axırlarından etibarən Buddizm Qərb dünyasında da aktiv şəkildə yayılmağa başlamışdır. Bu proses xüsusilə Daysetu Teytaro Suzuki kimi yapon Zen ustalarının və XIV Dalay Lama kimi Tibet dindarlarının mühazirələri ilə sürətlənmişdir. Müasir buddist proselitizmi insanları aqressiv şəkildə qeydiyyata almağa deyil, kitablar, meditasiya mərkəzləri və elmi konfranslar vasitəsilə təlimin fəlsəfi və psixoloji tərəflərini (məsələn, zehinlilik — ing. mindfulness) təqdim etməyə əsaslanır.[16]

Yəhudilikdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Yəhudilik dinində proselitizm anlayışı özünəməxsus mürəkkəb tarixi inkişaf yoluna malikdir. Müasir dövrdə Yəhudilik ümumiyyətlə missionerlik fəaliyyəti həyata keçirməyən və yad insanları öz dininə cəlb etməyə çalışmayan bir din kimi tanınır. Lakin qədim dövrlərdə vəziyyət fərqli olmuşdur. Əslində, "proselit" (yun. προσήλυτος — prosēlytos) sözünün özü ilkin olaraq Yunan-Roma dünyasında Tövratı və yəhudi qanunlarını qəbul edən qeyri-yəhudiləri ifadə etmək üçün yaranmışdır.[17]

Yəhudiliyin proselitizmə yanaşması tarixi xronologiya üzrə iki fərqli mərhələyə bölünür:

  • Antik dövr və aktiv dönüş: Ellinizm və erkən Roma imperiyası dövründə (xüsusilə e.ə. II əsrdən bizim eranın II əsrinə qədər) Yəhudilik aktiv şəkildə proselitizm həyata keçirirdi. Hamon sülaləsi dövründə İdumeya və Qalileyanın bəzi yerli xalqları yəhudiliyi qəbul etməyə məcbur edilmiş və ya təşviq olunmuşdurlar. Matta İncilində (23:15) Fəriseylərin fəaliyyəti tənqid edilərkən deyilən: "Bir nəfəri öz dininizə döndərmək (proselit etmək) üçün dənizi və quru torpaqları qət edirsiniz..." ifadəsi həmin dövrdəki aktiv yəhudi proselitizminin tarixi sübutudur.[18] Roma aristokratiyası arasında da yəhudi adətlərini qəbul edən ("Allahdan qorxanlar" — ing. God-fearers) geniş bir təbəqə mövzu olmuşdur.
  • Qadağalar və missiyanın dayandırılması: Bizim eranın IV əsrindən etibarən xristianlığın Roma imperiyasında rəsmi dinə çevrilməsi və İslamın yayılması ilə vəziyyət kəskin dəyişmişdir. Həm xristian, həm də müsəlman qanunvericiliyi yəhudilərin digər din mənsublarını yəhudiliyə keçirməsini (proselitizm aparmasını) qəti şəkildə qadağan etmiş və bunu çox vaxt ölüm cəzası ilə cəzalandırmışdır.[19] Bu tarixi təzyiqlər yəhudi teologiyasında dərin iz buraxaraq, dinin qapalı və etnik xarakter almasını sürətləndirmişdir.
  • Müasir teoloji yanaşma və "Giur" prosesi: Müasir Halaxaya (yəhudi hüququna) görə, Yəhudilik proselitizmi qətiyyən təşviq etmir. Talmud ənənəsinə əsasən, bir qeyri-yəhudi yəhudiliyi qəbul etmək (buna "giur" — ivr. ‏גיור‏‎ deyilir) üçün ravvinə müraciət etdikdə, ravvin onu ilk üç cəhddə imtina ilə geri çevirməli, bu yolun çətinliyini, yəhudilərin tarix boyu məruz qaldığı təqibləri xatırlatmalıdır.[20] Əgər şəxs qərarında tam israrlı və səmimidirsə, uzunmüddətli təhsildən sonra icmaya qəbul edilir.
  • Nuhun qanunları konsepti: Yəhudilikdə başqalarını yəhudi etmək vəzifəsi yoxdur, çünki yəhudi ilahiyyatına görə, digər xalqların xilas olması üçün mütləq yəhudi olmaları şərt deyildir. Qeyri-yəhudilərin saleh insan sayılması və axirətdə pay sahibi olması üçün yalnız Nuhun yeddi qanununa (bütpərəstlikdən uzaq durmaq, qətl törətməmək, oğurluq etməmək və s.) riayət etmələri kifayət hesab olunur.[21]

Zərdüştilikdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Zərdüştilik qədim köklərə malik olan və proselitizmə (dinin yayılmasına) yanaşması əsrlər boyu tamamilə tərs istiqamətdə dəyişən unikal bir dindir. Erkən dövrlərdə universal və hamı üçün açıq bir inanc olaraq meydana çıxsa da, müasir dövrdə dünyanın ən qapalı dini icmalarından birinə çevrilmişdir.[22]

Zərdüştilikdə dinin yayılması mövzusu aşağıdakı tarixi və teoloji mərhələlərlə xarakterizə olunur:

  • Erkən dövr və universal çağırış: Zərdüştiliyin müqəddəs mətnləri olan Avestanın ən qədim hissələrinə — Zərdüşt peyğəmbərin özünün bəstələdiyi qəbul edilən "Qatalar"a (ilahilərə) nəzər saldıqda, bu təlimin ilkin olaraq etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün bəşəriyyətə ünvanlandığı görünür. Zərdüşt insanları xeyir (Ahura Mazda) və şər (Əhrimən) arasında azad seçim etməyə və xeyrin tərəfində durmağa çağırırdı. Əhəmənilər və xüsusilə Sasanilər dövründə Zərdüştilik dövlət dini statusu daşımış, bəzi dövrlərdə işğal olunmuş ərazilərdə (məsələn, Qafqaz Albaniyası və Ermənistanda) rəsmi səviyyədə proselitizm fəaliyyəti həyata keçirilmiş və yerli əhali atəşpərəstliyə sövq edilmişdir.[23]
  • Parsilər və daxili miqrasiya qaydaları: VII əsrdə Ərəb xilafətinin İranı fəth etməsindən sonra Zərdüştilik öz hegemonluğunu itirmişdir. Təqiblərdən qaçan dindarların böyük bir hissəsi Hindistanın Qucarat regionuna sığınmış və orada Parsilər adlandırılan etnik-dini icmanı formalaşdırmışdır. Hindistana sığınarkən yerli hindu hökmdarları ilə bağlanan tarixi razılaşmalara əsasən, parsilər yerli əhalini öz dinlərinə keçirməyəcəklərinə (yəni proselitizm aparmayacaqlarına) dair öhdəlik götürmüşdürlər.[24] Bu hadisə Zərdüştiliyin qapalılıq dövrünün əsasını qoymuşdur.
  • Müasir dövr və konversiya (dinə qəbul) qadağası: Bu gün həm Hindistandakı parsilərin mərkəzi şurası (Parsi Panchayat), həm də ənənəvi Zərdüşt pirləri kənar şəxslərin bu dini qəbul etməsini qəti şəkildə rədd edirlər. Onların qanunlarına görə, Zərdüşt dindarı olmaq üçün yalnız ana və atanın Zərdüşt olması şərtdir. Hətta ənənəvi icmalarda xarici bir kişi ilə ailə quran Zərdüşt qadınının uşaqları və özü icmadan kənarlaşdırılır.[25]
  • Müasir mübahisələr və "neozərdüştilik": Hazırda dünyada Zərdüştilərin sayının kəskin şəkildə azalması (demoqrafik böhran) icma daxilində böyük mübahisələrə səbəb olmuşdur. Şimali Amerika və Avropada fəaliyyət göstərən daha liberal Zərdüşt assosiasiyaları dinin hifz edilib saxlanılması üçün proselitizmə icazə verilməsini, dini qəbul etmək istəyənlərin (xüsusən İranda qədim köklərinə qayıtmaq istəyən "neozərdüştilərin") icmaya qəbul edilməsini müdafiə edirlər. Lakin Hindistandakı mühafizəkar mərkəz bu cür geri qayıdışları (proselitizmi) qanunsuz hesab etməkdə davam edir.[26]

