Qara şənbə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Qara şənbəAzərbaycan manatın məzənnəsinin axırıncı 20 il ərzində xarici valyutalara nisbətdə birinci dəfə xeyli faiz ucuzlaşması günüdür. Başqa sözlə 1995-ci ildən bu tərəfə manatın birinci devalvasiyası idi. Həmçinin devalvasiya şənbə günü - 21 fevralda həyata keçirilmişdir. Bir gün ərzində manatın məzənnəsi dollar və avroya qarşı 33,4% ucuzlaşıb. Mərkəzi Bankın rəsmi məlumatına görə belə bir qərarın məqsədi “milli iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə əlavə stimullar yaratmaq, onun beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini və ixrac potensialını daha da gücləndirmək, bu əsasda tədiyə balansının və ölkənin beynəlxalq ödəmə qabiliyyətinin strateji dayanıqlığını təmin etmək məqsədilə qəbul edilmişdir”[1].

Devalvasiyadan əvvəl[redaktə | əsas redaktə]

Yanvarın 10-da Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin sədrliyi ilə Nazirlər Kabinetinin 2014-cü ilin sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunan iclasında çıxışı zamanı Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov deyib ki, bir sıra ölkələrdə müəyyən xarici və daxili amillərin təsiri altında əsl valyuta böhranları baş vermişdir və psixoloji amili nəzərə alaraq Mərkəzi Bank valyuta bazarının həm nağd, həm də qeyri-nağd seqmentlərində çevik tənzimləmə tədbirləri görmüşdür.

Bildiyiniz kimi, ötən il bir sıra ölkələrdə müəyyən xarici və daxili amillərin təsiri altında əsl valyuta böhranları baş vermişdir. Nəticədə bir sıra milli valyutalar məcburi olaraq ciddi devalivasiyaya uğramışdır. Rus rublu 80 faiz, qazax təngəsi 19 faiz, türkmən manatı 22 faiz, Belarus rublu 17 faiz, Ukrayna qrivnası 90 faiz, türk lirəsi 8 faiz ucuzlaşmışdır. Sabit məzənnə əhalinin gəlirlərinin, yığımlarının dəyərdən düşməsinin qarşısını alır və korporativ və maliyyə sektorunda sabitliyin təmin olunmasının çox mühüm amilidir. Bir sıra beynəlxalq agentliklər bu yaxınlarda manatı Müstəqil Dövlətlər Birliyi və Şərqi Avropa məkanında ən stabil və etibarlı valyuta kimi tanımış və onun çox müsbət perspektivlərini qeyd etmişlər. 2014-cü ildə qonşu ölkələrdə, bölgədə gedən mürəkkəb proseslərlə bağlı yaranmış psixoloji təzyiqlərə baxmayaraq, vaxtında görülmüş tədbirlər nəticəsində manatın məzənnəsi sabit saxlanılmışdır. Bunun üçün Mərkəzi Bank valyuta bazarının həm nağd, həm də qeyri-nağd seqmentlərində çevik tənzimləmə tədbirləri görmüşdür.[2]

Yanvarın 27-də “Azərbaycan Respublikası regionlarının 2014-2018-ci illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı”nın icrasının birinci ilinin yekunlarına həsr olunan konfrans zamanı Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev öz çıxışında qeyd etdi ki, manatın avroya qarşı bahalaşması müsbət hal deyil və bir manatın bir avro səviyyəsində qalması makroiqtisadi vəziyyəti və stabiliyyini təmin ediləcək.

