Qafan hadisələri

Qafan hadisələri
Əsas münaqişə: Qarabağ münaqişəsi
Ümumi məlumatlar
39°06′ şm. e. 46°18′ ş. u.
Yeri	Qafan rayonu, Ermənistan SSR, SSRİ
Hücumun hədəfi	Yerli azərbaycanlılar
Tarix	noyabr 1987 – fevral 1988 (3 ay, )
Hücum metodu	Qətl, qarət, talan
Ölü sayı	Tomas de Vaala görə: yoxdur Azərbaycan mənbələrinə əsasən: 7 nəfər Ermənistan mənbələrinə əsasən: məlum deyil
Yaralı sayı	Azərbaycan mənbələrinə əsasən: naməlum Ermənistan mənbələrinə əsasən: məlum deyil
Nəticə	4 minə yaxın azərbaycanlı qovulmuşdur

Qafan hadisələri, Qafan faciəsi və ya Qafan qırğını — 1987-ci ilin noyabrından 1988-ci ilin fevralına qədər SSRİ tərkibindəki Ermənistan SSR-nin Qafan rayonu ərazisində yaşayan azərbaycanlı əhalinin zorakı və məcburi şəkildə qovulması. Qafan rayonunda Ermənistanda digər ərazilərə nisbətdə daha çox azərbaycanlı yaşayırdı, 1979-cu ildə burada yaşayanların 10 minə yaxını azərbaycanlı idi.

Azərbaycanla açıq qarşıdurmadan xeyli əvvəl Ermənistanda ərazi iddialarını əsaslandıran fikirlər yayılırdı. Bunun Azərbaycana da təsir etməsi nəticədə qarşılıqlı inamsızlıq və düşmənçilik formalaşdırmışdı. 1987-ci ilin sonlarından başlayaraq Ermənistan SSR-də yaşayan azərbaycanlılarla ermənilər arasında qarşıdurmalar yaşanmış, onlardan biri də Qafanda baş vermişdir. Rayon ərazisində azərbaycanlıların yaşadığı kəndlərə hücumlar edilmiş, yerlilər evlərindən qovulmuşdur. Qafanlılar Ermənistandan gələn ilk məcburi köçkünlərə çevrilmiş, vaqonlar və avtobuslarda Bakıya, Sumqayıta gəlmişlər. Buna baxmayaraq, yerli sovet rəhbərliyi hadisələri ört-basdır etmişdir. Həmçinin, şahidlərin ifadələrinə baxmayaraq, ermənilər azərbaycanlıların Qarabağda böhranın baş verməsindən əvvəl Ermənistandan qovulmalarını qəti şəkildə inkar edirlər.

Baş verən hadisələrin işıq üzünə çıxmasının fonunda Azərbaycan SSR-də ictimai-siyasi çalxalanmalar meydana çıxmağa başlamışdır. Azərbaycanlılar üçün bu hadisələr Mart soyqırımı və Zəngəzur qətliamlarının oxşarı idi. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti rəhbərliyinin Azərbaycan SSR-dən ayrılmaq haqqında qərar qəbul etməsi ilə gərginliyin pik həddə çatması nəticəsində, 1988-ci ilin fevralında Sumqayıtda poqrom aktı baş tutmuş, hadisələrdə Qafandan olan qaçqınlar da iştirak etmişdir.

Zəmin

Qafan rayonunun Ermənistan SSR xəritəsindəki yeri.

Qafan rayonu o vaxt SSRİ respublikalarından olan Ermənistan SSR-in rayonlarından biri idi. Bu ərazidə azərbaycanlıların sayı respublikanın digər rayonlarına nisbətdə daha çox idi. 1979-cu ilə aid statistik məlumatlara görə, Qafanda 9,307 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı. SSRİ-nin dağılmasından sonra rayon müstəqil Ermənistan Respublikasının bir hissəsi olmuş, lakin inzibati ərazi vahidi daha sonra ləğv edilmiş və Sünik mərzi ilə əvəz edilmişdir.

