Qara gəndalaş

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Qara gəndalaş
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Sıra:Fırçaotuçiçəklilər
Fəsilə:Adokskimilər
Cins:Gəndalaş
Növ: Qara gəndalaş
Elmi adı
Sambucus nigra
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
IPNI  ???

Qara gəndalaş (lat. Sambucus nigra L.)[1] - gəndalaş cinsinə aid bitki növü.[2]

Hündürlüyü 3-5 m olan, qollu-budaqlı kol, bəzən hündürlüyü 5-8 m olan balaca ağacdır. Cavan budaqları hamar, əvvəlcə yaşıl, daha sonra isə yaşılımtıl-boz olur. Yaşlı budaqların qabığı boz-kül rənglidir, uzununa çatlaqdır. Budaqların özəyi ağ və çox yumşaqdır. Yalançı zoğları xırda və yumurta-şəkillidir.[3]. Mezofitdir, meşə bitkilik tipində rast gəlir. Əsasən meşələrdə, meşə kənarında, rütübətli, daşlı, kölgəli dərələrdə, yamaclarda tək-tək və seyrək qrup şəklində bitir

Yarpaq[redaktə | əsas redaktə]

Yarpaqları qarşı-qarşıya düzülmüş, mürəkkəb, tək lələkvari, tünd-yaşıl rəngdədir, 5 (7) ədəd yarpaqcıqdan ibarətdir; yarpaqcıqlar uzunsov-oval və ya yumurtaşəkilli-ovaldır, uc hissədə dartılımış sivriləşmişdir, kənarları qeyri-bərabər mişarlı, çılpaq və ya alt tərəfdən nəzərə çarpan damarlı olub, qısa tüklüdür.[3]

Çiçək[redaktə | əsas redaktə]

Çiçəkləri uc hissədə yerləşmiş, yastı, çoxçiçəkli, qalxanşəkilli-süpürgəvari çiçək qrupunda toplanmışdır, biri kənardadır, oturaqdır, digərləri çiçək saplağındadır; çiçəkləmədən sonra çiçək qrupu sallaq vəziyyətdə olur. Tac sarımtıl-ağ rəngdədir, diametri 5-6 mm-dir, ətirlidir.[3]

Meyvə[redaktə | əsas redaktə]

Meyvələri lətlidir, qara-bənövşəyi rəngli, parlaqdır, 2-4 ədəd yastı uzunsov, köndələn-qırışlı çəyirdəklidir.[3]

Çiçəkləmə[redaktə | əsas redaktə]

May-İyul [3]

Meyvə verməsi[redaktə | əsas redaktə]

İyul-Sentyabr[3]

Azərbaycanda yayılması[redaktə | əsas redaktə]

BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. dağ. Ovalıqdan orta dağ qurşağına, bəzən yuxarı dağ qurşağına qədər.[3]

Yaşayış mühiti[redaktə | əsas redaktə]

Nəmli, qaranlıq, daşlı dərələrdə, meşəli dağ dərələrində, yamacların yarpaqlı meşələrinin kolluqlarında, meşə kənarında səpələnmiş və qrup halında rast gəlinir.[3]

Təsərrüfat əhəmiyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Dərman əhəmiyyətli və zəhərli bitkidir. Tərkibində zülal və aşı maddəsi, efir yağı, alma turşusu və s. vardır. Yetişmiş meyvələrindən bəzən yeyinti sənayesində ziyansız boya kimi istifadə olunur. Dekorativ bitkidir.[3]

Kimyəvi tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Qara gəndalaş C vitamini, flavonoid, qlikozid, steroid, aşı maddələri, efir və piyli yağlar, qətran, antosian və karotinoidlərlə zəngindir.

Mənbə[4][redaktə | əsas redaktə]

  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı,Bakı 2016
  4. Mehdiyeva N.P. «Azərbaycanın dərman florasının biomüxtəlifliyi», Bakı,2011