Prussiya Elmlər Akademiyası

Prussiya Elmlər Akademiyası
Prussiya Elmlər Akademiyası
Ümumi məlumatlar
Ölkə	Almaniya;
Yaradılıb	11 iyul 1700
Digər məlumatlar
Direktor	Qotfrid Leybnits
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Prussiya Elmlər Akademiyası (alm. Königlich-Preußische Akademie der Wissenschaften‎), Almaniyanın paytaxtı Berlində yerləşən nüfuzlu bir elm müəssisəsi idi. Akademiya 11 iyul 1700-cü ildə Brandenburq kürfürstü III Fridrix tərəfindən Kurfürstlich Brandenburgische Societät der Wissenschaften adı ilə təsis edilmişdir. Akademiyanın ilk prezidenti məşhur alim Qotfrid Leybnits olmuşdur.^[1] XVIII əsrdə fransız dili Avropada elm və mədəniyyət dili hesab edildiyi üçün akademiyanın fəaliyyətində fransızca üstünlük təşkil edirdi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra Şərqi Berlindəki Sovet hərbi administrasiyası tərəfindən akademiyanın fəaliyyəti bərpa edilmiş və o, Berlin Alman Elmlər Akademiyası (alm. Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin‎) adlandırılmışdır. 1992-ci ildən etibarən təşkilat Berlin-Brandenburq Elmlər Akademiyası kimi fəaliyyətini davam etdirir.^[2]^[3]

Akademiya tarixi boyu İmmanuel Kant, Volter, Aleksandr fon Humboldt, Herman fon Helmholts və Albert Eynşteyn kimi dahi şəxsiyyətlərin elmi fəaliyyətinə ev sahibliyi etmişdir.^[4]

Tarixi

Akademiyanın yaradılması haqqında fərmanı Brandenburq kürfürstü I Fridrix imzalamışdır. Akademiyanın təşkili onun ilk prezidenti olmuş Qotfrid Leybnitsin fəal iştirakı ilə həyata keçirilmişdir. Akademiya təsis edildiyi zaman Leybnitsin təklifi ilə Kürfürstlü Brandenburg Elmi Cəmiyyəti (alm. Kurfürstlich Brandenburgische Societät der Wissenschaften‎) adını almışdır.^[5] Kürfürst akademiyanın fəaliyyətini birbaşa maliyyələşdirməkdən imtina etsə də, əvəzində ona Brandenburqda təqvimlərin nəşri üzrə inhisar hüququ vermişdi.

1701-ci ildə imperator I Fridrixə Prussiya kralı titulu vermiş və akademiyanın adı Kral Prussiya Elmi Cəmiyyəti (alm. Königlich Preußische Sozietät der Wissenschaften‎) olaraq dəyişdirilmişdir. Cəmiyyət elmi tədqiqatlar üçün Berlin rəsədxanası (1709), Anatomiya teatrı (1717) və Botanika bağı (1718) ilə təmin olunmuşdur. 1710-cu ildə təşkilatın nizamnaməsi qəbul edilmişdir. Lakin qeyri-kafi maliyyələşməyə görə cəmiyyətin elmi nüfuzu uzun müddət aşağı səviyyədə qalmışdır.

1744-cü ildə, II Fridrixin hakimiyyəti dövründə təşkilatın adı Kral Elmlər Akademiyası (alm. Königliche Akademie der Wissenschaften‎) şəklində dəyişdirilmişdir. Akademiyanın maliyyə təminatı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırılmış, laboratoriya ilə təmin edilmiş (1753) və rəhbərliyə birinci dərəcəli alimlər dəvət olunmuşdur.^[6] 1812-ci ildə akademiya yenidən strukturlaşdırılmışdır: yeni nizamnamə qəbul edilmiş və fəaliyyəti uzunmüddətli elmi layihələrin işlənməsinə yönəldilmişdir. Bu dövrdə Prussiya Akademiyası nüfuzlu bir elm ocağı kimi tam formalaşmışdır. XX əsrdə nasistlərin hakimiyyəti illərində akademiya "irqi təmizləməyə" məruz qalmışdır.^[7]