Dövrün cənubi qafqazlı mütəxəssislərinə görə, yaşanan hadisələr gözlənilməz deyildi. Azərbaycanla açıq qarşıdurmadan xeyli əvvəl Ermənistanda ərazi iddialarını əsaslandıran fikirlər yayılırdı. Bunun Azərbaycana da təsir etməsi nəticədə qarşılıqlı inamsızlıq və düşmənçilik formalaşdırmışdı.

Hadisələr

1987-ci ilin oktyabr ayında İrəvanda keçirilən kütləvi mitinqlərdən sonra Ermənistan SSR-də daxili siyasi və sosial vəziyyət əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. Erməni milliyyətçi hərəkatının cəmiyyətin müxtəlif sferalarında fəallaşması və dəstək qazanması nəticəsində respublikada yaşayan etnik azərbaycanlılara qarşı təzyiqlər artmışdır. 1988-ci il noyabrın 4-də İrəvanda təşkil olunmuş növbəti nümayişdə "Qarabağ" komitəsinin aparıcı fəallarından olan Rafael Kazaryan çıxış edərək, xüsusi mütəşəkkil dəstələrin köməyi ilə azərbaycanlıların respublikadan məcburi surətdə köçürülməsini təşkil etməyə çağırmış və bu prosesi Ermənistanın etnik təmizlənməsi üçün tarixi bir imkan kimi xarakterizə etmişdir.

1987-ci ilin noyabrında Qafan rayonu ərazisində əsasən azərbaycanlıların yaşadığı kəndlərə çoxsaylı hücumlar gerçəkləşdirilmişdir və nəticədə, 200 nəfər azərbaycanlı ərazidən qovulmuşdur. Şahidlərin sözlərinə görə, zorakılıqlar yerli partiya rəhbərləri tərəfindən təhrik edilmişdir. Yerli azərbaycanlı sakinlərin ifadələrinə görə, rayonun dövlət və partiya orqanlarında təmsil olunan rəhbər şəxslər tərəfindən yerli əhaliyə ərazini tərk etmək məcburi bir addım kimi təlqin olunmuş, gediş prosesində sakinlərin öz şəxsi əmlaklarını və ev əşyalarını götürmələrinə icazə verilməmişdir. 1987-ci ilin noyabr və dekabr aylarında baş tutan hücumlarda yüzlərlə azərbaycanlı evlərini tərk etməyə məcbur edilmişdir. Bu hadisələri öz gözü ilə sovet yazıçısı Aleksandr Proxanov da görmüşdü. 1987-ci ilin noyabrında Qafandan qaçan azərbaycanlıları daşıyan iki yük qatarı Bakıya gəlmişdir. Baş verən hadisə haqqında ətraflı məlumat yoxdur, çünki yerli dövlət rəsmiləri, o cümlədən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi hadisələri ört-basdır edirdi. Hadisənin sovet idarəçiliyi dövründə analoqu olmayan ilk etnik deportasiya faktlarından biri olmasına baxmayaraq, dövrün mərkəzi qəzetlərində və Azərbaycan SSR-nin yerli mətbuat orqanlarında bu barədə rəsmi məlumat verilməmiş və hadisə informasiya blokadasına alınmışdır. Buna baxmayaraq, şahidlərin dediklərinə görə, onların üzərilərində zorakılıq əlamətləri var idi.

