Məzmuna keç

Pyotr Uslar

Vikipediya, azad ensiklopediya
Pyotr Karloviç Uslar
rus. Пётр Карлович Услар
Pyotr Karlovich von Uslar.[1]
Doğum tarixi 20 avqust (1 sentyabr), 1816
Doğum yeri Rusiya İmperiyası Tver quberniyası, Vışnevolotski rayonu, Kurovo kəndi
Vəfat tarixi iyun (20), 1875
Vəfat yeri Tver quberniyası, Vışnevolotski rayonu, Kurovo kəndi
Dəfn yeri Tver quberniyası, Oseçenko kəndindəki Üçlük Kilsəsindəki qəbiristanlıq
Vətəndaşlığı Rusiya İmperiyası
Elm sahələri dilçi, mühəndis, folklorşünas
Üzvlüyü
Mükafatları IV dərəcəli "Müqəddəs Georgi" ordeni 3-cü dərəcəli "Müqəddəs Vladimir" ordeni 4-cü dərəcəli "Müqəddəs Vladimir" ordeni 1-ci dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni 3-cü dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni 1-ci dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni
İmza
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Baron Pyotr Karloviç Uslar (rus. Пётр Карлович Услар; 1 sentyabr 1816, Tver – 20 iyun 1875, Tver 20 avqust [1 sentyabr], 1816, Tver quberniyası, Vışnevolotski rayonu, Kurovo kəndi – 8 iyun [20], 1875, yenə orada.) – Rus dilçisi, Qafqaz xalqlarının dil və mədəniyyətlərinin tədqiqatçısı və etnoqraf, folklorşünas. İmperator Rus Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz bölməsinin üzvü (1851), Elmlər Akademiyasının Tarix və Filologiya şöbəsinin dilçilik kateqoriyasında müxbir üzv (1868). Abxaz, Çeçen, Avar, Lak, Dargin, Ləzgi və Tabasaran dillərinin qrammatik təsvirlərinin müəllifidir. Onun heç bir dil təhsili yox idi.

Qədim Alman baron ailəsindən olan Uslar (Uzlar). Babası Karl Heinrix Lüdviq fon Uslar, İmperatriça II Yekaterinanın hakimiyyəti dövründə Rusiya İmperator Ordusuna qoşulmuşdur. Təqaüdə çıxdıqdan sonra mayor rütbəsində idi. Fərqli xidmətinə görə ona Tver quberniyasının Vışnevolotsk rayonunda (Kurovo kəndi (indiki Vışnevolotsk rayonu, Staroye Kurovo) və Qorbovo və Naumovo kəndləri) mülk olaraq verilmişdir.

Atası - Karl Karloviç Uslar (1783-1840), təqaüdçü kapitan, 1812-ci il Fransa-Rusiya müharibəsinin iştirakçısı, torpaq sahibi, Vışnevolotsk rayon zadəganlarının seçilmiş lideri (üç müddət), anası - Yaroslavl quberniyasının zadəgan ailəsindən, kollec qiymətləndiricisi Vera Vasilyevna Çixaçevanın (1789-1857) qızı; onların ailəsində yeddi uşaq dünyaya gəlmişdir: Aleksandra (1815), Pyotr (1816), Sergey (1819), Yelizaveta (1820), Yelena (1822), Mariya (təq. 1826) və Nikolay (1830). [2][3].

Pyotr Uslar Kurovo kəndinin mülkündə anadan olub və böyüyüb. O, 10 yaşına qədər bir mürəbbiyə tərəfindən evdə təhsil alıb, daha sonra iki il ərzində gənc Pyotru təhsilləndirmək üçün mülkə gələn Sankt-Peterburqdan olan məşhur müəllim Teodor Middendorf yetişdirmişdir. Bacısının fransız dilində bir mənbədə dərc olunmuş xatirələrində deyilir: "... mülkdəki kitabxana kitabları ilə heyrətamiz idi; uşaq vaxtı biz... oxumağı və oynamağı sevirdik, amma ən əsası, qardaşım Petyanın müəllimi ilə dərs çalışmağını izləməyi çox sevirdim."[4]. Bəlkə də Middendorfun tövsiyəsi sayəsində 1828-ci ildə 3-cü Sankt-Peterburq Gimnaziyasına daxil olub (1828-1833) və kursu uğurla başa vuraraq Baş Mühəndislik Məktəbinə qəbul olub və oranı hərbi mühəndis kimi bitirib (1833-1836) [5][6].

