Məzmuna keç

Psixoneyroimmunologiya

Vikipediya, azad ensiklopediya

Psixoneyroimmunologiya — həmçinin psixoendoneyroimmunologiya (PENİ) və ya psixoneyroendokrinimmunologiya (PNEİ) kimi də adlandırılır, psixoloji proseslərlə insan orqanizminin sinir və immun sistemləri arasındakı qarşılıqlı təsirin öyrənilməsidir. Bu, psixosomatik tibbin alt sahəsidir. PNİ çoxsahəli yanaşma tətbiq edir və psixologiya, neyroelm, immunologiya, fiziologiya, genetika, farmakologiya, molekulyar biologiya, psixiatriya, davranış təbabəti, infeksion xəstəliklər, endokrinologiya və revmatologiyanı özündə birləşdirir[1].

PNİ-nin əsas maraq sahələri sinir və immun sistemləri arasındakı qarşılıqlı təsirlər və zehni proseslərlə sağlamlıq arasındakı əlaqələrdir. PNİ digər məsələlərlə yanaşı sağlamlıq və xəstəlikdə neyroimmun sistemin fizioloji fəaliyyətini; neyroimmun sistem pozğunluqlarını (autoimmun xəstəliklər; hipersensitivliklər; immun çatışmazlıq); və neyroimmun sistem komponentlərinin şəraitdə fiziki, kimyəvi və fizioloji xüsusiyyətlərini öyrənir[2].

Tarix

[redaktə | vikimətni redaktə et]

XX əsrin ortalarında psixiatriya xəstələri üzərində aparılan tədqiqatlar psixotik fərdlərdə immun dəyişiklikləri, o cümlədən limfositlərin sayının azalması və qeyri-psixiatriya nəzarət qrupları ilə müqayisədə göyöskürək peyvəndinə daha zəif anticisim reaksiyasını göstərmişdir. 1964-cü ildə Los-Ancelesdəki Kaliforniya Universitetindən Corc F. Solomon və onun tədqiqat qrupu "psixoimmunologiya" terminini irəli sürdü və "Emosiyalar, immunitet və xəstəlik: spekulyativ nəzəri inteqrasiya" adlı mühüm məqaləni nəşr etdilər[3][4] .