1988-ci ilin yanvarında da azərbaycanlılara qarşı zorakılıq halları baş tutmuş, çoxlu sayda azərbaycanlı Ermənistandan qaçmışdır. Bakı və Sumqayıta gələn yeni məcburi köçkün dalğasının tərkibi olanların təqribən 2 mini Qafandan idi, lakin Azərbaycan mənbələrinə görə, bu say 4 minə yaxın idi. Onlar Zəngilan vasitəsilə Bakıya gətirilmişdilır. Tarixçi Arif Yunus həmin ərəfədə Qafandan qaçmış dörd avtobus dolusu azərbaycanlı görmüşdür. Məcburi köçkünlər arasında bir neçə gənc azərbaycanlı olsa da, onların çoxusu qadınlar, uşaqlar və yaşlılar idi. Məcburi köçkünlərin çoxusu döyülmüşdü. Qafanlılar Ermənistandan qovulan ilk azərbaycanlılar idi. Həmçinin, 1988-ci ildə Ermənistandan gələn məcburi köçkünlərin çoxu keçmiş Qafan sakinləri idi. Azərbaycan SSR rəhbərliyi ictimaiyyət arasında gərginliyin artmaması üçün bu əgələnləri ilkin mərhələdə Sumqayıt şəhəri yaxınlığındakı Fatmayı və Saray kəndlərində məskunlaşdırmağa çalışmışdır.

Bu dövrdə Ermənistandan azərbaycanlıların çıxarılması prosesi birbaşa Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində (DQMV) cərəyan edən hadisələrlə paralel xarakter daşımışdır. DQMV-nin Ermənistan SSR-ə birləşmək barədə qəbul etdiyi qərar Azərbaycan cəmiyyətində kəskin etirazlara səbəb olmuşdur. Bu qərara qarşı Ağdam rayon mərkəzinə toplaşan kütlə Əsgəran istiqamətində hərəkət etmiş və baş verən toqquşma zamanı iki azərbaycanlı — 23 yaşlı Əli Hacıyev və 16 yaşlı Bəxtiyar Quliyev qətlə yetirilmişdir.

Qafan şəhərinin ümumi görüntüsü. 2012-ci il.

Bu hadisədən sonra Ermənistan ərazisində azərbaycanlı sakinlərin təhlükəsizlik problemləri daha da dərinləşmiş və 1988-ci il fevralın 22-dən etibarən Bakıya doğru növbəti qaçqın dalğası formalaşmışdır. Ermənistan tarixçisi Ambartsum Qaltsyan öz araşdırmalarında fevralın 15-dən 25-nə qədər olan müddətdə Qafan və Meğri rayonlarından yüzlərlə azərbaycanlının regionu tərk etdiyini təsdiqləmişdir. Bununla belə, erməni siyasətçiləri bu köçü müxtəlif şayiələr və təxribatlarla əlaqələndirməyə üstünlük vermişdilər. Rusiya jurnalisti Konstantin Voyevodski "Pro-Armenia" jurnalında yayımlanan məqaləsində Qafanda bu iddiaları dəstəkləyirdi. O, qeyd etmişdir ki, "Qafanda cəmi iki qanun pozuntusu qeydə alınıb, bunlardan biri azərbaycanlı direktorun öz məktəblərini yandırması və İrəvan–Qafan qatarına hücumu qeyd etmək olar".

Britaniyalı jurnalist Tomas de Vaala görə, hadisələr vaxtı heç bir ölüm halı qeydə alınmamışdır. Azərbaycan mənbələrinə görə, Qafandakı hadisələr nəticəsində 7 azərbaycanlı döyülmə və vurulma kimi müxtəlif səbəblərdən həlak olmuşdur.