O, Ayrı-ayrı Qafqaz Korpusunun mühəndis batalyonuna qoşulmuş və Rusiya ordusunun Qafqaz müharibəsindəki hərəkətlərində, xüsusən də Qolovinin ekspedisiyasında və Axtanın tutulmasında (1837-1839) iştirak etmişdir. 1840-cı ildə Sankt-Peterburqdakı İmperator Hərbi Akademiyasına daxil olmuş, bundan sonra ayrı-ayrı Sibir Korpusuna təyin olunmuş və üsyankar Sultan Kenesary Kasımova qarşı ekspedisiyada (1843-1844) iştirak etmişdir. O, ekspedisiya ilə bağlı təəssüratlarını "Qırğız çölündə dörd ay" adlı anonim essesində yazmışdır.[7]. 1845-ci ildə ona təxminən dörd il (1845-49) davam edən Tver və Voloqda vilayətlərinin hərbi statistik təsvirini tərtib etmək tapşırılmışdır. Daha sonra, tədqiqat işindən xatırlandığı kimi, Avstriya-Macarıstan İmperiyasına göndərilən qoşunlarla birlikdə 1849-cu ildə Macarıstan yürüşündə iştirak etmişdir.

1850-ci ildə yenidən Qafqazda xidmətə təyin edildi və 25 il orada qaldı, yalnız məcburi məzuniyyət zamanı (adətən yayda) ailə mülkünə qısa müddətə səyahət etdi. Xidmətinin əvvəlində İrəvan quberniyasının hərbi statistik təsvirini aparmaq üçün Zaqafqaziyaya təyin edildi. Krım müharibəsi zamanı (1853–56), Ayrı-ayrı Qafqaz Korpusunun Quriya dəstəsinin qərargah rəisi vəzifəsində çalışdı; polkovnik rütbəsi ilə Kutaisidə xidmət etdi. 1862-ci ildən general-mayor rütbəsinə yüksəlmişdir. O Şuşada da xidmət etmiş və elə burada ailə qurmuşdur (Sofiya Karlovna Krabbe (? - 1843), General K.K. Krabbenin qızı; onlar onun Qafqazda, Şuşada xidmət etdiyi dövrdə evləndilər).

3-cü dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə (1849) və qılıncla 1-ci dərəcəli (1867), 4-cü dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni ilə (1854) və 3-cü dərəcəli qılıncla (1857), 25 illik xidmətinə görə 4-cü dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə (1855), 1-ci dərəcəli Müqəddəs Stanislav ordeni ilə (1865) təltif edilmişdi[8].

Hələ 1865-ci ildə o, A.P. Bergerə "səhhətimdə və xüsusən də görmə qabiliyyətimdə kəskin pisləşmə"dən şikayət etmiş və 1871-ci ildə yazırdı: "Səhhətim tamamilə pozulub - təhsilimlə deyil, Xəzər sahilinin iqlimi ilə əlaqədardır ki, bu da mənim üçün son dərəcə zərərlidir"[9]. 1874-cü ilin yazında artıq ağır xəstə olan Uslar nəhayət Dağıstandan öz mülkünə qayıtdı və 1875-ci ilin yayında orada vəfat etdi. Qızının xatirələrinə görə, ölümündən bir neçə gün əvvəl o, "ucadan danışırdı, Şurada birlikdə nişanlandığı dağlıqları, xüsusən də Kazanferi daim çağırırdı"[10].

O, 8 iyun [20] 1875-ci ildə Vişnevolotski rayonunun Kurovo kəndində vəfat etdi; Oseçenko kəndindəki Üçlük Kilsəsindəki kilsə qəbiristanlığında dəfn edildi.