Hinduizmdə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Hinduizm struktur etibarından vahid bir mərkəzə, peyğəmbərə və ya ali kilsə iyerarxiyasına sahib olmayan, daxilində minlərlə fərqli fəlsəfi məktəb və yerli inancları birləşdirən mürəkkəb bir dindir. Ənənəvi olaraq Hinduizm proselitizmə (missiya fəaliyyətinə) tamamilə yad bir sistem hesab olunur. Bunun ən fundamental səbəbi dinin kasta sistemi (sanskr. वर्ण — "varna") ilə ayrılmaz şəkildə bağlı olmasıdır. Ənənəvi hinduizm qanunlarına (məsələn, Manu qanunlarına) görə, bir insanın hindu olması üçün mütləq şəkildə hindu ailəsində doğulması və müəyyən bir kastaya mənsub olması şərtdir, çünki kastanı sonradan qazanmaq qeyri-mümkündür.[27]

Buna baxmayaraq, Hinduizmin proselitizmə və kənar şəxslərin dinə qəbuluna yanaşması tarix boyu bəzi istisnalarla və müasir islahat hərəkatları ilə yenidən formalaşmışdır:

  • Tarixi coğrafi yayılma: Erkən və orta əsrlər dövründə Hinduizm heç bir aktiv qlobal missiya təşkilatı olmadan Cənub-Şərqi Asiyaya (İndoneziyanın Bali adası, Kamboca, Vyetnam və Tayland) yayılmışdır. Bu proses proselitizmdən ziyadə, hindu tacirlərin, brahmanların (din xadimlərinin) və mədəniyyətinin yerli elitalar tərəfindən mənimsənilməsi ("hinduizasiya" — ing. Hinduization) yolu ilə baş vermişdir.[28]
  • "Şuddhi" (təzədən saflaşma) hərəkatı: XIX əsrin axırlarında Hindistanda xristian və islam missionerliyinin aktivləşməsinə cavab olaraq hinduizm daxilində ciddi islahat hərəkatları yaranmışdır. Dayananda Sarasvati tərəfindən əsası qoyulan Ariya Samac (sanskr. आर्य समाज) təşkilatı tarixdə ilk dəfə olaraq formal hindu proselitizmini — "Şuddhi" (hərfi mənası: "təmizlənmə/saflaşma") ritualını tətbiq etmişdir.[29] Bu ritual vasitəsilə tarixən xristianlığı və ya İslamı qəbul etmiş köhnə hinduların, eləcə də tamamilə xarici olan şəxslərin rəsmi şəkildə yenidən Hinduizmə qayıtması təmin edilmişdir. Müasir Hindistanda bu fəaliyyət bəzi millətçi qruplar tərəfindən "Qar Vapasi" (evə qayıdış) adı ilə hələ də davam etdirilir.
  • Müasir qlobal Neo-Hinduizm: XX əsrdən etibarən Hinduizm qlobal miqyasda universallaşma və fərqli millətlərdən proselitlər (yeni dönənlər) qazanma mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Svami Vivekanandanın Qərbdəki mühazirələrindən sonra bir çox hindu fəlsəfəsi (xüsusilə Yoqa və Vedanta) dünyada populyarlıq qazanmışdır. Bunun ən bariz və mütəşəkkil nümunəsi 1966-cı ildə ABŞ-da əsası qoyulan Krişna Şüuru Beynəlxalq Cəmiyyəti (ing. ISKCON — "Harekrişna" hərəkatı) olmuşdur.[30] ISKCON ənənəvi kasta məhdudiyyətlərini rədd edərək, dünyanın hər yerində aktiv proselitizm (kitab paylama, küçə yürüşləri, mantraların oxunması) həyata keçirir və qeyri-hindu mənşəli minlərlə insanı hinduizmin bir qolu olan Qaudiya-Vayşnavizm cərəyanına cəlb edir.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Riggans, Walter. Proselytism // Moreau, A. Scott (redaktor). Evangelical Dictionary of World Missions. Grand Rapids: Baker. 2000. 794. ISBN 978-0801020742.
  2. ↑ Bosch, David J. Transforming Mission: Paradigm Shifts in Theology of Mission. Orbis Books. 2011. 56–58. ISBN 978-1570759482.
  3. ↑ Sullivan, Francis A. Salvation Outside the Church? Tracing the History of the Catholic Response. Paulist Press. 1992. 145-148. ISBN 978-0809133048.
  4. ↑ "Pope Francis: Evangelization is not proselytism". Vatican News. 1 oktyabr 2019. İstifadə tarixi: 11 iyul 2026.[ölü keçid]
  5. ↑ Alfeyev, Hilarion. Orthodox Witness in a Modern Age. St Vladimir's Seminary Press. 2006. 112–115. ISBN 978-0881413045.