Müasir erməni tarixşünaslığında və rəsmi dairələrində Qafan hadisələrinin real səbəblərinin fərqli şəkildə izah olunmasına cəhdlər göstərilmişdir. Məsələn, Qafan Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi Aramais Babayan verdiyi açıqlamada Sisian, Qafan və Meğri rayonlarından olan azərbaycanlıların Abşeron yarımadasında yeni bir şəhər layihəsinin salınması və orada güzəştli şərtlərlə iş yerlərinin təklif edilməsi barədə yayılan şayiələr əsasında könüllü köç etdiklərini, sonradan layihənin mövcud olmadığı bəlli olduqdan sonra bir qisminin geri qayıtdığını idarə etmişdir, lakin bu iddialar hadisə şahidlərinin, o cümlədən həmin dövrdə Bakıda yaşayan digər millətlərin nümayəndələrinin xatirələri və müstəqil tədqiqatçıların sənədləşdirdiyi faktlarla ziddiyyət təşkil edir. Bakı dəmir yolu vağzalına gələn Qafan qaçqınlarını müşahidə edən şahidlərin ifadələrinə görə, yük vaqonlarında gətirilən insanların əksəriyyəti ağır maddi və mənəvi vəziyyətdə, şəxsi əşyalarından məhrum edilmiş qocalardan, qadınlardan və uşaqlardan ibarət olmuşdur. Yerli sakinlər tərəfindən vağzalda qaçqınlara ilkin humanitar yardımların göstərildiyi tarixi sənədlərdə bəyan edilmişdir. Ermənistan Prezidentinin müşaviri olmuş Aşot Manuçaryan yerli azərbaycanlıların gedişini iqtisadi amillərlə əsaslandırmağa çalışmış, Qafan rayonunda çalışan İslam adlı varlı bir qəssabın öz qohumlarına maddi vəsait verərək onları Azərbaycana köçməyə razı saldığı barədə iddialar səsləndirmişdir.

Nəticə

Dövrün yerli hökumət rəsmiləri, o cümlədən Qafan sakini Volodya Martirosyan və Qafan Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi Aramais Babayan azərbaycanlı əhalini geri qaytarmaq üçün cəhdlər göstərildiyini idarə etmişdilər. Babayanın verdiyi məlumata görə, fevral ayında Qafanı rəsmi olaraq 373 azərbaycanlı tərk etmiş, Qafan və Zəngilan rayonlarının partiya rəhbərliyinin sərhəddə və Zəngilanda təşkil etdiyi görüşlər zamanı əhalini geri qaytarmaq mümkün olmamışdır.

1988-ci ilin fevralında hadisələr artıq Sumqayıtda işıq üzünə çıxmışdı. Yerli partiya rəhbərləri belə bu hadisələrdən bəhs edirdi. Azərbaycanlılar üçün bu hadisələr Mart soyqırımı və Zəngəzur qətliamlarının oxşarı idi. 1988-ci il fevralın 21-də Qafandan olan 70 nəfər qaçqın Azərbaycan KP MK-nın qəbul otağına toplaşaraq Ermənistanda təhlükəsiz yaşayışın qeyri-mümkünlüyünü bəyan etmişdir. Dövrün Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin katibi Fuad Musayevin xatirələrinə əsasən, fevralın 12-də DQMV-də başlayan nümayişlərdən sonra partiya və dövlət məmurları məzuniyyətdən geri çağırılmışdır. F. Musayev Bakıya daxil olan Qafan qaçqınlarının fiziki təzyiqlərə məruz qaldığını və ağır mənəvi-psixoloji vəziyyətdə olduqlarını müşahidə etdiyini bildirmişdir. Paytaxtda mümkün təxribatların və kütləvi iğtişaşların qarşısını almaq məqsədilə fevralın 21-də qaçqınların Bakı şəhərindən çıxarılması və Abşeron rayonu ərazisinə, xüsusilə Mehdiabad kəndinə istiqamətləndirilməsi barədə rəsmi göstəriş verilmişdir, lakin onların bir hissəsi daha sonra qohumlarının yaşadığı Sumqayıta yönləndirilmişdir. Yaşayış yeri qıt idi, minlərlə adam şəhərin kənarında karton, qalay və fanerdən ibarət müvəqqəti evlərdə yaşayırdı. Bu vəziyyətdən millətçi qruplar istifadə etmişdi və Sumqayıtda özünü Qafan qaçqını adlandıran təxribatçılar ortaya çıxmağa başlamışdı. Həmin təxribatçılardan birinin Qafanda ermənilərin azərbaycanlı qızların yataqxanasına girərək onlara təcavüz etdiyi barədə uydurma xəbəri vəziyyəti gərginləşdirmişdi.

