Qartopu effekti
Qartopu effekti — ilkin olaraq kiçik olan hadisə, qərar və ya dəyişmənin öz-özünü gücləndirən mexanizmlər hesabına zaman keçdikcə getdikcə daha böyük miqyas alması prosesidir.[1] Bu anlayış adətən müsbət əksəlaqə ilə əlaqələndirilir; yəni prosesin nəticəsi sonrakı mərhələdə həmin prosesi daha da gücləndirir.[1][2]
Mahiyyəti
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qartopu effekti adını qarla örtülmüş yamac boyunca aşağı yuvarlanan qartopundan alır: qartopu hərəkət etdikcə üzərinə yeni qar toplanır, böyüyür və çox vaxt sürətlənir.[1] Məcazi mənada bu termin kiçik başlanğıcın sonradan daha böyük nəticələr doğurduğu, yığım və təkrarlanma hesabına genişlənən prosesləri ifadə edir.[1] Belə proseslər müsbət əksəlaqə, yığım, artan gəlir və ya özünü gücləndirən seçim mexanizmləri ilə bağlı ola bilər.[1][2]
Sosial və psixoloji proseslərdə
[redaktə | vikimətni redaktə et]Sosial elmlərdə qartopu effekti çox vaxt davranışların və ya mövqelərin bir şəxsdən digərinə keçərək getdikcə daha geniş yayılması ilə əlaqələndirilir.[3] Bu cür dinamika sürü davranışı, informasiya kaskadı və bandwagon effekti kimi anlayışlarla yaxından bağlıdır, lakin onlarla tam eyni məna daşımır.[3][4] Məsələn, bir fikir və ya davranış artıq çox adam tərəfindən qəbul olunduqca, başqalarının da onu qəbul etmə ehtimalı arta bilər.[4]
İqtisadiyyatda
[redaktə | vikimətni redaktə et]İqtisadiyyatda qartopu effekti artan gəlir, mürəkkəb faiz, qiymət köpükləri, reputasiya yığılması və bazarda üstünlüyün zamanla daha da güclənməsi kimi halları izah etmək üçün istifadə oluna bilər.[1] Məsələn, ilkin üstünlük qazanan məhsul, firma və ya fərd daha çox diqqət, resurs və istifadəçi cəlb etdikcə həmin üstünlük özünü daha da möhkəmləndirə bilər.[1][2] Bu səbəbdən qartopu effekti bəzən şəbəkə effekti və yol asılılığı kimi anlayışlarla birlikdə də müzakirə olunur.[2]
Xüsusiyyətləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Qartopu effektinin əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 4 5 6 7 8 Green, David G. The Snowball Effect // Of Ants and Men: Self-Organized Institutions and Civic Society. Berlin, Heidelberg: Springer. 2014. 103–115. doi:10.1007/978-3-642-55230-4_10.
- 1 2 3 4 5 Sydow, Jörg; Schreyögg, Georg, redaktorlar Self-Reinforcing Processes in and among Organizations. London: Palgrave Macmillan. 2013. doi:10.1057/9780230392830.
- 1 2 Baddeley, Michelle. "Herding, social influences and behavioural bias in scientific research: Simple awareness of the hidden pressures and beliefs that influence our thinking can help to preserve objectivity". EMBO Reports. 16 (8). 2015: 902–905. doi:10.15252/embr.201540637.
- 1 2 Bindra, Sunali; Sharma, Deepika; Parameswar, Nakul; Dhir, Sanjay; Paul, Justin. "Bandwagon effect revisited: A systematic review to develop future research agenda". Journal of Business Research. 143. 2022: 305–317. doi:10.1016/j.jbusres.2022.01.085.