Qüds

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Qüds
ivr. יְרוּשָׁלַיִם
ərəb القدس‎‎
Jerusalem infobox image.JPG
Bayraq Gerb
Bayraq
Gerb
Xəritə
Xəritə
Məlumatlar
Ölkə Flag of Israel.svg İsrail
Flag of Palestine.svg Fələstin
Bölgə Qüds
Əhali 890 428 nəfər (2013)

Qüds[1][2] (ərəb القدس‎‎ əl-Qüds (audio), (ivr. יְרוּשָׁלַיִםYerushalayim (audio)) və ya Yerusəlim[3]Yaxın Şərqdə, Aralıq dənizi ilə Ölü dəniz arasında yerləşən və dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri.

İsrail və Fələstin hər ikisi Qüds şəhərinin öz ölkələrinin paytaxtı olmasını iddia edirlər. İsrail Dövləti uzun müddətdir ki, bütün hökümət qurumlarını Qüdsdə saxlamasına baxmayaraq, fələstinlilər də şəhəri Fələstinin əsas nöqtəsi olaraq tanıyırlar. Lakin heç bir iddia beynəlxalq səviyyədə tanınmır.

Dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri olan Qüdsün adı qədim Mesopotamiyanın mixi yazılarında "Tanrının şəhəri" anlamına gəldiyi düşünülən "Urusalima" olaraq göstərilir. Yəhudilərin şəhər üzərində hakimiyyəti dövründə e.ə. 9-cu əsrdə (İkinci Dəmir dövrü) Qüdsdə əhəmiyyətli tikinti işləri həyata keçirilmiş və 8-ci əsrdə şəhər İudeya krallığının dini və inzibati mərkəzinə çevrilmişdir.[4] Böyük tarixi boyunca Qüds ümumilikdə iki dəfə darmadağın edilib, 23 dəfə işğal edilib, 52 dəfə hücuma məruz qalıb, 44 dəfə ələ keçirilib və yenidən azad edilmişdir.[5] Qüdsün David Şəhəri adlandırılan ən qədim hissəsi e.ə. 4-cü minillikdə salınmışdır. 1538-ci ildə darmadağın edilmiş şəhərin divarları Sultan Süleyman Qanuninin hökmranlığı altında yenidən hörülmüşdür. Hal-hazırda həmin divarlar müsəlman, xristian, yəhudi və erməni olmaq üzrə dörd məhəllədən ibarət Köhnə Şəhəri əhatə edir.[6] 1981-ci ildə Köhnə Şəhər Dünya Mədəniyyət Mirasları siyahısına daxil edilmişdir.[7] Həmin ərazi eyni zamanda təhlükədə olan Ümumdünya irsləri siyahısına da daxil edilib.

Qüds hər üç səmavi din olan İslam, İudaizmXristianlıq üçün müqəddəs şəhər sayılır. Qüdsdə bu dinlәrin әn məşhur mәbәdlәrinin bir hissәsi yerləşir. Qüds üç böyük din arasındakı ortaq nöqtә kimi bәşәriyyәt tarixindә özәl bir әhәmiyyәt daşıyır. Qüdsdә olan Əl-Əqsa məscidi müsәlmanların ilk qiblәsidir. Qüds müsәlmanlar üçün MəkkəMədinədәn sonra üçüncü müqәddәs şәhәrdir.

Etimologiya[redaktə | əsas redaktə]

Qərb və yəhudi mənbələrində Yerusəlim (ivr. ירושליםYeruşala(y)im (audio)). İncilin ərəb dilinə tərcümələrində — أورشليم Ӯршалӣм (Ӯрушалӣм), Urşəlim,[8]. Beytül-Müqəddəs[9] adlarıyla da tanınır

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Antik era[redaktə | əsas redaktə]

Feodal dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Yeni dövr[redaktə | əsas redaktə]

Müasir dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Qüds

Qüdsün statusu – qızğın müzakirələr mövzusudur. Həm İsrail, həm də Fələstin Muxtariyyəti Qüdsü öz paytaxtı sayır, lakin fələstinlilərin əksəriyyəti de-fakto buraya getmək hüququndan məhrumdur. İsrailin Şərqi Qüds üzərində suverenliyi BMT və dünyanın əksər dövlətləri tərəfindən tanınmayıb.[10] Bu gün "Yaxın Şərq dördlüyü" tərəfləri yenidən danışıqlar masası arxasında əyləşdirməyə və 60 ildən artıqdır davam edən münaqişəni "ölü nöqtədən" tərpətməyə yönəlmiş səylərini davam etdirir. Lakin ayırıcı divarla və ideoloji baxışlarla iki yerə bölünmüş unikal müqəddəs şəhər olan Qüdsün taleyi hələ də qeyri-müəyyəndir.[11]