Onun rəsmi dil təhsili yox idi. 1850-ci ildən etibarən o, Qafqaz canişini M.S.Vorontsov tərəfindən yaradılmış İmperator Rus Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz Bölməsinin üzvü idi. 1858-ci ildə Uslara Qafqaz tarixini tərtib etmək tapşırıldı və bu, onu Qafqaz dilləri üzrə linqvistik tədqiqatlara apardı. 1868-ci ildən Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü idi. Uslar yazılmamış Qafqaz dillərinin sənədləşdirilməsinə böyük töhfə vermişdir. O, həmçinin sahə tədqiqat metodlarının ilk pioneridir. İnkişaf etdirdiyi metod sayəsində Uslar müxtəlif dil qruplarına aid olan xeyli sayda Qafqaz dillərini - abxaz, ubix, svan, çeçen, avar, lak, tabasaran, ləzgi, dargin və s. - öyrənməyə və təsvir etməyə müvəffəq oldu. (Məsələn, Dağıstanın kiçik dilləri arasında o, Arxi dili ilə bir qədər tanış olub.) Usların bir çox əsərləri, xüsusən də qrammatik əsərləri ölümündən sonra nəşr olunub. Usların təsvirləri sənədli dəqiqliyi və linqvistik intuisiyası ilə seçilir. Dil quruluşuna dair avrosentrik baxışın demək olar ki, bölünməz dominantlığı və ümumi linqvistik terminologiyanın olmaması dövründə onun təsvirləri təsvir etdiyi dillərin quruluşu haqqında tamamilə obyektiv bir anlayış təmin edir. Beləliklə, Qafqaz dillərinin fonetik sistemlərini təsvir edərkən o, müasir linqvistik nəzəriyyədə fonem anlayışı olmadan əsasən fonemik təsvirə çatıb. Usların elmi irsi yalnız Qafqaz dillərinin qrammatikaları ilə məhdudlaşmır. Alim dağlıq təhsil, yazının inkişafı, Qafqaz xalqlarının tarixi və mədəniyyəti məsələlərinə diqqət yetirib. Usların linqvistik əsərləri N.F. Yakovlevə və digər alimlərə təsir edib.[11]. Qafqaz dillərinin öyrənilməsi Pyotr Karloviç Usların adı ilə sıx bağlıdır. Qafqaz Ordusunun baş qərargahının general-mayoru, Sankt-Peterburq İmperator Elmlər Akademiyasının akademiki, baron P.K.Usların adı tarixə görkəmli qafqazşünas və lingvist kimi düşüb. Onun qələmindən ləzgi, avar, lak, dargi, tabasaran, abxaz, çeçen dilləri ilə bağlı monoqrafiyalar çıxıb. Ləzgi dili ilə bağlı apardığı tədqiqatların nəticəsi olaraq o, 1896-cı ildə Tiflisdə “Küre dili” adlı kitab çapdan buraxıb. Pyotr Karloviç 1816-cı ildə Tver quberniyasının Kurovo kəndində anadan olub. Hərbi mühəndis ixtisasını qazanıb, 1837-ci ildə Qafqaz ordusunda xidmətə başlayıb. Qafqazın gözəllikləri, dağlıların adətləri, onların mərdlikləri onu bu yurda bağlayıb. Burada keçirdiyi 3 il onun yaddaşında əbədi iz qoyub. 1840-cı ildə o, İmperator Hərbi Akademiyasına daxil olub, Rusiyanın müxtəlif yerlərində xidmət edib və yalniz 10 ildən sonra yenidən Qafqaza qayıdıb və ömrünün sonuna kimi buradan ayrılmayıb. 1851-ci ildə Qafqaz canişini M.S.Voronsovun məsləhəti ilə İmperator Rus Cəmiyyətinin Qafqaz şöbəsi yaradılıb. Onun həqiqi üzvlərindən biri P.K.Uslar idi. 1858-ci ildə ona Qafqazın tarixini yazmaq tapşırılır. Bunu Qafqazın təbiəti, onun xalqları haqqında dərin biliyi olan insan edə bilərdi. Qafqazın tarixini öyrənmək üçün onun dillərini tədqiq etməyin vacibliyini başa düşən tədqiqatçı fəaliyyətə başlayır. İberqafqaz dillərini öyrənmək üçün P.Uslar abxaz, sonradan çeçen dili ilə məşğul olur. 1863-cü ildən isə Dağıstan dilləri, o cümlədən avar, ləzgi, lak, dargi və tabasaran dilləri ilə məşğul olur. 1871-ci ildə P.K.Uslar akademik A.Şifnerə “Küre tədqiqatlarını” başa çatdirdığını bildirir. 1872-ci ildə A.Şifner işi sistemləşdirib, onu alman dilində S.Peterburq EA-nin Bülletenində çap edir. Dünya elm aləmi tədqiqatla tanış olur. Yeni ləzgi əlifbasının tərtibi Usların böyük elmi nailiyyəti idi. Onun əsasında Qəzənfər bəy yeni ləzgi əlifbasını buraxdırır. P.K.Uslar ilk dəfə ləzgi dilinin quruluşunu elmi şəkildə açır, kitabda 1500 sözdən ibarət ləzgi-rus lüğətini verir. P.K.Uslar 1875-ci ildə, tarixdə özündən etnoqrafiya, dilçilik və linqvistikaya aid böyük irs qoyub həyatdan getmişdir. [12]. O, Qafqazda yaşayan müsəlman xalqlarının mədrəsədə təhsil almaları ilə bağlı yazırdı:

