Qafqaz qaş səhləbi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Qafqaz qaş səhləbi
}}
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: Birləpəlilər
Yarımsinif: Liliid
Sıra: Kiçiktoxumlular
Fəsilə: Səhləbkimilər
Cins: Səhləb
Növ: Qafqaz qaş səhləbi
Elmi adı
Orchis caucasica Voronov, 1928
Sinonimlər
Dactylorhiza euxina (Nevski) Czerep.
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
HE   1093152
IPNI   ???

Qafqaz qaş səhləbi (Xarıbülbül)[1] (lat. Ophrys caucasica) — səhləbkimilər (Orchidaceae) fəsiləsindən bitki növü.

2007-ci ildə buraxılmış Azərbaycan poçt markası

Azərbaycanda el arasında Xarıbülbül adlanan bitki latınca ophrys caucasica və ya ophrys mammosa adlanır, çox güman ki, ofris bitkisinin bütün növləri xalq arasında Azərbaycanda bu adla adlanır.

IUCN  Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilmək təhlükəsində  olanlar” kateqoriyasına aiddir  – EN B1ab(iii)+2ab(iii). Endemik növdür.[2]

Qısa morfoloji təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Xarıbülbül çoxillik ot bitkisidir. Gövdə 20-40 sm hündürlükdədir. Soğanaqları şarvari və ya xırda-ellipsvaridir. Yarpaqları gövdənin qaidəsində yerləşir, uzunsov-lansetvari və ya uzunsov-ellipsvari, eni 2-3 sm, uzunluğu 5-10 sm-dir. Çiçək qrupu seyrəkdir, 5-6 çiçəkdən ibarətdir. Çiçəkyanlığının kənar ləçəkləri 12- uzunluğunda açıq-bənövşəyi rənglidir. Daxili ləçəklər 3- uzunluqda oval-lansetvari, bənövşəyi və birdamarlıdır. Dodaqcıq məxmərvaridir, yuxarı hissədə irəliyə doğru qısa əlavə çıxıntısı var, qonur, üzəri bir neçə sarımtıl ləkəlidir, hər biri ensiz, açıq-sarı haşiyəlidir. [3]

Yarpaqları gövdənin əsasında bir yerə cəmlənmişdir, uzunsov-neştərvaridir.[4]

Çiçəkyanlığının xarici yarpaqcıqlarının uzunluğu 10-12 mm-dir, uzunsov-neştərvaridir,sarımtıl-yaşıl rəngdədir, daxili yarpaqcıqları xətvari-neştərşəkillidir, yaşılımtıl-qonur rəngdədir;dodağı məxmər kimidir, görünüşünə görə enli əksinəyu-murtaşəkillidir, tünd qırmızı-qonur rəngdə olub, mavitəhər-bənövşəyi rəngli H hərfinə oxşar cizgisi vardır, bütöv və ya üç bölümlüdür, orta bölümü böyrəkşəkilli-ürəkşəkilli kiçik qabarlı törəməlidir, kənardakılar qısa olub,uzunsov-üçkünclü-dür.[4]

Çiçəkləməsi - Aprel ayı

Meyvə verməsi - Aprel-İyun ayları

Məhdudlaşdırıcı amillər[redaktə | əsas redaktə]

Dekorativ əhəmiyyətinə görə əhali tərəfindən intensiv toplanılması.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Samur – Dəvəçi, Kür-Araz və Xəzərsahili (Siyəzən rayonu, Beşbarmaq dağının təpə hissəsində) ovalıqlar, Kür düzənliyi, Abşeron, Diabar, Kiçik Qafqazın cənub rayonlarında rast gəlinir.[5]

Mühafizə tədbirləri[redaktə | əsas redaktə]

Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin azaldılması, yasaqlıqların təşkil edilməsi və toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin müəyyənləşdirilməsi məqsədəuyğundur. 

Sinonimləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Ophrys adonidis A.Camus & Gomb. 1951
  • Ophrys amanensis (E.Nelson ex Renz & Taubenheim) P.Delforge 1991
  • Ophrys amanensis ssp. antalyensis (Kreutz & Seckel) Kreutz 2004
  • Ophrys amanensis ssp. iceliensis (Kreutz) Kreutz 2004
  • Ophrys antalyensis Kreutz & Seckel 1998
  • Ophrys aranifera ssp. macedonica H.Fleischm. ex Soó 1927
  • Ophrys aranifera ssp. transhyrcana (Czerniak.) Soó 1931
  • Ophrys aranifera var. taurica Aggeenko 1886
  • Ophrys aranifera var. vierhapperi Soó 1927
  • Ophrys caucasica ssp. cyclocheila Aver. 1994
  • Ophrys cyclocheila (Aver.) P.Delforge 2004
  • Ophrys grammica (B.Willing & E.Willing) Devillers-Tersch. & Devillers 1991
  • Ophrys herae M.Hirth & H.Spaeth 1992
  • Ophrys herae ssp. janrenzii (M.Hirth) M.Hirth 2005
  • Ophrys hittitica Kreutz & Ruedi Peter 1997
  • Ophrys hystera Kreutz & Ruedi Peter 1997
  • Ophrys iceliensis Kreutz 2000
  • Ophrys janrenzii M.Hirth 2002
  • Ophrys leucophthalma Devillers-Tersch. & Devillers 1994
  • Ophrys macedonica (H.Fleischm. ex Soó) Devillers-Tersch. & Devillers 1994
  • Ophrys mammosa ssp. caucasica (Woronow) Soó 1973
  • Ophrys mammosa ssp. cyclocheila (Aver.) B.Baumann & al. 2003
  • Ophrys mammosa ssp. grammica B.Willing & E.Willing 1985
  • Ophrys mammosa ssp. leucophthalma (Devillers-Tersch. & Devillers) Kreutz 2004
  • Ophrys mammosa ssp. macedonica (H.Fleischm. ex Soó) Kreutz 2004
  • Ophrys mammosa ssp. serotina B.Willing & E.Willing 1985
  • Ophrys mammosa ssp. transhyrcana (Czerniak.) Buttler 1986
  • Ophrys mammosa ssp. vierhapperi (Soó) Soó 1973
  • Ophrys morio Paulus & Kreutz 2004
  • Ophrys sintenisii H.Fleischm. & Bornm. 1923
  • Ophrys sphegodes ssp. grammica (B.Willing & E.Willing) Kreutz 2004
  • Ophrys sphegodes ssp. herae (M.Hirth & H.Spaeth) Kreutz 2004
  • Ophrys sphegodes ssp. mammosa (Desf.) Soó ex E.Nelson 1962
  • Ophrys sphegodes ssp. parnassica Soó ex J.J. Wood 1980
  • Ophrys sphegodes ssp. sintenisii (H.Fleischm. & Bornm.) E. Nelson 1962
  • Ophrys sphegodes ssp. transhyrcana (Czerniak.) Soó 1959
  • Ophrys taurica (Aggeenko) Nevski 1935
  • Ophrys transhyrcana Czerniak. 1923
  • Ophrys transhyrcana ssp. amanensis E.Nelson ex Renz & Taubenheim 1983
  • Ophrys transhyrcana ssp. morio (Paulus & Kreutz) Kreutz 2004
  • Ophrys transhyrcana ssp. sintenisii (H.Fleischm. & Bornm.) Kreutz 2004

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Güllərin ən gözəli – Xarıbülbül
  2. http://redbook.az/?options=project&id=Qafqaz%20qa%C5%9F%20s%C9%99hl%C9%99bi
  3. Флора Азербайджана, 1952
  4. 4,0 4,1 Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016
  5. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabı. Nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və göbələk növləri, II nəşr, Bakı-2013

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]