Qeyd etdiyim kimi, manatın məzənnəsi sabitdir. Dünyada neftin qiymətinin düşməsi ilə bağlı manatın məzənnəsinə heç bir mənfi təsir olmamışdır. Əksinə, manat daha da güclənir. Hesab edirəm ki, biz bu məsələyə baxmalıyıq. Çünki o vaxt biz pul islahatını apararkən bir manat bir dollara bərabər idi. Ondan sonra manatın qiyməti qalxdıqca 1 manat 1,3 dollar olmuşdur. Bir növ manat avroya bağlı idi. Bir manat bir avro. İndi isə bir manat bir avrodan daha da qiymətlidir və bahalıdır. Əlbəttə ki, sosial məsələlərin həlli üçün bu, müsbət amildir. Ancaq biz bütün məsələlərə kompleks şəkildə yanaşmalıyıq. İqtisadiyyat, ixrac potensialımız üçün bu, o qədər də müsbət hal deyil. Ona görə hesab edirəm ki, manatın bundan sonra da avroya qarşı bahalaşması müsbət hal deyil. Hesab edirəm ki, bir manat bir avro səviyyəsində qalarsa, makroiqtisadi vəziyyət təmin ediləcək. Eyni zamanda, bu, insanların gündəlik həyatına ancaq müsbət təsir göstərəcək. Eyni zamanda, bizim ixracımız üçün heç bir problem yaranmamalıdır. Çünki Azərbaycan iqtisadiyyatı bundan sonra ixracyönümlü iqtisadiyyat kimi inkişaf etməlidir. Bir qədər sonra mən bu barədə öz fikirlərimi daha da geniş şəkildə deyəcəyəm. Ona görə ixracın inkişafı, təşviqi indi gündəlikdə duran məsələlərdir. Manatın məzənnəsi isə burada önəmli rol oynayır. Ona görə hesab edirəm, müvafiq qurumlar, hökumət, Mərkəzi Bank bu məsələlərə diqqətlə yanaşmalıdırlar ki, manat həddindən artıq bahalaşmasın.[3]

Eyni zamanda bank və maliyyə sahəsində müəyyən problemli tendensiyalar mövcud idi. Əhalinin yerli valyutaya inam itirilməsi də müşahidə olunurdu. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, 2015-ci ilin fevralın 1-nə banklar tərəfindən 80,3 milyon manat cəlb edilmişdi. 2014-cü ilin eyni göstəricisi ilə nisbətdə, 31,66% azalma qeydiyyata alınmışdı. Depozitlər üzrə ödəmələr isə, 55,07% artaraq, 116,9 milyon manat təşkil edib[4]. Mübadilədən pulun müsadirə əmsalı da 122 milyon çatmışdı. 2014-cu ilin yanvarında bu göstərici 40 milyon manat təşkil etmişdi. Müddəti keçmiş kreditlərin ümumi həcmi 1 mlrd. keçdi[5]. Banklar tərəfindən xarici valyuta satışları da yanvarda demək olar ki rekord vurdu. Mərkəzi Bankın məlumatına görə 2015-ci ilin yanvarında xarici valyuta üzrə konvertasiya əməliyyatları üzrə qalıq 52,2% artım göstərdi. Eyni zamanda ümumən valyuta bazarı 39,4% artım göstərərək, 1518,5 milyon manat təşkil etdi. Banklar tərəfindən xarici valyuta satışı 43,7% artaraq 1170,7 milyon AZN təşkil etdi, alış isə 26,79% artaraq 347,7 milyon manat təşkil etdi. Əgər bütöv 2014-cü il üzrə banklar tərəfindən valyuta satışı 0,1% və alışı 8,33% artmışdı və nəticədə ÜDM-nin 26,76% təşkil etdiyi şərtilə, vaıyuta əməliyyatların kəskin artımı valyuta bazarın ÜDM-in 41,81%-na çatdı[6].

Devalvasiyadan qabaq həmçinin sürətli pul emissiyası da qeyd etmək olar. 2015-ci ilin yanvarında pul emissiyası hər gün 22,602 milyon təşkil etməklə (bir il əvvəl 16,232 milyon manat təşkil etmişdi), ay üzrə 700,665 milyon manat təşkil etdi (2014-cü ilin yanvarına nisbətdə 39,25% artım)[7]. Bank aktivlərin təmiz gəlirliyi yanvar ayında 0,38% təşkil etdi (1 il əvvəl 3,32%)[8].

2015-ci ilin yanvarında Mərkəzi Bankın həmçinin bank sahəsinin maliyyəşməsini də 5,06% artırdı (keçən il üzrə ümumi olaraq 2,26% təşkil etmişdi). Pul dəyərində tarixi rekord vurulmuşdu və maliyyənin ümumi həcmi 3383,2 milyon manat təşkil etdi. Bunan əvvəl ən yüksək göstərici 2013-cü ilin yanvarın nəticələrinə görə qeydə alınmışdı – 3293 mln. manat[9]. Müsbət faktor kimi yalnız banklarda mövcud olan kreditlər üzrə proviziyanın azalmasını qeyd etmək olar. Fevralın 1-nə bu göstərici bankların ümumi mənfəətinin 17,8% təşkil etmişdi[10]. Fevralın 15-də Financial Times jurnalına müsahibədə Mərkəzi Bankın İdarə heyətinin sədri Elman Rüstəmov xəbər verdi ki, MB manatın dollara nisbətdə ucuzlaşmasına gedəcək və gələcəkdə məzənnə siyasətindən məzənnə səbətindən istifadə ediləcək.