"Əgər xalqın savadlılıq dərəcəsi dini məktəb nisbətində götürülərsə, onda Qafqazın bu hissəsi Avropanın maarifənmiş xalqlarını çoxdan arxada qoymuş olar"[13]

Dilçilik fəaliyyəti

[redaktə | vikimətni redaktə et]

P.K.Usların Qafqaz haqqında ilk əsəri "İrəvan əyalətinin hərbi statistik icmalı" (1850-ci ildə tərtib edilmişdir) idi. 1851-ci ildə o, Qafqaz canişini Mixail Vorontsovun xahişi ilə yaradılmış İmperator Rus Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz bölməsinin ilk 16 həqiqi üzvündən biri oldu. 1856-cı ildə Kutaisi general-qubernatoru A.İ.Qaqarinin (yerli knyaz Dadişkiliani tərəfindən öldürülmüşdür) qərargah rəisi təyin edildi.

1858-ci ildə Uslara Qafqaz tarixini tərtib etmək tapşırıldı. O, sonrakı illərdə təkmilləşdirdiyi (ölümündən sonra nəşr etdirdiyi) Qafqazın qədim tarixi haqqında esse yazmağa başladı. Dili xalq tarixinin ən etibarlı mənbəyi kimi görən Uslar dillərin öyrənilməsinə müraciət etdi. Dağ dillərinin öyrənilməsinə Qərbi Qafqaz ailəsi - Çərkəz, Ubıx və Abxaz dilləri ilə başladı. İlk iki dil haqqında az material toplanmışdı və Çərkəz və Ubıx dilləri haqqında qısa qeydlər yalnız Usların ölümündən sonra dərc olunmuşdu (Svan qrammatikası haqqında qısa esse ilə birlikdə). Abxaz dili daha ətraflı öyrənilmiş, onun qrammatikası üzərində iş 1861-ci ildə Suxumda başlamış və 1862-ci ildə Tiflisdə davam etmişdir. Nisbətən qısa müddət ərzində tədqiqatçı ən mürəkkəb Qafqaz dillərindən birinin quruluşunu anlamağa və onun əlifbasını (Bzıb ləhcəsinə əsaslanaraq) inkişaf etdirməyə müvəffəq olmuşdur.

P.K.Usların avar qrammatikasının titul vərəqi

Hələ 1861-ci ildə Uslar yazılmamış dağ dillərini yazmaq üçün "Qafqaz əlifbası"nı hazırlamışdır. O, onu gürcü əlifbasının prinsiplərinə əsaslandırmış, lakin rus hərfləri və əlavələri ilə, qismən Andrey Şyoqrenin Osetiya əlifbasından hərfləri daxil etmişdir.

1862-ci ildə Uslar kabardin yazıçısı Umar Berseyevlə birlikdə Nalçikə səfər etmişdir. Onlar rus dilinə əsaslanan kabardin əlifbası yaratmışlar; Bu iş yerli maarifçi Kazi Atajukin tərəfindən tamamlandı və o, 1865-ci ildə Kabardin dili üzrə dərsliyi tərtib edib nəşr etdi.

