Qüds

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qüds
القدس
Jerusalem infobox image.JPG
Bayraq Gerb
Bayraq
Gerb
Xəritə
Xəritə
Məlumatlar
Ölkə Flag of Israel.svg İsrail
Flag of Palestine.svg Fələstin
Bölgə Qüds
Əhali 890 428 nəfər (2013)

Qüds[1][2] (ərəb. القدس‎‎ əl-Qüds (audio)) və ya Yerusəlim[3] — dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri, Şərq hissəsi Fələstinin hüquqi paytaxtı, Qərb hissəsi hüquqən İsrail dövlətinin nəzarətindədir.

1949-cu ildən İsrail Qüdsü paytaxt elən edir; 1967-ci ildən İsrail bütün şəhər ərazisinə nəzarət edir. Şəhərin şərq hissəsi üzərində İsrail suverenliyi,[4] eləcə də şəhərin bütövlükdə İsrail paytaxtı kimi statusu beynəlxalq ictimaiyyətin əhəmiyyətli hissəsi tərəfindən tanınmayıb.[5]

Qüds həm yəhudilər, həm xristiyanlar, həm də müsəlmanlar üçün çox önəmli bir şəhərdir. Üç İbrahimi dinin hәr biri üçün müqәddәs olan Qüdsdə bu dinlәrin әn məşhur mәbәdlәrinin bir hissәsi yerləşir. Qüds üç böyük din arasındakı ortaq nöqtә kimi bәşәriyyәt tarixindә özәl bir әhәmiyyәt daşıyır.

Qüdsdә olan Əl-Əqsa məscidi müsәlmanların ilk qiblәsidir. Qüds müsәlmanlar üçün MəkkəMədinədәn sonra üçüncü müqәddәs şәhәrdir.

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

Qərb və yəhudi mənbələrində Yerusəlim (ivr. ירושליםYeruşala(y)im (audio)). İncilin ərəb dilinə tərcümələrində — أورشليم Ӯршалӣм (Ӯрушалӣм), Urşəlim,[6]. Beytül-Müqəddəs[7] adlarıyla da tanınır

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Antik era[redaktə | əsas redaktə]

Feodal dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Yeni dövr[redaktə | əsas redaktə]

Müasir dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Qüds

Qüdsün statusu – qızğın müzakirələr mövzusudur. Həm İsrail, həm də Fələstin Muxtariyyəti Qüdsü öz paytaxtı sayır, lakin fələstinlilərin əksəriyyəti de-fakto buraya getmək hüququndan məhrumdur. İsrailin Şərqi Qüds üzərində suverenliyi BMT və dünyanın əksər dövlətləri tərəfindən tanınmayıb.[8] Bu gün "Yaxın Şərq dördlüyü" tərəfləri yenidən danışıqlar masası arxasında əyləşdirməyə və 60 ildən artıqdır davam edən münaqişəni "ölü nöqtədən" tərpətməyə yönəlmiş səylərini davam etdirir. Lakin ayırıcı divarla və ideoloji baxışlarla iki yerə bölünmüş unikal müqəddəs şəhər olan Qüdsün taleyi hələ də qeyri-müəyyəndir.[9]

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Din[redaktə | əsas redaktə]

Qüds həm müsəlmanlar, həm xristianlar, həm də yəhudilər üçün müqəddəs sayılır. Köhnə Şəhərdə qala divarları ilə dövrələnmiş ərazidə üç səmavi dinin – islam, xristian və yəhudi dinlərinin müqəddəs məbədləri yerləşir.[10]

Müsəlmanlar üçün Qüds Əl-Əqsa məscidinin yerləşdiyi, xristianlar üçün İsa peyğəmbərin son günlərini yaşadığı, həvarilərlə Gizli Görüş keçirdiyi, çarmıxa çəkildiyi və zühur etdiyi, yəhudilər üçün İbrahim peyğəmbərin oğlu İsmayılı qurban kəsdiyi yer, Süleyman peyğəmbərin sarayının olduğu, Davud peyğəmbərin şöhrət qazandığı şəhərdir.[10]

Köhnə Şəhərə yeddi qapıdan birindən keçməklə daxil olmaq olar.[11] Köhnə Şəhər dörd məhəllədən - müsəlman, yəhudi, xristianerməni məhəllələrindən ibarətdir.[12] İstənilən xristian, katolik və protestant üçün müqəddəs sayılan Via Dolorosa küçəsi, yaxud "Kədər Yolu" məhz müsəlman məhəlləsindən başlayır.[13] "Kədər Yolu" - İsa peyğəmbərin Ponti Pilatdan Qolqofa qədər xaçını əlində tutaraq getdiyi yoldur. "Kədər Yolu" İsa peyğəmbərin edama məhkum edildiyi yerdən çarmıxa çəkildiyi və dəfn olunduğu Mələklər Kilsəsinə qədər uzanır.[14] Bu ərazidə demək olar ki, bütün dini konfessiyaların kilsələri var.

Məbəd Kompleksindən salamat qalmış yeganə hissə olan divar Ağlama divarı adlanır. Yəhudilər buraya məhv olmuş Məbədə kədərlərini ifadə etmək üçün gəlirlər.[15] Abidlər bura dua etməyə gəlir, bəziləri arzularını kağıza yazaraq divardakı deşiklərə soxurlar. Onlar ümid edir ki, Tanrı onların dualarını eşidəcək.[15]

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Tanınmış şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Qüds // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — III cild. Bakı, 1979. — Səh.: 292.
  2. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, S.523. ISBN 978-9952-441-01-7. 20 avqust 2016 tarixində istifadə olunub.
  3. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, 180, 181-ci səhifələr. ISBN 978-9952-441-01-7. 20 avqust 2016 tarixində istifadə olunub.
  4. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/302812/Jerusalem The United Nations (UN) attempted to declare the city a corpus separatum (Latin: "separate entity")—and, thus, avert further conflict—but the first Arab-Israeli war, in 1948, left Jerusalem divided into Israeli (west Jerusalem) and Jordanian (east Jerusalem) sectors.
  5. Although Israel’s actions were repeatedly condemned by the UN and other bodies....
  6. Nasir Purpirar. On iki əsr sükut, s. 75.
  7. Fələstin Dövlətinin Azərbaycanda Səfirliyi
  8. UN rebukes Israel over Jerusalem settlements
  9. Mideast Peace Talks Collapse; Jerusalem's Future Uncertain
  10. 10,0 10,1 What makes Jerusalem so holy?
  11. Visiting The Temple Mount
  12. The 4 Quarters of Jerusalem United One Day?
  13. Via Dolorosa, Jerusalem
  14. Via Dolorosa (Via Crucis)
  15. 15,0 15,1 Six Reasons Why The Wall Is Holy

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Qüds ilə əlaqəli mediafayllar var.