Mənşə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1975-ci ildə Roçester Universitetində Robert Ader və Nicholas Kohen immun funksiyanın klassik şərtlənməsini nümayiş etdirərək PNİ-ni inkişaf etdirdilər və sonradan "psixoneyroimmunologiya" terminini irəli sürdülər[5][6]. Ader laboratoriya siçanlarında şərtlənmiş reaksiyaların (Pavlovun itlərdə zəng səsini eşidəndə tüpürcək ifrazı ilə bağlı şərtlənməsi kimi) nə qədər davam edə biləcəyini araşdırırdı. Siçanları şərtləndirmək üçün o, saxarinlə şirinləşdirilmiş suyu (şərtləndirilmiş stimul) və ürəkbulanma, dad iyrənməsi və immun funksiyanın zəifləməsinə səbəb olan Cytoxan dərmanını birlikdə istifadə etdi[7][8]. Ader təcüblə aşkar etdi ki, şərtləndirmədən sonra yalnız saxarinli su verilməsi bəzi heyvanların ölümünə səbəb olur və o, bunun şərtləndirilmiş stimul nəticəsində immunosupressiya ilə bağlı olduğunu irəli sürdü. Ader (psixoloq) və Kohen (immunoloq) bu hipotezi birbaşa sınaqdan keçirdilər: şərtləndirilmiş və şərtləndirilməmiş heyvanları immunizasiya etdilər, sonra onları və digər nəzarət qruplarını şərtləndirilmiş dad stimuluna məruz qoydular və istehsal olunan anticisim miqdarını ölçdülər. Yüksək təkrarlana bilən nəticələr göstərdi ki, şərtləndirilmiş stimulun təsirinə məruz qalan siçanlarda həqiqətən immunosupressiya baş verir. Başqa sözlə, sinir sistemi vasitəsilə (dad hissi) ötürülən siqnal immun funksiyaya təsir edirdi[9][10]. Bu, sinir sisteminin immun sisteminə təsir göstərə biləcəyini göstərən ilk elmi təcrübələrdən biri idi. 1970-ci illərdə İsveçrədə işləyən Hugo Besedovsky, Adriana del Rey və Ernst Sorkin çoxistiqamətli immun-neyro-endokrin qarşılıqlı təsirlər barədə məlumat verdilər. Onlar göstərdilər ki, yalnız beyin immun proseslərə təsir etmir, həm də immun cavabın özü beyin və neyroendokrin mexanizmlərə təsir göstərə bilər. Onlar aşkar etdilər ki, zərərsiz antigenlərə qarşı immun cavab hipotalamus neyronlarının aktivliyinin artmasına və immun tənzimləmə ilə əlaqəli hormonal və avtonom sinir reaksiyalarına səbəb olur və bunlar beyin səviyyəsində inteqrasiya olunur[11]. Bu əsasda onlar təklif etdilər ki, immun sistemi sensor reseptor orqan kimi fəaliyyət göstərir və periferik təsirlərindən əlavə, öz fəaliyyət vəziyyəti barədə beyinə və əlaqəli neyro-endokrin strukturlara siqnallar göndərə bilir[12]. Bu tədqiqatçılar həmçinin immun hüceyrələrdən yaranan məhsulları, sonradan sitokinlər kimi xarakterizə olunan maddələri müəyyən etdilər ki, bunlar immun-beyin əlaqəsini vasitəçilik edir. 1981-ci ildə İndiana Universitetinin Tibb Məktəbində çalışan David L. Felten və həmkarı JM Villiams qan damarlarına və immun sistem hüceyrələrinə gedən sinir şəbəkəsini aşkar etdilər. Tədqiqatçılar həmçinin timus və dalaqda limfositlər, makrofaqlar və mast hüceyrələrinin yaxınlığında bitən sinirləri tapdılar ki, bunların hamısı immun funksiyanın tənzimlənməsində iştirak edir. Bu kəşf neyro-immun qarşılıqlı təsirin necə baş verdiyinə dair ilk göstərişlərdən biri idi[13]. Ader, Kohen və Felten 1981-ci ildə "Psikhonevroimmunologiya" adlı əsaslı kitabı redaktə etdilər və burada beyin və immun sisteminin vahid, inteqrasiya olunmuş müdafiə sistemi olduğu ideyasını irəli sürdülər[14]. 1985-ci ildə Georgetovn Universitetində Milli Sağlamlıq İnstitutlarında çalışan neyrofarmakoloq Kandase Pert göstərdi ki, neyropeptidlərə spesifik reseptorlar həm beyin, həm də immun sistem hüceyrələrinin membranlarında mövcuddur. Neyropeptidlərin və neyrotransmitterlərin immun sisteminə birbaşa təsir göstərməsi onların emosiyalarla sıx əlaqəsini nümayiş etdirdi və limbik sistemdən qaynaqlanan emosiyalar ilə immunologiya arasında dərin qarşılıqlı asılılıq mexanizmlərini ortaya qoydu[15]. Bu kəşf göstərdi ki, immun və endokrin sistemlər yalnız beyin tərəfindən deyil, həm də mərkəzi sinir sistemi vasitəsilə modulyasiya olunur və bu, emosiyaların və xəstəliklərin anlaşılmasına təsir göstərdi[16]. Psixiatriya, immunologiya, nevrologiya və digər inteqrasiya olunmuş tibbi sahələrdə müasir irəliləyişlər PNİ sahəsinin sürətli inkişafına səbəb olmuşdur. Davranışın səbəb olduğu immun dəyişikliklərinin və immun dəyişikliklərin davranışa təsir mexanizmləri klinik və terapevtik baxımdan mühüm ola bilər, lakin bu qarşılıqlı əlaqələrin normal və patoloji hallarda tam miqyası hələ kifayət qədər öyrənilməmişdir[17].

