Qanlı Milad

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qanlı Milad20 dekabr [1] və ya 21 dekabr 1963-cü ildə Kipr türklərinə qarşı silahlı hücumlara[2] verilən addır. Bu adada icmalararası qarşıdurmaların başlanğıcı hesab olunur[3]. Hadisələrdə cəmi 364 Kipr Türkü və 174 Kiprli Yunan həyatını itirdi[4].

Akritas Planı[redaktə | əsas redaktə]

İsveçrənin Sürix şəhərində Yunanıstan, Türkiyə və Birləşmiş Krallıq arasında keçirilən görüşlərdə hazırlanan konstitusiya ilə 16 Avqust 1960 tarixində Kipr Respublikası müstəqil bir dövlət olaraq quruldu[5]. Kipr Respublikasının ilk prezidenti seçilən III Makarios Kiprin 1961-ci ildə mövcud konstitusiya ilə idarə edilə bilməyəcəyini iddia etməyə başladı[6] və 1963-cü ilin noyabrında konstitusiyaya on üç maddəyə dəyişiklik təklif etdi[7]. Kipr Türk Birliyinin bu dəyişiklikləri qəbul etməsi üçün Kiprli Rum fanatikləri[8] Akritas Planı adı altında adada gərginliyi artıran qəzetlər nəşr etməyə[9] davam etdilər.

Qanlı Milad[redaktə | əsas redaktə]

1963-cü il dekabrın 20-nə keçən gecə Nikosiyanın Tahtakale rayonunda avtomobillərə atəş açması nəticəsində Zeki Halil və Cemaliye Emirali öldürüldü[1]. İlk başda 30 kənd hücuma məruz qaldı[10]. Ümumilikdə 103 kəndə hücum edildi[11]. Nikosiyanın Kiçik Qaymaqlı mahalı mühasirə altına alınmışdı[1]. Qanlıdərə bölgəsində Türklərə qarşı bir hücum təşkil edildi[12]. Larnaka və Tuzla bölgələrində Türk evləri atəşə tutuldu və doqquz adam öldü. Bölgədəki 13 Türk kəndinin sakinləri 23 dekabr tarixindən etibarən daha böyük Türk kəndlərinə köç etdi[13]. 1 yanvar 1964-cü ildə Daily Herald aşağıdakıları bildirdi:

Türk evlərinə gələndə dəhşətə gəldim. Divarlar istisna olmaqla, tamamilə məhv edilmişdi. Şübhə edirəm ki, hətta bir napalm hücumu belə məhv ola bilər[14].

Ayvasıldakı hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

Ayvasılda[15] Türklərə qarşı hücumlar edildi. Bu hücumlar 21-22 dekabr tarixlərində baş verib. Xəlil Sədrazam kənddə əvvəlcə 12 nəfərin öldürüldüyünü bildirir. Sonra onu öldürməyə davam etdiklərini söyləyir[10][16]. 3 yanvar 1964-cü ildə 9 nəfərin cəsədi tapıldı və dəfn edildi[17]. 13 yanvar 1964-cü ilə qədər davam edən qazıntılar zamanı 21 nəfərin qalıqları tapıldı[10][18]. Öldürülənlər Nikosiya Tekke Bağında (Şəhidlik) dəfn edildi[10][17].

Kumsal Basqını[redaktə | əsas redaktə]

24 dekabr 1963-cü ildə Nikosiyanın Kumsal rayonunda 11 nəfər öldürüldü. Bunlardan 4-ü Təqaüdçü Tibbi Briqada generalı Nihat İlhanın ailəsi idi (o vaxtlar Kiprdə 650 şəxsi heyəti olan[1] Kipr Türk Qüvvələri Alayı Komandanlığının mayoru). İlhan'ın evindəki hamamda həyat yoldaşı Mürkün İlhan və övladları Murat, Kutsi və Hakan ölü tapıldı[19]. Basqının edildiyi ev daha sonra Barbarizm Muzeyi olaraq ziyarətçilər üçün açıldı.

