Qaragöz və Xacivat

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Karagöz ve Hacivat
İstanbul, Böyükçəkməcədəki Karagöz ve Hacivat fiqurları

Karagöz ve Hacivat təqlidə ve qarşılıqlı dialoqa əsaslanan iki ölçülü təsvirlərlə bir pərdədə oynadılan kölgə oyunudur. Karagöz oynadana qurğusal, xəyalbaz deyirlər. Köməkçiləri çıraq, yardaq, dayrezen, sandıqkardır. Oyunda dialoqların dəyişməsi baş rollarla edilir.

Bu iki xarakterin həqiqətən yaşayıb yaşamadığı, yaşayıbsa, harada necə yaşadığı dəqiq olaraq bilinmir. Danışılanlar rəvayətlərə əsaslanır, həqiqətən yaşamış olsalar da, böyük ehtimalla bəhs edilən dövrdə tarix kitablarına girəcək qədər əhəmiyyətli görülməyiblər. Folklorşünaslar Karagözün bəzi oyunlarda qaraçı olduğunu öz dili ilə deməsi və Bulqar qaydası çalmasını əsas götürərək onun Bizans imperatoru Konstantinin qaraçı seyisi Sofyozlu Bali Çələbi olduğunu söyləyirlər [1]. Bir digər rəvayətə görə isə Hacı İvaz Ağa, ya da xalqın bildiyi adı ilə Hacivat ve Trakyada yerləşən Samakol kəndindən olan dəmirçi ustası Karagöz Orxan Qazi dövründə Bursada yaşayan və məscid inşaatında işləyən iki işçidir. Özləri işləmədikləri kimi başqa işçilərin işləməsinə də imkan vermirdilər. Orhan Qazinin "məscid vaxtında bitməsə, kəlləni alaramm" dediyi məscid memarı məscidin inşaatının vaxtında bitməməsinə görə Karagöz ve Hacivatı şikayət edir. Bundan sonra onlar başları kəsilərək edam edilir. Karagöz ve Hacivatı çox sevən və ölümlərinə çox kədərlənən Şeyx Küştəri ölümlərindən sonra kuklalarını düzəldərək pərdə arxasından oynatmağa başlayıb. Buna görə də Karagöz ve Hacivat məşhurlaşıb.

Mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

XVII əsrdə son vəziyyətini alan Karagöz kölgə teatrının nə zaman Osmanlı torpaqlarına gəldiyi ilə əlaqədar fərqli fikirlər irəli sürülmüşdür. Bu fikirlərdən bəziləri aşağıdakılardır:[2]

  • Birinci fikir: Çindən Monqollara keçən bu kölgə oyununu türklər də Anadoluya köçərkən özləri ilə gətiriblər. Orta Asyada çadırlarda oynadılan ve "Çadır Hayal" ya da "Kolkorçak" adı verilən bir cür kukla oyunu ile Karagöz oyunu arasında büyük bənzərliklər var. "Kolkorçak" sözünün türk dilində korçok, konçak kimi "çocuk" mənasına gələn bir çox sözlə məna yaxınlığı var.
  • İkinci fikir: Yavuz Sultan Səlimin 1517-ci ildə Misiri ələ keçirməsindən sonra bu ölkədən Anadoluya gəlmişdir. Sultan Səlim Məmlük sultanı Tomanbayın asılışının canlandırıldığı kölgə oyununu izləmiş ve çok bəyənmişdir. Sənətçiləri İstanbula gətirtmiş, bu sənətçilər də İstanbulda başqa sənətçiləri yetişdirmişlər.
  • Üçüncü fikir: Anadoluya Cava Adalarından ve Hindistandan qaraçılar əliylə gətirilmişdir. Buna sübut olaraq qaraçıların Anadoluya gəldikləri vaxt ilə Karagözün gəliş vaxtının kəsişməsi göstərilir. Bundan başqa Karagöz oyunlarında görülən bəzi qaraçı xüsusiyyətləri də bunu sübut edir.
  • Dördüncü fikir: yəhudilər tərəfindən İspaniyadanPortuqaliyadan gətirilmişdir.

Xarakterlər[redaktə | əsas redaktə]

PTT idarəsi Karagöz mövzulu iki seriya poçt markası hazırlamışdır. Yuxarıdakı hissədə 1967-ci il tarixli "Turizm İli" seriyasından 2 poçt markasında Karagöz ve Hacivat təsviri var. Aşağıdakı hissədə 2007-ci il tarixli "Mədəniyyət varlıqlarımız" seriyasından 3 poçt markasında Hacivat, Karagöz, Tuzsuz Deli Bekir, Efe, Tiryaki ve Çelebi təsvirləri var.