İmmun-beyin dövrəsi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

PNİ tədqiqatları konkret neyroimmun təsirlərin hansı mexanizmlərlə baş verdiyini araşdırır[18]. Sinir və immun sistemlər arasında qarşılıqlı təsirin sübutları müxtəlif bioloji səviyyələrdə mövcuddur. İmmun sistemi və beyin siqnal ötürmə yolları vasitəsilə ünsiyyət qurur. Beyin və immun sistemi orqanizmin iki əsas adaptiv sistemidir. Bu qarşılıqlı əlaqədə iki əsas yol iştirak edir: hipotalamus-hipofiz-böyrəküstü oxu (HPA oxu) və simpatik sinir sistemi (SNS), simpatik-adrenal-medullar sistem (SAM sistemi) vasitəsilə. İmmun cavab zamanı SNS-in aktivləşməsi iltihabi reaksiyanın lokallaşdırılmasına yönələ bilər[19]. Orqanizmin əsas stress idarəetmə sistemi HPA oxudur. HPA oxu fiziki və psixi çağırışlara cavab olaraq homeostazı qorumaq üçün qismən kortizol səviyyəsini tənzimləyir. HPA oxunun disfunksiyası bir çox stresslə əlaqəli xəstəliklərlə əlaqələndirilir və meta-analizlər göstərir ki, müxtəlif stress növləri və fərdi xüsusiyyətlər HPA cavabını formalaşdıra bilər. HPA oxunda iştirak edən əsas hormonlar və funksiyaları[20]:

  • Kortikotropin-azad edən hormon : davranış, avtonom, endokrin, reproduktiv, ürək-damar, həzm və metabolik funksiyaları tənzimləyir və immunosupressiv təsir göstərir.
  • Adrenokortikotrop hormon : böyrəküstü vəziləri kortizol və androgen kimi hormonları ifraz etməyə stimullaşdırır[21].
  • Kortizol: "stress hormonu" kimi tanınır, stress cavabını, metabolizmi, qan təzyiqini və qan şəkərini tənzimləyir və iltihabı azaldır[22].
  • Aldosteron : natrium və kalium səviyyələrini tənzimləyərək qan təzyiqinə təsir edirref>Covelli, Vito; Passeri, Maria Elena; Leogrande, Domenica; Jirillo, Emilio; Amati, Luigi. "Drug Targets in Stress-Related Disorders". Current Medicinal Chemistry. 12 (15). 2005: 1801–1809. doi:10.2174/0929867054367202. PMID 16029148.</ref>.
  • Dehidroepiandrosteron : digər hormonların sintezini stimullaşdırır[23] .
  • Antidiuretik hormon : böyrəklərdə suyun saxlanmasını artırır.
  • Tireotropin-azad edən hormon : bəzi hormonların ifrazını stimullaşdırır.
  • T3 və T4 hormonları: metabolizmə təsir göstərir[24].

Proiltihabi sitokinlər (IL-1, IL-2, IL-6, IL-12, IFN-γ, TNF-α) beyin inkişafına və neyron funksiyasına təsir edə bilər. Makrofaqlar və qliya hüceyrələri bu molekulları ifraz edir. Sitokinlərin hipotalamus funksiyasına təsiri narahatlıq pozuntularının müalicəsində aktiv tədqiqat sahəsidir[25]. HPA oxu fəaliyyəti və sitokinlər bir-biri ilə sıx əlaqəlidir: sitokinlər ACTH və kortizol ifrazını stimullaşdırır, qlükokortikoidlər isə proiltihabi sitokinlərin sintezini azaldır. İltihabi reaksiya sağ qalma üçün vacibdir və aşağıdakı proqramları aktivləşdirir[26] :

  • Kəskin faza reaksiyası
  • Xəstəlik davranışı
  • Ağrı proqramı
  • Stress reaksiyası

