Qaraca paleolit düşərgəsi
| Qaraca paleolit düşərgəsi | |
|---|---|
| Ölkə |
 Azərbaycan |
| Şəhər | Mingəçevir |
| Tikilmə tarixi | erkən paleolit |
| Üslubu | Arxeoloji abidə |
  Qaraca paleolit düşərgəsi |
|
Qaraca paleolit düşərgəsi — Azərbaycanın Mingəçevir şəhəri ərazisində, Mingəçevir su anbarının sahilində yerləşən Erkən Paleolit dövrünə aid arxeoloji abidə. Düşərgə açıq tipli paleolit düşərgəsi kimi tədqiq edilir və burada Aşel dövrünə aid əl çapacaqları, çopperlər, nukleuslar, qaşovlar və digər daş alətləri aşkar edilmişdir.[1][2]
Coğrafi mövqeyi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaraca paleolit düşərgəsi Mingəçevir su anbarının Mingəçevir şəhəri sahilində yerləşir. Abidə Kür çayı hövzəsinin orta hissəsində yerləşən paleolit abidələrindən biridir. Abidə dəniz səviyyəsindən 80m hündürlükdə, Qaraca silsiləsinin șimal-qərb hissəsində, orta və erkən dördüncü dövr çöküntülərinin su anbarı sahilində, bənddən ~ 1,0 km şərqdə başlayan və ~ 0,7 km uzanan ərazidə yerləșir.[1][3][4]
Tədqiqi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaraca paleolit düşərgəsi 2012-ci ildə Mingəçevir su anbarı ətrafında Azərbaycan və Rusiya alimlərinin iştirakı ilə aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı qeydə alınmışdır. Sonrakı illərdə abidədə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunun paleolit arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən tədqiqatlar aparılmışdır.[1]
2013-cü ildə Qaraca abidəsi ilə bağlı tədqiqatların nəticələri Azərbaycan və Rusiya alimlərinin iştirakı ilə müzakirə edilmişdir. Həmin tədqiqatlar zamanı düşərgədən əl çapacaqları, çopperlər, nukleuslar və qaşovlar da daxil olmaqla müxtəlif daş məmulatları aşkar edilmişdir.[2]
2021-ci ildə Qaraca abidəsinin mütləq yaşının müəyyən edilməsi məqsədilə nümunələr götürülmüş və onların lüminessent üsulla Danimarkada ixtisaslaşmış laboratoriyalarda tədqiq edilməsi nəzərdə tutulmuşdur.[5]
Arxeoloji materiallar
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaraca düşərgəsindən əl çapacaqları, çopperlər, nukleuslar, qaşovlar və digər daş məmulatları aşkar edilmişdir. Bu materiallar Cənubi Qafqazın Erkən Paleolit dövründə yaşamış insanların əmək alətlərinin və daş emalı texnologiyalarının öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.[2]
AMEA-nın məlumatına görə, Qaraca düşərgəsində Azıx mağarasından kənarda 10-dan artıq çopper və qiqantolit, həmçinin daş balta və ya splitter tipli alət aşkar edilmişdir.[1]
Qaraca abidəsindən əldə olunan iri ölçülü daş alətlər Azıx mağarasının aşağı təbəqələrindən məlum olan Quruçay arxeoloji mədəniyyətinə xas alətlərlə müqayisə edilmişdir. Qaracada belə alətlərin aşkar olunması Quruçay mədəniyyətinin yayılma arealının öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli hesab edilir.[6]
Xronologiyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaraca paleolit düşərgəsinin dəqiq xronologiyasının müəyyənləşdirilməsi üçün geoloji, arxeoloji və paleontoloji məlumatlardan istifadə edilmişdir. 2013-cü ildə yayımlanan AMEA materialında abidənin yaşı geniş diapazonda, təxminən 1,8 milyon ildən 500 min il əvvələ qədər ehtimal edilmişdir.[2]
Qaracanın mütləq yaşının daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi məqsədilə sonrakı tədqiqatlarda abidədən nümunələr götürülmüş və onların lüminessent üsulla tarixləndirilməsi üçün Danimarkadakı ixtisaslaşmış laboratoriyalarda tədqiq edilməsi nəzərdə tutulmuşdur.[5]
Aşel mədəniyyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaraca paleolit düşərgəsinin daş sənayesi Aşel dövrü ilə əlaqələndirilir. AMEA Qaraca abidəsini açıq tipli Aşel düşərgəsi kimi təqdim edir.[1]
Abidədən aşkar edilmiş əl çapacaqları, çopperlər, nukleuslar və qaşovlar Aşel daş sənayesinin öyrənilməsi üçün əsas arxeoloji materialları təşkil edir.[2]
Quruçay mədəniyyəti ilə əlaqəsi
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaraca düşərgəsindən aşkar edilmiş iri daş alətləri Azıx mağarasının aşağı təbəqələrindən məlum olan Quruçay arxeoloji mədəniyyəti ilə müqayisə edilmişdir. AMEA materialında belə alətlərin Mingəçevir su anbarının sahilində yerləşən Qaraca qədim daş dövrü düşərgəsində də aşkar edildiyi və bunun Quruçay mədəniyyətinin yayılma arealının müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıdığı qeyd olunur.[6]
UNESCO-nun Azərbaycan tərəfindən təqdim edilmiş İlkin Siyahı materialında Mingəçevir su anbarının sahilində yerləşən Qaraca paleolit abidəsində Azıx mağarasının Quruçay mədəniyyəti ilə oxşar daş alətlərinin aşkar edildiyi bildirilir.[7]
Elmi əhəmiyyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qaraca paleolit düşərgəsinin tədqiqi Azərbaycan ərazisinin Paleolit dövründə məskunlaşmasının və qədim insan qruplarının maddi mədəniyyətinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. AMEA-nın məlumatına görə, Mingəçevir ətrafında, o cümlədən Qaraca düşərgəsində aparılan arxeoloji qazıntılar Azərbaycan ərazisinin qədim Daş dövründə intensiv məskunlaşdığını göstərir.[3]
Qaraca düşərgəsi Cənubi Qafqazda Aşel dövrünün yayılması, açıq tipli Paleolit düşərgələrinin və Quruçay mədəniyyəti ilə əlaqələndirilən daş sənayesinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətli arxeoloji abidədir.[1][7]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 6 "Qaraca paleolit düşərgəsində tədqiqatlar davam etdirilir". Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. 15 iyun 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
- 1 2 3 4 5 "Mingəçevir su anbarı yaxınlığında tədqiqat işləri aparılıb". Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. 15 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
- 1 2 "Azərbaycan arxeologiya elmi 80 ildə: qısa nəzər". Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. 7 yanvar 2025. 13 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
- ↑ Huseynova, Sevinc. "2023-cü ildə Beşbarmaq abidələr kompleksində aparılmış arxeoloji tədqiqatlara dair". AZƏRBAYCANDA 2023-CÜ İLDƏ APARILAN ARXEOLOJİ QAZINTILARIN NƏTİCƏLƏRİNƏ həsr olunmuş Elmi Sessiyanın Tezisləri. Bakı:. 1 yanvar 2023. 15 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
- 1 2 "Arxeologiya, Etnoqrafiya və Antropologiya İnstitutunda Danimarka və Rusiyalı alimlərlə görüş keçirilib". Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. 15 avqust 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
- 1 2 "Azıx mağarasını kim kəşf edib və onun sakinləri kimlər olub?". Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. 13 aprel 2021. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.
- 1 2 "Prehistoric sites of the Azykh and Taghlar caves". UNESCO World Heritage Centre. 11 iyun 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 avqust 2026.