"Karagöz və Hacivat" oyunlarında Osmanlı İmperiyasında yaşayan ve cəmiyyətin fərqli sosial ve iqtidasi təbəqələrindən gələn tiplərlə (xuliqanlar, narkomanlar, əlillər və s.) imperatorluq çətiri altında yaşayan müxtəlif millətləri təmsil eden parodiyaların (yəhudi, rum, ərəb, əcəm, alban və s.) hamısı var. Bu parodiyalar təmsil etdikləri kütlənin ən əsas xüsusiyyətlərini (görünüş, geyim, davranış formaları, mahnılar, rəqslər, manilər və.) ilə ön plana çıxırlar ve pərdədə göründükləri anda bu xüsusiyyətləri ile çox tez fərqlənirlər. Bu parodiyalar və xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

  • "Karagöz": Keçəl başına “ışqırlaq” adı verilən papaq geyir. Heç bir zaman düzgün bir işi olmayan Karagözün təhsili yoxdur. Hacivatın onun üçün tapdığı müvəqqəti işlərdə işləyir. İçi çölü bir, olduğu kimi görünən, etirazını tez bildirən bir xalq adamıdır. Xalqın səsini təmsil etməkdədir. Mərd və cəsur olduğu üçün həmişə başı bəlalıdır. Hər şeylə maraqlanandır, düşüncəsiz ve açıq-saçıq danışır. Bəzən hiylə işlədərək başqalarını aldatmağa çalışır. Arvadı ilə həmişə dava edir.
  • "Hacivat": Yuxarıya doğru qıvrıq sivri bir saqqalı olan Hacivat hiyləgərdir. Təhsil almış olduğu bəllidir ve hər mövzuda az-çox məlumatlıdır. Hər kəslə xasiyyətinə görə danışır. Karagöze görə mədəniyyətli, ağlı başında ve etibarlı adamdır. Ərəbcə və farsca sözləri tez-tez araya soxduğu bəzəkli bir dillə danışır. Buna görə də Karagöz onun dediklərini çox zaman başa düşməz ya da özünü başa düşməmiş kimi aparır. Oyunlardakı güldürücü sözlər ümumən bu söz oyunlarına ve yanlış anlaşılmalara əsaslanır.


Karagöz oyunları[redaktə | əsas redaktə]

  • Aptal Bekçi
  • Bahçe
  • Balık
  • Bursalı Leyla
  • Büyük Evlenme
  • Cambazlar
  • Cazular
  • Cincilik
  • Eczane
  • Ferhat ile Şirin
  • Hain Kahya
  • Hamam
  • Hekimlik
  • Kağıthane safası
  • Kanlı Kavak
  • Kanlı Nigar
  • Ağalık
  • Aşçılık
  • Bakkallık
  • Ters Evlenme
  • Şairlik
  • Kırgınlar
  • Kütahya Çeşmesi
  • Leyla ile Mecnun
  • Mak Çıkarma
  • Mandıra safası
  • Meyhane
  • Orman
  • Ortaklar
  • Ödüllü
  • Sahte Esirci
  • Salıncak Oyunu
  • Sünnet oyunu
  • Tahir ile Zühre
  • Tahmis
  • Tımarhane
  • Yalova safası
  • Yazıcı

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • "Halk Hikâyeleri ve Halk Hikâyeciliği", Pertev Naili Boratav, Adam Yayınları, İstanbul, 1988.
  • "Önemli Bir Kültür Mirası: Karagöz", Yıktın Perdeyi Eğledin Virân, Metin And, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2004.
  • "Dünkü Karagöz",Uğur Göktaş, Akademi Kitabevi, İzmir, 1992.
  • "Karagöz Akademisi", Şahin Koçak, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2009.
  • "Karagöz Musikisi", Etem Ruhi Alper, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.
  • "Karagöz Perde Gazelleri", Ünver Oral, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1996.
  • "Karagöz", Sabri Esat Siyavuşgil, Saim Toraman Basımevi, Ankara, 1955.
  • "Karagöz Topkapı Sarayındaki Tasvirleriyle", Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2000.
  • "Karagöz", Muhittin Sevilen (Hayalî Küçük Ali), Kültür Bakanlığı Yayınları, 1969.
  • Pertev Naili Boratav, 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, Koç Kitaplığı, 2003.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Özhan Öztürk. Folklor ve Mitoloji Sözlüğü. Phoenix yayınları. İstanbul, 2009 ISBN 9786955738266 s
  2. [1]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]