Bu mexanizmlərin pozulması allergiya, autoimmun xəstəliklər, xroniki infeksiyalar və digər xəstəliklərlə əlaqəlidir[27] . Psixoneyroimmunoloji təsirlər Məlumatlar göstərir ki, psixososial stress immun sisteminə təsir edərək real sağlamlıq dəyişikliklərinə səbəb ola bilər. Məsələn, stress ölüm riskinin artması, infeksiyalara həssaslıq, xərçəng və digər xəstəliklərlə əlaqələndirilmişdir[28][29]. Travma sonrası stress pozuntusu (PTSD) olan xəstələrdə DHEA/kortizol nisbəti ilə davamlılıq arasında əlaqə tapılmışdır. Stress və immun funksiyası Stress emosional və fizioloji dəyişikliklər vasitəsilə immun funksiyaya təsir edir. Qısa müddətli stress faydalı ola bilər, lakin xroniki stress homeostazı pozur və müxtəlif sağlamlıq problemlərinə səbəb olur[30][31]. Meta-analizlər göstərmişdir ki, stress T hüceyrələrinin, NK hüceyrələrinin və digər immun komponentlərin fəaliyyətini azaldır[32][33] .

  • Beyin stimulyasiyası immunitetə təsir edir
  • İmmun hüceyrələr sitokinlər vasitəsilə beyinə təsir göstərir
  • Qlükokortikoidlər immun reaksiyanı tənzimləyir

Farmakoloji inkişaflar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Antidepresantlar (SSRI, SNRI və trisikliklər) sitokinlərin tənzimlənməsi vasitəsilə immunomodulyator və iltihabəleyhinə təsir göstərə bilər[34][35]. Endokannabinoid sistemi də stress və depressiya ilə əlaqəli mexanizmlərdə mühüm rol oynayır və gələcək dərmanların hədəfi ola bilər[36] . Bəzi tədqiqatçılar güclü müsbət emosional təcrübələrin immun sistemini gücləndirə biləcəyini irəli sürürlər, lakin bu hələ eksperimental olaraq tam sübut edilməmişdir[37].