Fiskal və monetar siyasətə bəzi düzəlişlər edilməsi çox vacibdir. Hesab edirik ki, mübadilə kursunun daha çevik rejiminə keçməliyik və biz tədricən inflyasiyanın hədəflənməsi rejiminə keçəcəyik. Valyutanın dəyərdən düşməsi tədricən baş verə bilər və Mərkəzi Bank bu məsələdə əhalinin maraqlarını nəzərə alacaq. Mərkəzi Bank məzənnə siyasətində ikitərəfli məzənnənin hədəflənməsindən valyuta səbəti dəyərinin hədəflənməsinə keçir. Məzənnə siyasətinin dollar və avronun daxil olduğu iki valyutalı səbət mexanizmi əsasında həyata keçirilməsi məqsədəuyğun hesab edilib. Burada avronun payı 20-30%, inflyasiya ilə bağlı oriyentir isə 5-7% təşkil edəcə. 2015-ci il ən çətin illərdən biridir. Bu ildə əsas məqsəd iqtisadiyyatın diversifikasiyası, yeni inkişaf modelinə keçmək və xammaldan asılılığın azaldılmasıdır.[11][12]

Növbəti günü, bazar ertəsi, 16 fevral, Mərkəzi Bank rəsmi məlumat yayıb:

Mərkəzi Bankın İdarə Heyəti 16 fevral 2015-ci il tarixindən etibarən məzənnə siyasətində ikitərəfli məzənnənin hədəflənməsindən valyuta səbəti dəyərinin hədəflənməsinə keçid barədə qərar qəbul etmişdir. Məzənnə siyasətinin ABŞ dolları və Avronun daxil olduğu iki valyutalı səbət mexanizmi əsasında həyata keçirilməsi məqsədəuyğun hesab edilmişdir. Bu zaman müəyyən olunmuş dəhliz çərçivəsində valyuta bazarında Mərkəzi Bankın iştirakı davam edəcəkdir. Tətbiq edilən yeni əməliyyat çərçivəsi iqtisadi subyektlərin tədricən adaptasiyasına şərait yaratmaqla, eyni zamanda məzənnə siyasətinin çevikliyini və makroiqtisadi effektivliyini təmin edəcəkdir.[13]

Fevralın 17-də Elman Rüstəmov Azərbaycan manatının devalvasiya olunmayacağı haqqında AzTV-ə müsahibədə dedi:

Manatın məzənnəsinin müəyyənləşdirilməsində bivalyutalı səbətə keçid yeni bir maliyyə innovasiyası deyil. Xatırlatmaq istəyirəm ki, 2008-2011-ci illərdə Azərbaycanda manatın məzənnəsinin müəyyənləşdirilməsi üçün bivalyutalı səbətdən istifadə edilib. həmin dövrdə bivalyutalı səbətdən istifadə daha çevik məzənnə siyasəti həyata keçirməyə imkan verib. O dövrdə neftin qiyməti yüksək olduğu bir şəraitdə bu, balansdan irəli gələn tədbir idi. Manatın məzənnəsinin möhkəmlənməsinə böyük təzyiq var idi. Manat dollara münasibətdə əhəmiyyətli dərəcədə bahalaşırdı. Biz o dövrdə səbətdə avrodan imtina etməsə idik manatın məzənnəsi daha yüksək olardı. Bunun üstün tərəfləri olsa da (inflyasiyanın azalması), ölkənin ixrac potensialına təsiri mənfidir hazırkı dövrdə avro dollara qarşı ucuzlaşır. Bizim məzənnəmiz dollara sərt olaraq bağlandığı üçün dolların avroya qarşı bahalaşması manata da ötürülür və manat avroya qarşı bahalaşır. Ümumiyyətlə manatın məzənnəsi üzən rejimdədir. Biz dollara bağlıyıq. Dollar isə başqa məzənnələrə nisbətdə üzən rejimdədir. Bu ötürücülük ona gətirib çıxarır ki, avro manata nisbətdə ucuzlaşır. Avropa bizim əsas ticarət tərəfdaşlarımızdan biridir və bu, bizim iqtisadi perspektivlərimizə təsir göstərə bilər. Belə olan şəraitdə manatın dollardan asılılığını azaltmaq üçün avronu bərpa etdik. Lakin səbətdə avronun payı o qədər də yüksək deyil. Bivalyutalı səbət bizim məzənnə siyasətimizə məlum çeviklik, bazar elementləri gətirir. Manatın zəifləməsi üçün fundamental amil yoxdur. Əgər iqtisadi nəzəriyyə yaxud praktikaya müraciət etsək, milli valyutanın ucuzlaşması iki halda baş verir: 1. Ölkənin ödəmə balansında defisit varsa, milli valyutanın zəifləməsi bütövlükdə idxalatın azalmasına gətirib çıxarır və beləliklə, bahalaşma baş verir. 2. Ölkənin xroniki ödəmə balansı şəraitində heç bir ehtiyatı yoxdur. Lakin biz deməliyik ki, bu gün Azərbaycanın ÜDM-in 70%-ə yaxın səviyyədə, dövriyyədə olan manat həcminin isə 2,5 qatı qədər ehtiyatı var. Yuxarıda sadalanan şərtlərin heç biri Azərbaycanda yoxdur. Bunagörə də, manatın zəifləməsi üçün heç bir amil yoxdur[14]