Həmçinin 1862-ci ildə Uslar çeçen dilini öyrənməyə başladı: o, Qafqaz Ordusunun Baş Qərargahına müraciət edərək, mümkün olduqda rus dilində savadlı olan iki çeçeni Tiflisə çağırmağı xahiş etdi. Mart ayında polis praporşiki Kedi Dosov və Molla Yanqulbəy Xasanov gəldi. Daha sonra dərslər Qroznı qalasına köçürüldü və iyun ayında müvəqqəti məktəb açıldı. Altı həftə ərzində Molla Yanqulbəy rus dilində danışmayan 25 şagirdə çeçen savadlılığını öyrətdi. Bu müddətdən sonra bütün şagirdlər çeçen dilində yazmağı və oxumağı öyrəndilər və Uslar çeçen qrammatikasını tamamlaya bildi; Kedi Dosov sonradan Usların təklif etdiyi notasiya metoduna əsaslanaraq çeçen dili üzrə dərslik tərtib etdi. Müəllifin litoqrafiya ilə yazılmış "Abxaz dili" və "Çeçen dili" monoqrafiyaları akademik Anton Şifnerə göndərilmiş və o, onları Elmlər Akademiyasında müsabiqəyə təqdim etmişdir. 1863-cü ildə Uslara bu əsərlərə görə Demidov mükafatı (yarım məbləğində) verilmişdir. İlk iki qrammatika artıq təsvirin ümumi konturunu müəyyən etmişdi və müəllif sonrakı əsərlərində bundan istifadə etmişdir: əvvəlcə dilə ümumi girişdən sonra əlifba (xüsusi simvolların əlavə edilməsi ilə rus əlifbasına əsaslanaraq) araşdırılmışdır. Sonra nitq hissələrinin təsviri verilmişdir. Ayrı-ayrı bölmələrə nümunə mətnlər (atalar sözləri, mahnılar, nağıllar) daxil idi və monoqrafiya sözlər toplusu ilə başa çatırdı (əsas qrammatik formaları göstərən və ifadələr və cümlələrə nümunələr verən).

P.K. Usların Avar qrammatikasının başlıq səhifəsi 1863-cü ildə Uslar Temir-Xan-Şurada məskunlaşmış və Dağıstanda ən çox danışılan dil olan avar dilindən başlayaraq Dağıstan dillərini öyrənməyə başlamışdır. O, tədqiqat üçün daha əlçatan olduğu üçün başlanğıc nöqtəsi olaraq Xunzax ləhcəsini seçdi; Uslar bütün yayı Qunib kəndində keçirdi. Onun məsləhətçisi Uslar tərəfindən "yalnız çalışqan deyil, həm də son dərəcə istedadlı bir əməkdaş" kimi təsvir edilən Aydemir Çirkevski idi və onun işindən "Dağıstan dilçiliyi sahəsində elmin gələcəkdə qiymətli hədiyyələr gözləmək hüququ var". Həqiqətən də, 1867-ci ildə Aydemir Çirkevskinin "Avar Nağılları və Mahnıları" toplusu Temir-Xan-Şurada nəşr olundu. Lakin, 1871-ci ildə Aydemir Türkiyəyə qaçdı və görünür, heç vaxt Dağıstana qayıtmadı.

Elə həmin ilin, 1863-cü ilin payızında, hələ Avar qrammatikasını litoqrafiya etməmişdən əvvəl Uslar Lak ("Kazikumux") dilini öyrənməyə başladı. Akademik A. Şifnerə yazdığı məktubda o yazırdı: "İndi Kazıkumux dilinə başlayıram, sonra Arxi dilinə təxminən dörd həftə sərf edəcəyəm. Daha sonra ən təmizi Uraklin olan Darqya dialektlərini öyrənəcəyəm." Eyni məktubda Uslar Arxi xalqı ilə keçirdiyim bir səhər ərzində Arxi dilinin qrammatik quruluşu haqqında qeydlər daxil etmişdir. Lak qrammatikası 1864-cü ildə tamamlanmış və 1865-ci ildə litoqrafiya edilmişdir. Lak dilinin ardınca P. Uslar Darqin dialektlərindən biri olan "Xurkili"ni (həmçinin Hyrkan, Hyrkala, Uraklin və Urakhin kimi tanınır) öyrənmişdir və qrammatikasını 1867-ci ildə litoqrafiya etmişdir. Dilin adı ən çox əhalisi olan kəndlərdən birinin (Xurkila / Xərxil; indi Serqokala rayonundakı Uraki kəndi) yerli adına əsasən seçilmişdir.

