Qafqaz karabusu

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Qafqaz ilbizyeyən fışqırdanı səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Qafqaz karabusu
Procerus caucasicus from Jacobson.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Buğumayaqlılar
Sinif: Cücülər
Dəstə: Sərtqanadlılar
Fəsilə: Karabid böcəklər
Cins: Carabus
Növ: Qafqaz karabusu
Elmi adı
Сarabus (Procerus) caucasicus
Adams, 1817

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
axtar

ÜTMS [1]
NCBI {{{1}}}
Qafqaz karabusu.jpg

Qafqaz karabusu (lat. Carabus caucasicus) — Karabid böcəklər fəsiləsinə aid böcək növü. Əvvələr Carabus scabrosus növünün Qafqaz yarımnövü hesab edilirdi.

Qısa təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Bədənin uzunluğu 40 – 50 mm, alt hisəsi qara, üst hissəsi isə metal parıltılı göy və ya bənövşəyi rəngdədir. Krım yarımnövündən ön döşün formasına görə fərqlənir. Belə ki, Qafqaz ilbizyeyən fışqırdanında ön döş qabaq tərəfdən daralmış və arxa küncləri bir qədər qalxmış vəziyyətdədir.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda Böyük Qafqaz və Kiçik Qafqazın (Şuşa ətrafı, Daşaltı dərəsi) dağ və dağətəyi rayonlarında dəniz səviyyəsindən 1200 m-ə qədər yüksəklikdə yayılmışdır.

Yaşayış yeri və həyat tərzi[redaktə | əsas redaktə]

Meşə və bağlarda rütubətli yerlərdə yaşayır. Qışlayan böcəklər ilkin yazda təbiətdə görünməyə başlayır və yayın ortasına qədər rast gəlinirlər. Cütləşmə və yumurtaqoyma prosesi yazın sonunda gedir. Sürfələr yayda inkişaf edir, tezliklə, sentyabrın əvvəlində yeni nəslin böcəkləri əmələ gəlir və onlar oktyabrda qışlamaya gedir. Böcək yırtıcıdır, zərərli ilbizlərlə qidalanmaqla fayda verir. Narahat edilmiş böcəklər zəhərli maye ifraz edirlər. Təbii düşmənləri və xəstəlikləri məlum deyildir.[1]

Sayı[redaktə | əsas redaktə]

1917-ci ildə M.Vinovski tərəfindən Qubada 2 fərd, 1924-cü ildə Cəbrayıl rayonunda 1 fərd, 1927-ci ildə E.Sidorovina tərəfindən Şamaxıda 2 fərd, 1927-ci ildə F.Əskərov tərəfindən Qusarda 1 fərd, 1929-cu ildə E.Sidorovina tərəfindən Qubada 1 fərd, 2002-ci ildə İ.A.Nuriyeva tərəfindən Siyəzən rayonunun Qalaaltı kəndində 6 fərd, 2004-cü ildə 2 fərd, 2007-ci ildə 6 fərd, 2010-cu ildə 5 fərd qeydə alınmışdır.

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Böyük Qafqaz ilbizyeyəninin yayıldığı ərazilərdən olan Şuşa ətrafı, Daşaltı dərəsi işğal altında olduğundan bu ərazilərdə böcəyin sayı barədə dəqiq məlumat əldə etmək mümkün deyildir. Ilbizyeyənin yaşadığı Böyük Qafqazın meşə ərazilərində də antropogen təzyiqin güclü olmasının bu böcəyin sayının azalmasında rolu böyükdür. Meşələrin qırılması, qeyri-qanuni turizm obyektlərinin ətrafında meşə örtüyünün məişət tullantıları ilə çirkləndirilməsi, meşəaltı örtüyün mal-qara tərəfindən tapdanması Böyük Qafqaz ilbizyeyəninin sayına mənfi təsir göstərir. Böyük Qafqaz meşələrində tək (Lymantria dispar L.) və həlqəvi ipəksarıyanların (Malacosoma neustria L.) kütləvi artımı zamanı meşələrin pestisidlərlə plansız emalı böcəyin məhvinə səbəb olur. Bu böcəyin kolleksionerlər tərəfindən kommersiya məqsədi ilə kütləvi yığımı da onun sayına təsir göstərməyə bilməz. [2]

Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya Federasiyasının Qırmızı kitabına və Azərbaycanın Qırmızı kitabının I nəşrinə daxil edilmişdir.

Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər[redaktə | əsas redaktə]

Böcəyin yayıldığı meşə massivləri qorunmalı, onun sayi və yayılma arealı barədə yeni məlumatların əldə edilməsi üçün hər il yasayis ərazilərinə monitorinqlər təşkil edilməlidir.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Богачев А.В. Животный мир Азербайджана. Академия Наук Азербайджанской ССР, Баку, 1951, с. 320
  • Крыжановский О.Л. и др. Жесткокрылые Кавказа. Животный мир СССР, т.V, М.-Л., Изд-во АН СССР,1958,с.384 - 431
  • Самедов Н.Г. Об охране некоторых групп и видов жесткокрылых насекомых. Ереван, 1976, Изд. АН Армянской ССР,с.103-107
  • Ekoloji Menecment.Dərs vəsaiti II cild, Mega basım, 2014.-428s.
  • Azərbaycan Respublikasının "QIRMIZI KİTABI", II cild, Fauna, Bakı 2013

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Богачев А.В. Животный мир Азербайджана. Академия Наук Азербайджанской ССР, Баку, 1951, с.320
  2. Azərbaycan Respublikasının "QIRMIZI KİTABI", II cild, Fauna, Bakı 2013

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]