1988-ci ilin fevralında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti rəhbərliyi Azərbaycan SSR-dən ayrılmaq qərarı almış və gərginlik pik həddə çatmışdır. Bunun nəticəsində Sumqayıtda poqrom aktı baş vermişdir. Zorakılıq aktlarında iştirak edənlərin bir hissəsi "qisas almaq" istəyən məcburi köçkünlər idi. Bəxtiyar Vahabzadə də poqromu şəhərə gəlmiş azərbaycanlı qaçqınlarla əlaqələndirmişdir. O, qeyd etmişdir ki, "qaçqınların acınacaqlı vəziyyəti, yerli hökumətin onların taleyinə bikanə münasibəti qəzəb doğurdu və bu qəzəb həyəcana çevrildi". Buna baxmayaraq, sovet mətbuatında qafanlı bir məcburi köçkün olduğu iddia edilən bir şəxsin əslində əvvəllər həbs edilmiş bir cinayətkar olduğunu bildirmişdir. Sumqayıt hadisələri zamanı 32 nəfər həlak olmuşdur. Onlardan 26-sı erməni, 6-sı isə azərbaycanlı idi.

İlk məcburi köçkünlərin və icmalararası zorakılığın baş tutma tarixi Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı siyasi mübahisələrin mövzusudur. Ermənilər azərbaycanlıların Qarabağda böhranın baş verməsindən əvvəl Ermənistandan qovulmalarını qəti şəkildə inkar edirlər. Erməni alimlərə görə, azərbaycanlılar 1988-ci ilin fevralından əvvəl Ermənistandan qovulmamışdır. Qafan rayon komitəsinin ikinci katibi Aramayis Babayan 1987-ci ilin noyabrında azərbaycanlıların Qafanı tərk etməsi faktını inkar etməmişdir. Buna baxmayaraq o, heç bir zorakılığın olmadığını, köçə söz-söhbətlərin və təxribatların səbəb olduğunu iddia etmişdir. Erməni jurnalist Viken Çeteryan iddia edir ki, 1988-ci ilin fevralında Ermənistandakı azərbaycanlıların evlərindən didərgin düşməsinə səbəb olacaq zorakılıq baş tutmamışdı. Onun fikrincə, bu baxış bucağı Sumqayıt hadisələrinin siyasi tələblərə deyil, erməni zorakılığına reaksiya kimi təqdim edir.

Hadisələr vaxtı SSRİ Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin nümayəndəsi olan Vyaçeslav Mixaylovun sözlərinə görə, azərbaycanlıların Ermənistandan qovulması Sumqayıt faciəsindən əvvəl başlamışdı.