13 dekabr 1868-ci ildə Uslar Elmlər Akademiyasının Tarix və Filologiya şöbəsinin dilçilik kateqoriyasında müxbir üzv oldu. 1871-ci ildə o, ləzgi ("Kyurin") dilinin öyrənilməsini başa vurdu; onun məsləhətçisi "Mamraçar kəndindən olan, istedadlı və çalışqan bir adam olan Qanazfer adlı yerli Kyurin" idi. 1872-ci ilin fevral ayında akademik Şifnerə litoqrafik ləzgi qrammatikası göndərildi.

Usların öyrəndiyi son dil 1870-ci ildə öyrənməyə başladığı Tabasaran dili idi və qeyd edir ki, "bütün Dağıstan dilləri arasında Tabasaran ən çox çətinlik çəkirdi". Bu çətinliklər əsasən tədqiqatçının uzun müddətdir uyğun məlumat verən tapmaqda çətinlik çəkməsində idi: Uslar 1871-ci ilin sentyabrında Şifnerə yazırdı:

"Tabasaran dilini öyrənməyə başladığımdan təxminən bir il keçib, amma müəllimləri daim dəyişdirməyə məcburam... Onlarda heç bir qrammatik anlayış inkişaf etdirə bilmirəm."

Tabasaranda materialların toplanması Yersidə (azərbaycanlı əhalisi olan, lakin rayon qubernatorunun iqamətgahı olan bir kənd) aparılıb və orada Tabasaran kəndlərindən məlumat verənlər çağırılıb. Uslar Tabasaran materiallarını qismən Dağıstan bölgəsinin inzibati mərkəzi olan Temirxan-Şurada, lakin əsasən yay tətilində toplanmış materialları adətən ora apardığı ailə mülkündə emal edib.