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Solomon, George F; Moos, Rudolf H. "Emotions, Immunity, And Disease: A Speculative Theoretical Integration". Archives of General Psychiatry. 11 (6). dekabr 1964: 657–674. doi:10.1001/archpsyc.1964.01720300087011. PMID 14215982.
  2. ↑ Betts, J Gordon; Desaix, Peter; Johnson, Eddie; Johnson, Jody E; Korol, Oksana; Kruse, Dean; Poe, Brandon; Wise, James; Womble, Mark D; Young, Kelly A. Anatomy & Physiology. Houston: OpenStax CNX. 8 iyun 2023. 21.7 Transplantation and cancer immunology. ISBN 978-1-947172-04-3. 3 iyun 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.
  3. ↑ Freeman H, Elmadjian F. "The relationship between blood sugar and lymphocyte levels in normal and psychotic subjects". Psychosom Med. 9 (4). 1947: 226–33. doi:10.1097/00006842-194707000-00002. PMID 20260255.
  4. ↑ Phillips L, Elmadjian F. "A Rorschach tension score and the diurnal lymphocyte curve in psychotic subjects". Psychosom Med. 9 (6). 1947: 364–71. doi:10.1097/00006842-194711000-00002. PMID 18913449.
  5. ↑ Ader R, Cohen N. "Behaviorally conditioned immunosuppression". Psychosomatic Medicine. 37 (4). 1975: 333–340. doi:10.1097/00006842-197507000-00007. PMID 1162023.
  6. ↑ "Robert Ader, Founder of Psychoneuroimmunology, Dies". University of Rochester Medical Center. 20 dekabr 2011. İstifadə tarixi: 20 dekabr 2011.
  7. ↑ Besedovsky, H.; Sorkin, E.; Felix, D.; Haas, H. "Hypothalamic changes during the immune response". European Journal of Immunology. 7 (5). may 1977: 323–325. doi:10.1002/eji.1830070516. PMID 326564.
  8. ↑ Besedovsky, Hugo; del Rey, Adriana; Sorkin, Ernst; Da Prada, Mosé; Burri, Roland; Honegger, Conrad. "The Immune Response Evokes Changes in Brain Noradrenergic Neurons". Science. 221 (4610). 5 avqust 1983: 564–566. Bibcode:1983Sci...221..564B. doi:10.1126/science.6867729. PMID 6867729.
  9. ↑ Pert, C B; Ruff, M R; Weber, R J; Herkenham, M. "Neuropeptides and their receptors: a psychosomatic network". The Journal of Immunology. 135 (2). avqust 1985: 820–826. doi:10.4049/jimmunol.135.2.820. PMID 2989371.
  10. ↑ Ruff, Michael; Schiffmann, Elliott; Terranova, Victor; Pert, Candace B. "Neuropeptides are chemoattractants for human tumor cells and monocytes: A possible mechanism for metastasis". Clinical Immunology and Immunopathology. 37 (3). yanvar 1985: 387–396. doi:10.1016/0090-1229(85)90108-4. PMID 2414046.
  11. ↑ Elenkov, Ilia J.; Iezzoni, Domenic G.; Daly, Adrian; Harris, Alan G.; Chrousos, George P. "Cytokine Dysregulation, Inflammation and Well-Being". Neuroimmunomodulation. 12 (5). 2005: 255–269. doi:10.1159/000087104. PMID 16166805.
  12. ↑ Miller, Gregory E.; Chen, Edith; Zhou, Eric S. "If it goes up, must it come down? Chronic stress and the hypothalamic-pituitary-adrenocortical axis in humans". Psychological Bulletin. 133 (1). 2007: 25–45. doi:10.1037/0033-2909.133.1.25. PMID 17201569.
  13. ↑ Slominski, A. "On the role of the corticotropin-releasing hormone signalling system in the aetiology of inflammatory skin disorders". The British Journal of Dermatology. 160 (2). fevral 2009: 229–232. doi:10.1111/j.1365-2133.2008.08958.x. PMC 2649670. PMID 19187344.
  14. ↑ "Adrenocorticotropic Hormone (ACTH): MedlinePlus Medical Test". medlineplus.gov (ingilis). İstifadə tarixi: 2 aprel 2025.
  15. ↑ "What Is Cortisol?". WebMD. 13 dekabr 2022.
  16. ↑ "aldosterone". Dictionary of Cancer Terms. National Cancer Institute. 2 fevral 2011.
  17. ↑ "DHEA". Mayo Clinic (ingilis). İstifadə tarixi: 2 aprel 2025.
  18. ↑ Hocke, Gertrud M. Leukemia Inhibitory Factor // Encyclopedia of Immunology. 1998. 1560–1562. doi:10.1006/rwei.1999.0399. ISBN 978-0-12-226765-9.
  19. ↑ "Antidiuretic hormone (ADH)". myhealth.alberta.ca (ingilis). İstifadə tarixi: 2 aprel 2025.
  20. ↑ Dantzer, R. "Cytokine-induced sickness behavior: mechanisms and implications". Annals of the New York Academy of Sciences. 933 (1). mart 2001: 222–234. Bibcode:2001NYASA.933..222D. doi:10.1111/j.1749-6632.2001.tb05827.x. PMID 12000023.
