Qalıgül övliya
| Qalıgül övliya |
|---|
Qalıgül övliya (qırğ. Калыгул олуя;[1] ) — Qırğızıstan mütəfəkkiri və nəsihətçi şairi. O, Qırğızıstan ədəbiyyatında "Zamanə" ədəbi cərəyanın görkəmli nümayəndələrindən biri hesab olunur.[2]
Qalıgül övliya cəmiyyət, məişət, həyat, adət-ənənələr və varlığın müxtəlif tərəfləri haqqında fikir və qənaətlərini "məsəllər" adlandırmış, bunları nəsihət və hikmətli sözlər şəklində qafiyəli formada çatdırmışdır. Məhz bu xüsusiyyətinə görə xalq arasında müdrik və övliya kimi tanınmışdır. O, digər şairlərdən fərqlənərək böyük məclislərdə şeir oxumamış, deyişmələrdə iştirak etməmiş və qopuz çalmamışdır. Öz əsərlərini hikmət, tirmə və nəsihətverici kəlamlar şəklində, musiqi müşayiəti olmadan söyləmişdir.[3]
Həyatı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qalıgül övliyanın həyatı və yaradıcılığı haqqında dəqiq məlumatlar məhdud saydadır. O, 1785-ci ildə İssık-kulun cənub tərəfində dünyaya gəlmişdir, lakin Şarşenbek Ümötaliyev və İbray Abdıraxmanov kimi tədqiqatçıların qeydlərində onun doğum yeri olaraq Qoşqar bölgəsi göstərilmişdir. Atası Sarıbağış tayfasının bisi və manabı olmuş Bay, babası isə Dövlətdir. Bayın beş oğlu olmuşdur. Onlar Medet, Berdiş, Berdike, Qalıgül və Jigitekdir.
Qalıgül övliya 6–7 yaşlarından etibarən öz kəndində Sopu ata adlı böyük bir moldadan təhsil almışdır. Əsərlərində olan məlumatlara əsasən, onun Şərq xalqlarının ədəbiyyatı, mədəniyyəti və tarixinə yaxından bələd olduğu məlum olmuşdur. Orta Asiyanın Xoca Əhməd Yasəvi və Allahyar Sufi kimi tanınmış şəxsiyyətlərinin əsərlərini, fəlsəfi görüşlərini və sufizm təlimini dərindən mənimsədiyi müşahidə olunur. Qalıgül gənc yaşlarından etibarən el arasında tanınmış və nüfuzu sürətlə artmışdır.[4]
Yaradıcılığı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qalıgül övliyanın ideyaları bəzi şairlər tərəfindən davam etdirilmiş, digər bir qrup sənətkar isə onun "Axır zaman" mövzusundakı baxışları ilə həmrəy olan əsərlər qələmə almışdır. Onun "məsəl" adlandırdığı kəlamları müxtəlif mövzu və istiqamətləri əhatə etməklə yanaşı, özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Bu məsəllər vahid və uzun bir əsər formasında deyil, hər biri qısa, konkret və nəticəyə əsaslanan kiçik düşüncə parçalarından ibarətdir. Müəllif həyatın müxtəlif tərəflərinə toxunmuş, cəmiyyət və insan həyatında sosial əhəmiyyət kəsb edən məsələləri gündəmə gətirmişdir. O, xeyir və şər, səxavət və xəsislik, həyat və ölüm, alicənablıq və daxili darlıq, əxlaq normaları, ailə və qohumluq münasibətləri, varlığın qanunauyğunluqları, eləcə də gözəllik və estetik dəyərlər barədə dərin mülahizələr irəli sürmüşdür.
Onun yaradıcılığına fərdi fəlsəfi və sosial baxışlar, habelə yığcam qənaətlər xasdır. Qalıgül övliyanın əsərləri təkcə məzmunu ilə yox, həm də forma və quruluş baxımından ənənəvi şifahi xalq poeziyası üslubundan fərqlənir. Belə ki, bu nümunələrdə 7–8 hecalıq ənənəvi ölçü hər zaman qorunmamış, daha çox 4–5 hecalıq qısa quruluşlu misralara üstünlük verilmişdir.[5]
Mirası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qalıgül övliyanın yaradıcılığı sovet dövründə qadağan edildiyi üçün əsərləri tam şəkildə yazıya alınmamış və tədqiqatlardan kənarda qalmışdır. Onun irsi ciddi mətn təhlili tələb edir, haqqındakı məlumatlar və əsərləri isə dəqiqləşdirilməyə və araşdırılmaya möhtacdır. Mövcud məlumatlara görə, Qalıgülün əsərlərindən bəzi nümunələr ilk dəfə 18 may 1922-ci ildə Narın rayonunda məşhur manasçı Sayakbay Orozbakovun rəhbərliyi ilə Q. Miftakov tərəfindən kağıza köçürülmüşdür. Həmçinin, onun yaradıcılığından bəzi örnəklər İ. Arabayevin 1925-ci ildə nəşr olunmuş "Savadın ləğvi üçün əlifba" dərsliyində "Qalıgülün sözləri" başlığı altında təqdim edilmişdir.
Mütəfəkkirin məşhur əsərləri, eləcə də onun haqqında xatirələr və elmi mülahizələr 2000-ci ildə işıq üzü görən "Ağıllı Qalıgül" adlı topluda cəmlənmişdir. Qalıgül övliyanın yaradıcılığı Qırğızıstan ənənəsində və akın yaradıcılığı tarixində dərin iz qoymuşdur. Onun xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə 30 oktyabr 1999-cu il tarixində doğma kəndində məqbərəsi ucaldılmışdır.[6]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Калыгулдун сөзү өлбөйт. kyrgyztuusu.kg
- ↑ "Личность Кыргызстана: Кыргызский Нострадамус Калыгул Бай уулу" (rus). limon.kg. 25 noyabr 2015. İstifadə tarixi: 25 aprel 2026.
- ↑ Осмонакун Ибраимов. "Доордун добушун тыңшаган Калыгул олуя" (qırğız). azattyk.org. 15 dekabr 2012. İstifadə tarixi: 25 aprel 2026.
- ↑ "Калыгул Бай уулу жөнүндө 13 факты. Аркасында жалы, көзүндө калы менен туулган олуя" (qırğız). sputnik.kg. 22 may 2021. İstifadə tarixi: 25 aprel 2026.
- ↑ "КАЛЫГУЛ ОЛУЯ" (qırğız). azattyk.org. 22 may 2004. İstifadə tarixi: 25 aprel 2026.
- ↑ “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9