  • Suxumidə, Abxaz Dövlət Universitetinin yaxınlığında Usların adını daşıyan küçə var.[14].
  • 2012-ci ildə Dağıstanın Süleyman-Stalski rayonunun Mamraç kəndində Ana dilinin qorunması, öyrənilməsi və inkişafı proqramı çərçivəsində Usların büstünün qoyulacağı bildirilmişdi.[15][16].
  • 2016-cı ildə alimin 200 illik yubileyi şərəfinə bir sıra tədbirlər keçirildi. 12-14 aprel tarixlərində Abxaz Humanitar Tədqiqatlar İnstitutu Usların 200 illik yubileyinə həsr olunmuş 60-cı yekun elmi sessiyasını keçirdi.[17][18]. 3-5 iyun tarixlərində Dağıstan Dil, Ədəbiyyat və İncəsənət İnstitutu Usların xatirəsinə həsr olunmuş "Qafqaz Dilləri: Genetik-Ərazi Əlaqələri və Tipoloji Ortaqlıqlar" adlı konfrans keçirdi. 1 sentyabrda Osecno kəndindəki qəbiristanlıqda alimin xatirə mərasimi və məzar xaçının təqdis mərasimi keçirildi, 2 və 3 sentyabr tarixlərində isə Vışnıy Voloçokda Vışnıy Voloçokdakı Epifaniya Katedralının kilsəsinin 500 illiyinə və Usların anadan olmasının 200 illiyinə həsr olunmuş Vışnıy Voloçok Regional Tarix Oxuları keçirildi.[19][20][21]. 28-30 noyabr tarixlərində Ali Təhsil və Elmlər Akademiyasının Dilçilik Məktəbi və Dilçilik İnstitutu Usların xatirəsinə Qafqaz dillərində arqument strukturuna və səsəbənzər konstruksiyalara həsr olunmuş beynəlxalq konfrans keçirdilər.[22].
  1. ↑ Gulia G.-nin "Dmitri Gulia. Atam haqqında bir hekayə." kitabı. Moskva, "Gənc Qvardiya", 1965. (JZL)
  2. ↑ Г. Ильина. Бароны из Курова // «Земля Вышневолоцкая». 2010. № 24.
  3. ↑ Г. Ильина. Как жили бароны Услар в усадьбе Курово Вышневолоцкого уезда Arxiv surəti 2 sentyabr 2016 tarixindən Wayback Machine saytında
  4. ↑ "Острый ум и независимый характер - Russian DAZ". 14 may 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 may 2026.
  5. ↑ https://rusneb.ru/catalog/001199_000087_29/ Древние сказания о кавказе (1881) — Услар П.К. — читать книгу онлайн, скачать бесплатно PDF | НЭБ [001199_000087_29]]
  6. ↑ "Древнейшие сказания о Кавказе | Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина". 17 oktyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 may 2026.
  7. ↑ Барон У-р. Четыре месяца в Киргизской степи // «Отечественные записки», 1848, ч. III, No 9—10, с. 141—224. Перепечатано без указания имени: Четыре месяца в Киргизской степи // «Журнал для чтения воспитанникам военно-учебных заведений», 1849, т. 78, No 310, 311, 312.
  8. ↑ П. К. Услар // Немцы России (энциклопедия)|Немцы России: энциклопедия. Т. 3. Редкол.: О. Кубицкая и др. М.: ЭРН, 2006.
  9. ↑ Все цитаты из переписки П. К. Услара приводятся по книге: Магометов А. А. П. К. Услар — исследователь дагестанских языков. Махачкала, 1979
  10. ↑ Казанфер-Бек, житель с. Советское (Магарамкентский район)Кюринского округа, лезгинский информант Услара
  11. ↑ Aleksandr Kibrik. Mənbə: http://bruma.ru Arxiv surəti 7 fevral 2026 tarixindən Wayback Machine saytında. http://apsnyteka.org/816-uslar_p_izbrannye_stati.html Arxiv surəti 16 dekabr 2025 tarixindən Wayback Machine saytında.
  12. ↑ S.Kərimova. "Qusar, qusarlılar" (ensiklopedik toplu). Bakı 2011. "Ziya”, 704 s.
  13. ↑ Габуниа. Генерал Услар и Кавказские языки // Эхо Кавказа, № 1, с. 24, 1992.
  14. ↑ "улица Услара на карте Сухума". 1 oktyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 sentyabr 2016.
  15. ↑ "Дагестанская Правда — За вклад в изучение языка". 14 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2016.
  16. ↑ "Районная программа сохранения, изучения и развития родного языка в муниципальном районе «Сулейман-Стальский район» на 2012—2020 годы". 16 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2016.
  17. ↑ "Новости института". 7 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2016.
  18. ↑ "В память о Петре Усларе". 20 fevral 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 may 2026.
  19. ↑ "Муниципальное образование «Вышневолоцкий район»". 11 oktyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2016.
  20. ↑ "Тверская епархия — Вышневолоцкие краеведческие чтения, 2-3 сентября". 14 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2016.
  21. ↑ "Услар собрал краеведов". 11 oktyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 sentyabr 2016.
  22. ↑ "International Conference 'Valency and Valency Change in the Caucasus' — National Research University Higher School of Economics". 15 sentyabr 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 1 sentyabr 2016.