  21. ↑ Shubayev, Veronica I.; Kato, Kinshi; Myers, Robert R. Cytokines in Pain // Translational Pain Research: From Mouse to Man. CRC Press/Taylor & Francis. 2010. ISBN 978-1-4398-1209-9. PMID 21882472.
  22. ↑ "What are T3, T4, and TSH?". HealthCentral. 18 may 2020. 9 oktyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 aprel 2025.
  23. ↑ Viveros-Paredes, Juan Manuel; Puebla-Pérez, Ana María; Gutiérrez-Coronado, Oscar; Sandoval-Ramírez, Lucila; Villaseñor-García, María Martha. "Dysregulation of the Th1/Th2 cytokine profile is associated with immunosuppression induced by hypothalamic-pituitary-adrenal axis activation in mice". International Immunopharmacology. 6 (5). may 2006: 774–781. doi:10.1016/j.intimp.2005.11.011. PMID 16546708.
  24. ↑ Miller, W.G. "Multi-modal behavior therapy with a blind, TBI patient: A case study". Archives of Clinical Neuropsychology. 4 (2). 1 yanvar 1989: 136. doi:10.1093/arclin/4.2.136.
  25. ↑ Shields, Grant S.; Spahr, Chandler M.; Slavich, George M. "Psychosocial Interventions and Immune System Function: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Clinical Trials". JAMA Psychiatry. 77 (10). oktyabr 2020: 1031–1043. doi:10.1001/jamapsychiatry.2020.0431. PMC 7272116 (#bad_pmc). PMID 32492090 (#bad_pmid).
  26. ↑ Hall, Rudolph. Narcissistic behavior in the postmodern era : the study of neuropsychology. Xlibris Corporation LLC. 11 iyun 2011. səh. 136. ISBN 9781462884193.
  27. ↑ "PA-05-054: Functional Links between the Immune System, Brain Function and Behavior". grants.nih.gov. 19 sentyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 aprel 2026.
  28. ↑ Chrousos, George P.; Gold, PW. "The Concepts of Stress and Stress System Disorders: Overview of Physical and Behavioral Homeostasis". JAMA. 267 (9). 4 mart 1992: 1244–1252. doi:10.1001/jama.1992.03480090092034. PMID 1538563.
  29. ↑ Handbook of Human Stress and Immunity. 1994. doi:10.1016/C2009-0-02296-X. ISBN 978-0-12-285960-1.Şablon:Pn
  30. ↑ Cohen S.; Tyrrell D. A.; Smith A. P. "Psychological stress and susceptibility to the common cold". The New England Journal of Medicine. 325 (9). 1991: 606–12. doi:10.1056/nejm199108293250903. PMID 1713648.
  31. ↑ Cohen S.; Williamson G. M. "Stress and infectious disease in humans". Psychological Bulletin. 109 (1). 1991: 5–24. doi:10.1037/0033-2909.109.1.5. PMID 2006229.
  32. ↑ Leserman J.; Petitto J. M.; Golden R. N.; Gaynes B. N.; Gu H.; Perkins D. O.; Silva S. G.; Folds J. D.; Evans D. L. "Impact of stressful life events, depression, social support, coping, and cortisol on progression to AIDS". The American Journal of Psychiatry. 157 (8). 2000: 1221–8. doi:10.1176/appi.ajp.157.8.1221. PMID 10910783.
  33. ↑ Leserman J.; Jackson E. D.; Petitto J. M.; Golden R. N.; Silva S. G.; Perkins D. O.; Cai J.; Folds J. D.; Evans D. L. "Progression to AIDS: the effects of stress, depressive symptoms, and social support". Psychosomatic Medicine. 61 (3). 1999: 397–406. doi:10.1097/00006842-199905000-00021. PMID 10367622.
  34. ↑ Osel, Joseph Daniel. Being (Born) Black in America: Perceived Discrimination & African-American Infant Mortality (Hesabat). 2008. SSRN 2173553.
  35. ↑ Collins J. W.; David R.; Handler A.; Wall S.; Andes S. "Very low birthweight in African American infants: The role of maternal exposure to interpersonal racial discrimination". American Journal of Public Health. 94 (12). 2004: 2132–2138. doi:10.2105/ajph.94.12.2132. PMC 1448603. PMID 15569965.
  36. ↑ Kiecolt-Glaser J. K.; Glaser R. "Psychoneuroimmunology and cancer: fact or fiction?". European Journal of Cancer. 35 (11). 1999: 1603–7. doi:10.1016/s0959-8049(99)00197-5. PMID 10673969.
  37. ↑ Ménard, Caroline; Pfau, Madeline L.; Hodes, Georgia E.; Russo, Scott J. "Immune and Neuroendocrine Mechanisms of Stress Vulnerability and Resilience". Neuropsychopharmacology. 42 (1). yanvar 2017: 62–80. doi:10.1038/npp.2016.90. PMC 5143517. PMID 27291462.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Psixoneyroimmunologiya&oldid=8969453"