Şərqi Almaniyada elmin sonrakı inkişafı üçün əhəmiyyəti

Müharibədən sonra, 1 iyul 1946-cı ildə Sovet hərbi administrasiyası tərəfindən Berlində Alman Elmlər Akademiyası (1972-ci ildən — ADR Elmlər Akademiyası) təsis edilmişdir. Prussiya Elmlər Akademiyasının bir sıra üzvləri, əmlakı və elmi layihələri bu yeni təşkilatın tərkibinə daxil olmuşdur.

Almaniyanın yenidən birləşməsindən sonra ADR Elmlər Akademiyası ləğv edilmişdir. Onun mülkiyyəti və layihələri yeni yaradılmış federal torpaqların və müxtəlif elmi birliklərin tabeliyinə verilmişdir. 21 may 1992-ci ildə Berlin və Brandenburq torpaqları arasında müştərək regional Berlin-Brandenburq Elmlər Akademiyasının yaradılması haqqında müqavilə imzalanmışdır. ADR Elmlər Akademiyasının əmlakı və layihələri bu təşkilata təhvil verilmişdir. Yeni akademiyanın yaradılması həm də Prussiya Elmlər Akademiyasının elmi ənənələrinin bərpası kimi qiymətləndirilmişdir.^[8]

İstinadlar

↑ "History of the Academy" (ingilis). Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities. 14 may 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 may 2026.
↑ Notzoldt, Peter & Walther, Peter Th. "The Prussian Academy of Sciences during the Third Reich". Minerva: A Review of Science, Learning and Policy (ingilis). 42 (4). 2004: 421–444.
↑ Grau, Conrad. The Prussian Academy of Sciences: A History (ingilis). Berlin: Spektrum Akademischer Verlag. 1993. ISBN 978-3860251140.
↑ "Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities" (ingilis). Encyclopaedia Britannica. İstifadə tarixi: 6 may 2026.
↑ Aiton, Eric J. Leibniz: A Biography (ingilis). Adam Hilger Ltd. 1985.
↑ Clark, Christopher. Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947 (ingilis). Allen Lane. 2006.
↑ Walker, Mark. "Science and Ideology in Nazi Germany". Historical Studies in the Physical and Biological Sciences (ingilis). 2002.
↑ "Academy History: From the Society of Sciences to the BBAW" (ingilis). Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. 14 may 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2026.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

Xarici keçidlər

MacTutor, The Berlin Academy of Science, University of St. Andrews, Scotland.
History of the Academy of the Sciences (alm.)
Conference Reports of the Prussian Academy of Sciences (alm.) at wikisource
Scholars and Literati at the Royal Prussian Academy of Sciences (1700–1800), Repertorium Eruditorum Totius Europae – RETE

[BBAWhistory-1] "History of the Academy" (ingilis). Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities. 14 may 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 may 2026.

[2] Notzoldt, Peter & Walther, Peter Th. "The Prussian Academy of Sciences during the Third Reich". Minerva: A Review of Science, Learning and Policy (ingilis). 42 (4). 2004: 421–444.

[3] Grau, Conrad. The Prussian Academy of Sciences: A History (ingilis). Berlin: Spektrum Akademischer Verlag. 1993. ISBN 978-3860251140.

[4] "Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities" (ingilis). Encyclopaedia Britannica. İstifadə tarixi: 6 may 2026.

[5] Aiton, Eric J. Leibniz: A Biography (ingilis). Adam Hilger Ltd. 1985.

[6] Clark, Christopher. Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600-1947 (ingilis). Allen Lane. 2006.

[7] Walker, Mark. "Science and Ideology in Nazi Germany". Historical Studies in the Physical and Biological Sciences (ingilis). 2002.

[8] "Academy History: From the Society of Sciences to the BBAW" (ingilis). Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. 14 may 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 7 may 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]