  • Услар П. К. Древнейшие сказания о Кавказе // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. X. Тифлис, 1886. — LXXXIII с. + 581 с. «Этнография Кавказа. Языкознание»
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. Абхазский язык, Тифлис, 1887. — XV с. + 193 с. + 120 с. (Переизд.: Сухум, 2002.)
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. II. Чеченский язык, Тифлис, 1888. — 52 с. + 246 с. + 117 с.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. III. Аварский язык, Тифлис, 1889. — 242 с. + 275 с. + 20 с.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. IV. Лакский язык, Тифлис, 1890. — 42 с. + 422 с. + 14 с.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. V. Хюркилинский язык, Тифлис, 1892. — 497 с.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VI. Кюринский язык, Тифлис, 1896. — 639 с.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. VII. Табасаранский язык. Тбилиси, 1979. — 1072 с.
  • Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 4. Ч. 1: Тверская губерния / Сост. Ген. штаба штабс-кап.: Услар и фон-Минстер. Санкт-Петербург, 1848.
  • Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 2. Ч. 3: Вологодская губерния / Сост. Ген. штаба кап. Услар. Санкт-Петербург, 1850.
  • Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. 16. Ч. 6: Эриванская губерния / Сост. Ген. штаба кап. Услар. Санкт-Петербург, 1853.
  • Услар П. К. Равнины Эриванской губернии; Взгляд на Эриванскую губернию в гидрографическом отношении и обозрение реки Аракса // Записки Кавказского отдела Русского географического общества. Кн. I. Тифлис, 1852.
  • Услар П. К. Кое-что о словесных произведениях горцев // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. I. Тифлис, 1868.
  • Услар П. К. <Заметка об изучении убыхского языка> // Кавказ. 1868. № 113.
  • Услар П. К. Начало христианства в Закавказье и на Кавказе // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. II. Тифлис, 1869.
  • Услар П. К. О распространении грамотности между горцами // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. III. Тифлис, 1870.
  • Услар П. К. Характеристические особенности кавказских языков // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. IX. Тифлис, 1876.
  • Услар П. К. Гурийский отряд в 1855 году//Кавказский сборник. T. 5. Тифлис,1880.
  • Услар П. К. О колхах // Записки Кавказского отдела Русского географического общества. Кн. XIV, вып. 2. Казань, 1891.
  • Бекоева Т. А. Роль П. К. Услара в развитии школы и просвещения горских народов Северного Кавказа. Дисс. ... канд. педаг. наук. Владикавказ, 1998.
  • Бекоева Т. А. П. К. Услар о проблемах образования и воспитания горских народов Северного Кавказа: Учеб.-метод. пособие. Владикавказ, 1999. — 53 с.
  • Бекоева Т. А. Просветительско-педагогические идеи П. К. Услара. Владикавказ, 2000. — 159 с.
  • Бекоева Т. А. Видный просветитель Северного Кавказа второй половины XIX века П. К. Услар. Владикавказ, 2008. — 155 с.
  • Бунькова Ю. В. Проблемы изучения и просвещения народов Северного Кавказа во взглядах и деятельности П. К. * Услара и Н. И. Воронова. Дисс. ... канд. ист. наук. Нальчик, 2007.
  • Габуниа З.М. Научые портреты кавказоведов-лингвистов. Нальчик, 1991.
  • Гаджиев А.-Г. С. Пётр Карлович Услар — выдающийся кавказовед: К 150-летию со дня рождения. Махачкала, 1966. — 25 с.
  • Загурский Л. П. Пётр Карлович Услар и его деятельность на Кавказе // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. X. Тифлис, 1881.
  • Магометов А. А. Неизданная монография П. К. Услара о табасаранском языке // Вопросы языкознания. 1954. №3.
  • Магометов А. А. П. К. Услар как крупнейший кавказовед и лингвист (к 150-летию со дня рождения) // Известия АН СССР. СЛЯ. 1966. Вып. 5. С. 377-385.
  • Магометов А. А. П. К. Услар — исследователь дагестанских языков. Махачкала, 1979. — 100 с.
  • Мейланова У.А. П.К.Услар – выдающийся ученый-кавказовед. – Ученые записки Института истории, языка и литературы им. Г.Цадаса Даг. ФАН СССР, т. 1. Махачкала, 1956.
  • Рашидова Г. Р. Дагестан в художественной публицистике П. К. Услара. Дисс. ... канд. филол. наук. Махачкала, 2007.
  • Чикобава А. С. П. Услар и вопросы научного изучения горских иберийско-кавказских языков // Иберийско-кавказское языкознание. VII. Тбилиси, 1955.[1]
  1. ↑ Mənbə: http://ru.wikipedia.org Arxiv surəti 6 iyun 2004 tarixindən Wayback Machine saytında