Fevralın 18-də maliyyə nazirliyin yaydığı məlumata görə, Azərbaycanın xarici dövlətə borcu 6,478 mlrd. ABŞ dolları təşkil edir və bu da ÜDM-in 8,6% təşkil edir.[15] Növbəti gün Azərbaycan dövlət büdcəsinə yenidən baxlması haqqında deputat Vahid Əhmədov xəbər verdi.[16] Eyni zamanda məlum oldu ki, ilin ilk ayın nəticələrinə görə neftdən gəlir kəskin sürətdə azalıb. Gəlir 1,065 mlrd. dollar təşkil edib, Dövlət Statistika Komitənin məlumatına görə, bu da 2014-cü ilin yanvar ayı ilə müqayisədə 34,2% və ya 552,67 milyon dollar azdır. Eyni zamanda ümumi olaraq ixrac 1277 milyon dollar təşkil edib (2014-cü ildə neftdən gələn gəlir 1618 milyon dollar təşkil etmişdi)[17].

Fevralın 20-si, həftənin beşinci günü Mərkəzi bank bütün banklara şənbə və bazar günlərin iş günü olduğu haqqında məlumat göndərib[18][19].

Devalvasiya[redaktə | əsas redaktə]

Nəticədə Mərkəzi Bankın İdarə Heyətinin 21 fevral 2015-ci il tarixli qərarı ilə 21 fevral 2015-ci il tarixinə 1 ABŞ dollarının rəsmi məzənnəsi 1.05 AZN səviyyəsində müəyyən edilmişdir. Mərkəzi Bankın rəsmi məlumatına görə:

Bu qərar milli iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə əlavə stimullar yaratmaq, onun beynəlxalq rəqabət qabiliyyətini və ixrac potensialını daha da gücləndirmək, bu əsasda tədiyə balansının və ölkənin beynəlxalq ödəmə qabiliyyətinin strateji dayanıqlığını təmin etmək məqsədilə qəbul edilmişdir. Manatın məzənnəsinin korreksiyası həmçinin xarici ticarət tərəfdaşımız olan əksər ölkələrin milli valyutalarının son dövrlərdə əhəmiyyətli ucuzlaşmasının milli iqtisadiyyatın rəqabət üstünlüklərinə mənfi təsirlərini neytrallaşdırmağa yönəlib.

Nəticə[redaktə | əsas redaktə]

Devalvasiya iqtisadi subyektlərin hamısı üçün gözlənilməz oldu. Nəticədə ölkə üzrə (xüsusən Bakıda) mağazalar məhsul satışını dayandırmağa başladılar. Devalvasiyanı nəzərə alaraq, satıcılar məhsulların qiymətlərini yenidən müəyyənləşdirməyə başladılar[20]. Belə bir halın baş verməsi həmçinin dövlət qurumları üçün də gözlənilməz oldu və 21 fevral gündüzdən etibarən İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliyi yanında Antiinhisar Siyasəti və İstehlakçıların Hüquqlarının Müdafiəsi Dövlət Xidməti tərəfindən manatın məzənnəsinin dəyişdirilməsi ilə əlaqədar istehlak bazarında baş verə biləcək sui-istifadə halları və süni qiymət artımının qarşısının alınması üçün nəzarət tədbirlərini daha da gücləndirilib və nəticələrindən asılı olaraq qanunvericiliyə uyğun tədbirlər görməyə başladı[21]. Buna baxmayaraq KİV-lər tərəfindən növbəti gün müxtəlif əmtəələrdə qiymət bahalaşması qeydiyyata alınıb.