Nəticələr[redaktə | əsas redaktə]

364 Kipr Türkü və 174 Kiprli Yunan həyatını itirdi[4] və 8,667 Kipr Türkü 103 kəndi tərk etdi[1]. 22 dekabr 1985-ci il tarixli Milliyet qəzetində köç etməyə məcbur olanların sayı 25 min, 23 dekabr 1993-cü il tarixli qəzetdə isə sayının 30 min olduğu bildirilir[11][20]. John Terence O'Neill və Nicholas Rees, 30.000 Kipr Türkünün köç etməli olduqlarını ifadə etdi[21]. Dekabrın 25-də Kipr Türk Qüvvələri alayı yerləşdirildi və Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus döyüş təyyarələri Nikosiya üzərindən xəbərdarlıq uçuşlarına başlamışdılar[1]. Hadisələr üstünə 30 Dekabr 1963-cü il günü toplanan Birləşmiş Krallıq, TürkiyəYunanıstan hökumətləri Yaşıl Xəttdi təyin edən Yaşıl Xətt Andlaşması edildi[20].

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1 2 3 4 5 6 "Kanlı Noel" den ders almalıyız (1)", 5 Ocak 2009 tarihli Önce Vatan gazetesi
  2. "Kanlı Noel' temizlik operasyonuydu!", 21 Mart 2007 tarihli Sabah gazetesi
  3. "CIA - The World Factbook - Cyprus". İstifadə tarixi: 2 Ocak 2016. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  4. 1 2 Oberling, Pierre. The road to Bellapais (1982), Social Science Monographs, sf.120: "According to official records, 364 Turkish Cypriots and 174 Greek Cypriots were killed during the 1963-1964 crisis."
  5. Hasgüler, Mehmet (Şubat 2007). a.g.e, 231. sayfa.
  6. Hasgüler, Mehmet. Kıbrıs'ta Enosis ve Taksim Politikalarının Sonu; 238. sayfa, Alfa Yayınları, Şubat 2007, ISBN 975-297-836-3.
  7. Hasgüler, Mehmet (Şubat 2007). a.g.e, 239. sayfa.
  8. İsmail, Sabahattin. 20 Temmuz Barış Harekatının nedenleri, gelişimi, sonuçları ; 105. sayfa, Kastaş A.Ş. Yayınları, 1988, ISBN 975-763-905-2.
  9. Kürşad, Fikret; Haşim Altan, Mustafa; Egeli, Sabahattin. Belgelerle Kıbrısʼta Yunan emperyalizmi; 195. sayfa, Kutsun Yayınevi, 1978.
  10. 1 2 3 4 Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Tören, Bayram ve Anma Günleri. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  11. 1 2 "Kıbrıs Türk'ü Kanlı Noel'i andı". (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  12. Belgelerle Türk tarihi; 25-29. sayfa, Menteş Kitabevi, 2001.
  13. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde Tören, Bayram ve Anma Günleri. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  14. Stephen, Michael. The Cyprus question (1997), The British-Northern Cyprus Parliamentary Group, sf. 15
  15. Türk dünyası araştırmaları; 176. sayfa, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1989.
  16. Kıbrıs'ta Varoluş Mücadelemiz ve Anıtlarımız. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  17. 1 2 "Siyah beyaz düşler". İstifadə tarixi: 21 Aralık 2010. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  18. 14 Ocak 1964 tarihli Halkın Sesi gazetesi
  19. "KKTC'de kumsal baskını şehitleri anıldı" 24 Aralık 2007 tarihli Milliyet gazetesi
  20. 1 2 "Kanlı Noel'in içyüzü". (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  21. John Terence O'Neill, Nicholas Rees. nited Nations peacekeeping in the post-Cold War era (2005), Taylor & Francis, sf.81

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]