Mənbə

Ədəbiyyat

• Broers, Laurens. A Violent Unravelling // Armenia and Azerbaijan: Anatomy of a Rivalry (ingilis). Edinburgh University Press. 2019. ISBN 9781474450522.
• Broers, Laurens. Displacements // Armenia and Azerbaijan: Anatomy of a Rivalry (ingilis). Edinburgh University Press. 2019. ISBN 9781474450522.
• Akopyan, Tatul. Karabakh Diary, Green and Black: Neither War nor Peace (ingilis). Antelias Publishing. 2010. ISBN 9953018162.
• Oqanezov, Qrişa; Xaratyan, Hranuş. Самооборона армян Кировабада в 1988-1989 гг. глазами очевидцев (rus). Гитутюн. 2014.
• Şahmuradyan, Semyuel. The Sumgait Tragedy. 1. Aristide Caratzas and the Zoryan Institute. 1990. ISBN 0892414901.
• Bölükbaşı, Suha. Azerbaijan: A Political History. London: I. B. Taurus. 2011. ISBN 1780767595.
• "Карабах: хронология конфликт". BBC Russian Service (rus). BBC. 29 avqust 2005. 11 iyul 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2022.
• de Vaal, Tomas. Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War (ingilis) (10th Anniversary, Revised, Updated). NYU Press. 2013. ISBN 0814760325.
• Çeteryan, Viken. War and Peace in the Caucasus: Russia's Troubled Frontier (ingilis). Armenian Research Center, Oxford University Press. 2008. ISBN 185065929X.
• Kornell, Svante E. "Turkey and the Conflict in Nagorno Karabakh: A Delicate Balance". Middle Eastern Studies (ingilis). Taylor & Francis. 34 (1). 1998. JSTOR 4283917.
• Vəliməmmədov, Məmməd. Очерки по Карабахской войне (rus). ЛитРес. ISBN 9785532102002.
• Bağırov, Adil. "Top 5 Myths Circulating about the Nagorno-Karabakh Conflict". Azerbaijan International Magazine (ingilis). Bakı. 1998.
• Yunusov, Arif. Karabakh : past and present (PDF) (ingilis). Bakı: Turan İnformasiya Agentliyi. 2005. ISBN 950021135811.
• Derluguian, Georgi. "Azeri orientalists as mirror of the post Soviet revolution". 21st Century (ingilis) (2). 2007: 34–59.
• Niftaliyev, İlgar. "1988: the final stage of the deportation of Azerbaijanis from Armenia" (PDF). İrs (ingilis) (2). 2014: 30–39.
• Altstadt, Audrey L. The Azerbaijani Turks: Power and Identity under Russian Rule (ingilis). Stanford, California: Hoover Institution Press. 2013. ISBN 978-0-8179-9122-7.
• Beissinger, Mark R. Nationalist Mobilization and the Collapse of the Soviet State (ingilis). Cambridge: Cambridge University Press. 2002. ISBN 978-0-521-00148-9.
• -, А. Нагорный Карабах: факты против лжи (rus). Москва: Волшебный фонарь. 2009. ISBN 978-5-903505-41-8.
• Həmid, Tural. "Bakı erməniləri: Qarabağın qurbanları". AzLogos (az.). 17 noyabr 2020. 14 yanvar 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 yanvar 2022.
• Arzumanlı, Vaqif. Tarixin qara səhifələri. Deportasiya. Soyqırım. Qaçqınlıq (PDF) (az.). Bakı: "Qartal" nəşriyyatı. 1998.
• "Закон Республики Армения №-062-1--18 "Об - делении Республики Армения"". Ermənistan Milli Məclisi (rus). 28 yanvar 2014 tarixində arxivləşdirilib.
• Həsənqarayev, Tural. "SSRİ-də ilk etnik təmizləmə: Qafan hadisələri (1987-1988)". Topçubaşov Mərkəzi (az.). 27 noyabr 2023.
• Qlants, Yuri. "Когда мертвые держат живых". Диалог (rus) (11). iyul 1991.
• Kuliş, O.; Məlikov, D. "Черным семенам не прорасти". Социалистическая индустрия. 27 mart 1988.
• Vəliməmmədov, Məmməd. Очерки по Карабахской войне (rus). ЛитРес. ISBN 9785532102002.
• Abutalybogly The Azerbaijan question and the saboteurs of glasnost, Orkhan. Index on Censorship (ingilis). 20 (2 doi=10.1080/03064229108535022). 1991 https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1080/03064229108535022.
• Vahabzadə, Bəxtiyar. Vahid – bölünməz // M. Həsənov (redaktor). Gəlin açıq danışaq... məqalələr toplusu (az.). Bakı: Azərnəşr. 1988.

Xarici keçidlər

• Tural Həsənqarayev. "SSRİ-də ilk etnik təmizləmə: Qafan hadisələri (1987-1988)" (az.). www.top-center.org. 20 fevral 2023. 27 fevral 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 fevral 2023.