Eyni zamanda banklar da bu addımı demək olar ki, gözləmirdilər və ona görə banklar arasında aktiv şəkildə 23 fevraldan etibarən məzənnənin enməsi haqqında şayiələr gezməyə başladı. Bir çox ekspertlərin fikrincə devalvasiya haqqında qərarın elan olunmasından sonra valyutadəyişmə məntəqələrində dollara böyük tələbatın yaranması ilə bağlı olaraq, növbəti günlər məzənnənin aşağı düşməsi ehtimalı yaranır. Buna görə, bir çox banklar hətta günortadan sonra dollar qəbul etmirdilər (bəziləri ümumiyyətlə növbəti günlər üçün dolların alış qiymətini göstərmədilər)[22].

Yaranan şayiələri aradan çıxartmaq üçün, Mərkəzi bank məzənnəni elan etmə qaydalarını dəyişdirdi. 21 fevral 2015-ci ildən etibarən məzənnə “günün axırına” kimi yox, “bu gündən başlayaraq” kimi müəyyən edilib. Eyni zamanda, 1,05 məzənnəsi 21-23 fevral tarixləri üçün müəyyən edilmişdi[23]. Eyni zamanda vacib problem mənbəyi xarici valyutalarda götürülən kreditlər oldu. Bununla bağlı suala cavab olaraq, Mərkəzi Bank qeyd edib ki, “real olaraq dolların manata qarşı məzənnəsinə görə, kredit borcunuzu qaytarmalısınız”[24].

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının bəyanatı
  2. Elman Rüstəmovun vədi və proqnozu
  3. Prezident İlham Əliyev regionların 2014-2018-ci illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramının icrasının birinci ilinin yekunlarına həsr olunan konfransda iştirak edib
  4. Чистый отток депозитов из банков фиксируется в Азербайджане
  5. Банки увеличили изъятие денег из экономики Азербайджана в 3 раза, а просрочка по кредитам впервые превысила 1 млрд. манатов
  6. Валютный рынок Азербайджана вырос на 39% до 42% ВВП
  7. 40-процентный всплеск денежной эмиссии предшествовал девальвации маната
  8. Издержки снизились до 60,5% генерируемого азербайджанскими банками дохода
  9. Центральный банк Азербайджана побил рекорд рефинансирования и обеспечивает 19% активных операций банковского сектора
  10. Провизии по кредитам рухнули до 17,8% общей прибыли банков Азербайджана
  11. Любое ослабление курса валюты в Азербайджане будет постепенным - глава Центробанка
  12. Elman Rüstəmov:"Yeni məzənnə siyasətində inflyasiya ilə bağlı oriyentir 5-7% təşkil edəcək"
  13. Məzənnə siyasətinin yeni əməliyyat çərçivəsi barədə
  14. Elman Rüstəmov məzənnə siyasətinin dəyişdirilməsinin səbəblərini açıqladı
  15. Hər bir azərbaycanlının xaricə 675 dollar borcu var
  16. Azərbaycanın dövlət büdcəsinə təkrar baxılacaq
  17. Azərbaycan bir aya 1 milyard dollarlıq neft satıb
  18. В этот уикенд в Азербайджане банки будут работать в обычном режиме
  19. Bu şənbə və bazar Azərbaycan bankları işləyəcək
  20. Bakıda mağazalar məhsul satışını dayandırdılar
  21. Nazirlik: Süni qiymət artımının qarşısının alınması üçün tədbirlər gücləndirilib
  22. Banklar dolların ucuzlaşmasına hazırlaşırlar
  23. Mərkəzi Bank hazırkı məzənnənin nə vaxtadək qüvvədə olacağını açıqladı
  24. Diqqət: Mərkəzi Bankdan dollarla götürülən kreditlərlə bağlı - AÇIQLAMA