  6. ↑ Witte, John. "Proselytism and Human Rights in Christianity". Journal of Ecumenical Studies. 36 (1). 1999: 25–32.
  7. ↑ Kinnamon, Michael. The Ecumenical Movement: An Anthology of Key Texts. WCC Publications. 1997. 312–315. ISBN 978-2825411872.
  8. ↑ Walker, Thomas Arnold. The Preaching of Islam: A History of the Propagation of the Muslim Faith. London: Constable & Company. 1913. 14–18. ISBN 978-1108018289.
  9. ↑ Khadduri, Majid. The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar. Baltimore: Johns Hopkins Press. 1966. 75–79. ISBN 978-0801803352.
  10. ↑ Denny, Frederick Mathewson. An Introduction to Islam. New York: Macmillan. 1994. 165-168. ISBN 978-0023285196.
  11. ↑ Lapidus, Ira M. A History of Islamic Societies. Cambridge: Cambridge University Press. 2014. 420–425. ISBN 978-0521514415.
  12. ↑ Poston, Larry. "Islamic Da'wah in the West: Muslim Missionary Activity and the Dynamics of Conversion". Oxford University Press. 12 (2). 1992: 89–104.
  13. ↑ Harvey, Peter. An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices. Cambridge: Cambridge University Press. 2013. 145–148. ISBN 978-0521676748.
  14. ↑ Thapar, Romila. Asoka and the Decline of the Mauryas. Oxford: Oxford University Press. 1997. 123-127. ISBN 978-0195644456.
  15. ↑ Keown, Damien. Buddhism: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. 2013. 88-92. ISBN 978-0199663835.
  16. ↑ Prebish, Charles S. "The Faces of Buddhism in America". University of California Press. 5 (3). 1998: 210–225.
  17. ↑ Goodman, Martin. Mission and Conversion: Proselytizing in the Religious History of the Roman Empire. Oxford: Clarendon Press. 1994. 60-65. ISBN 978-0198149415.
  18. ↑ Schürer, Emil. The History of the Jewish People in the Age of Jesus Christ. Edinburgh: T&T Clark. 1986. 150–155. ISBN 978-0567022424.
  19. ↑ Cohen, Shaye J. D. The Beginnings of Jewishness: Boundaries, Varieties, Uncertainties. University of California Press. 1999. 175–179. ISBN 978-0520211414.
  20. ↑ Lamm, Maurice. Becoming a Jew. Jonathan David Publishers. 1991. 45-52. ISBN 978-0824603502.
  21. ↑ Novak, David. "The Image of the Non-Jew in Judaism: An Historical and Constructive Analysis of the Noahide Laws". The Edwin Mellen Press. 14. 1983: 112–128.
  22. ↑ Boyce, Mary. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge. 2001. 35-39. ISBN 978-0415239035.
  23. ↑ Choksy, Jamsheed K. Conflict and Cooperation: Zoroastrians and Muslims in Medieval Iranian Society. Columbia University Press. 1997. 78-82. ISBN 978-0231106146.
  24. ↑ Palsetia, Jesse S. The Parsis of India: Preservation of Identity in Bombay City. Leiden: Brill. 2001. 12–16. ISBN 978-9004121119.
  25. ↑ Writer, Rashna. "Zoroastrianism: An Ancient Faith in the Modern World". Journal of Contemporary Religion. 11 (1). 1996: 45–56.
  26. ↑ Stausberg, Michael. Zoroastrianism Rituals: A History of Research and Contemporary Practices. Routledge. 2004. 204-209. ISBN 978-0415324007.
  27. ↑ Flood, Gavin D. An Introduction to Hinduism. Cambridge: Cambridge University Press. 1996. 12-15. ISBN 978-0521438780.
  28. ↑ Coedès, George. The Indianized States of Southeast Asia. Honolulu: University of Hawaii Press. 1968. 33–36. ISBN 978-0824803681.
  29. ↑ Jones, Kenneth W. Arya Dharm: Hindu Consciousness in 19th-Century Punjab. University of California Press. 1976. 120-124. ISBN 978-0520029286.
  30. ↑ Knott, Kim. My Sweet Lord: The Hare Krishna Movement in Britain. Aquarian Press. 1986. 45-49. ISBN 978-0850304329.

Ədəbiyyat siyahısı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Proselitizm&oldid=9095965"