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Din[redaktə | əsas redaktə]

Qüds həm müsəlmanlar, həm xristianlar, həm də yəhudilər üçün müqəddəs sayılır. Köhnə Şəhərdə qala divarları ilə dövrələnmiş ərazidə üç səmavi dinin – islam, xristian və yəhudi dinlərinin müqəddəs məbədləri yerləşir.[12]

Müsəlmanlar üçün Qüds Əl-Əqsa məscidinin yerləşdiyi, xristianlar üçün İsa peyğəmbərin son günlərini yaşadığı, həvarilərlə Gizli Görüş keçirdiyi, çarmıxa çəkildiyi və zühur etdiyi, yəhudilər üçün İbrahim peyğəmbərin oğlu İsmayılı qurban kəsdiyi yer, Süleyman peyğəmbərin sarayının olduğu, Davud peyğəmbərin şöhrət qazandığı şəhərdir.[12]

Köhnə Şəhərə yeddi qapıdan birindən keçməklə daxil olmaq olar.[13] Köhnə Şəhər dörd məhəllədən - müsəlman, yəhudi, xristianerməni məhəllələrindən ibarətdir.[14] İstənilən xristian, katolik və protestant üçün müqəddəs sayılan Via Dolorosa küçəsi, yaxud "Kədər Yolu" məhz müsəlman məhəlləsindən başlayır.[15] "Kədər Yolu" - İsa peyğəmbərin Ponti Pilatdan Qolqofa qədər xaçını əlində tutaraq getdiyi yoldur. "Kədər Yolu" İsa peyğəmbərin edama məhkum edildiyi yerdən çarmıxa çəkildiyi və dəfn olunduğu Mələklər Kilsəsinə qədər uzanır.[16] Bu ərazidə demək olar ki, bütün dini konfessiyaların kilsələri var.

Məbəd Kompleksindən salamat qalmış yeganə hissə olan divar Ağlama divarı adlanır. Yəhudilər buraya məhv olmuş Məbədə kədərlərini ifadə etmək üçün gəlirlər.[17] Abidlər bura dua etməyə gəlir, bəziləri arzularını kağıza yazaraq divardakı deşiklərə soxurlar. Onlar ümid edir ki, Tanrı onların dualarını eşidəcək.[17]

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Tanınmış şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Qüds // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — III cild. Bakı, 1979. — Səh.: 292.
  2. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, S.523. ISBN 978-9952-441-01-7. 20 avqust 2016 tarixində istifadə olunub.
  3. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, 180, 181-ci səhifələr. ISBN 978-9952-441-01-7. 20 avqust 2016 tarixində istifadə olunub.
  4. "Biblical History and Israel S Past: The Changing Study of the Bible and History". Wm. B. Eerdmans Publishing. 17 may 2011. https://books.google.com/books?id=Qjkz_8EMoaUC&pg=PA302#v=onepage&q&f=false.
  5. "Do We Divide the Holiest Holy City?". Moment Magazine. Arxivləşdirilib: [1] saytından 3 iyun 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080603214950/http://www.momentmag.com/Exclusive/2008/2008-03/200803-Jerusalem.html. İstifadə tarixi: 5 mart 2008.
  6. (1984) Yerusalem 19-cu əsrdə, Köhnə Şəhər (İngiliscə). Yad Izhak Ben Zvi & St. Martin's Press, 14. ISBN 0-312-44187-8.
  7. "Old City of Jerusalem and its Walls". UNESCO World Heritage Convention. http://whc.unesco.org/en/list/148. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2010.
  8. Nasir Purpirar. On iki əsr sükut, s. 75.
  9. Fələstin Dövlətinin Azərbaycanda Səfirliyi
  10. UN rebukes Israel over Jerusalem settlements
  11. Mideast Peace Talks Collapse; Jerusalem's Future Uncertain
  12. 12,0 12,1 What makes Jerusalem so holy?
  13. Visiting The Temple Mount
  14. The 4 Quarters of Jerusalem United One Day?
  15. Via Dolorosa, Jerusalem
  16. Via Dolorosa (Via Crucis)
  17. 17,0 17,1 Six Reasons Why The Wall Is Holy

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Qüds ilə əlaqəli mediafayllar var.